Chuyên gia: Muốn bảo vệ trẻ trên mạng xã hội, người lớn phải hiểu cách thuật toán hoạt động
Video ngắn, tính năng cuộn vô tận và thuật toán cá nhân hóa đang khiến trẻ em dành nhiều thời gian hơn trên mạng xã hội. Theo các chuyên gia, việc bảo vệ trẻ không thể chỉ dựa vào cấm đoán hay giới hạn thời gian sử dụng thiết bị, mà cần giúp trẻ hiểu cách nền tảng số vận hành và xây dựng khả năng tự kiểm soát.
Cuộc chiến giành sự chú ý bắt đầu từ thuật toán
Nếu bạn từng tự hỏi vì sao một đứa trẻ nói "chỉ xem thêm một video nữa" nhưng nửa tiếng sau vẫn chưa rời khỏi màn hình, câu trả lời nằm ở cách mạng xã hội được thiết kế.
Thông tin đến Một Thế Giới, TS Nguyễn Thị Thắm, giảng viên ngành Truyền thông chuyên nghiệp tại Đại học RMIT Việt Nam, cho hay phần lớn mạng xã hội hiện nay vận hành theo mô hình "kinh tế chú ý" (attention economy). Mục tiêu của các nền tảng không chỉ là kết nối người dùng mà còn giữ họ ở lại càng lâu càng tốt để tăng doanh thu quảng cáo và thu thập dữ liệu hành vi.
Để làm được điều đó, AI liên tục phân tích người dùng sẽ thích gì, xem gì và phản ứng với nội dung nào. Những video tạo cảm xúc mạnh như tranh cãi, sợ hãi hoặc phẫn nộ thường được ưu tiên vì tạo nhiều tương tác hơn. Song song với đó là hàng loạt thiết kế quen thuộc: Cuộn vô tận (infinite scroll), video tự phát, thông báo liên tục hay cơchế "phần thưởng" từ lượt thích và bình luận. Chúng khiến người dùng luôn tò mò về nội dung tiếp theo và khó nhận ra thời điểm nên dừng lại.
Vì sao trẻ dễ bị ảnh hưởng hơn người lớn?
Điều đáng lo không nằm ở bản thân công nghệ, mà ở việc trẻ em chưa có đầy đủ khả năng nhận biết cách các nền tảng đang tác động đến mình.
Theo chuyên gia, não bộ của trẻ và thanh thiếu niên vẫn đang phát triển, đặc biệt là các vùng liên quan đến kiểm soát hành vi và ra quyết định. Vì vậy, trẻ dễ bị cuốn vào những cơ chế giữ chân người dùng hơn người trưởng thành.
Việc tiếp xúc liên tục với video ngắn cũng có thể thay đổi cách trẻ tiếp nhận thông tin. Não dần quen với nội dung ngắn, chuyển cảnh nhanh và kích thích tức thì. Khi quay lại đọc sách, nghe giảng hoặc làm bài tập cần tập trung lâu, trẻ dễ mất kiên nhẫn và nhanh chán.
Điều này không có nghĩa video ngắn khiến trẻ "mất khả năng tập trung". Tuy nhiên, não có xu hướng ưu tiên những nội dung giàu kích thích hơn, dẫn đến việc trẻ thường xuyên chuyển đổi giữa nhiều hoạt động, dễ bị phân tâm và khó chấp nhận sự trì hoãn phần thưởng trong học tập.
Không chỉ khả năng chú ý, việc thuật toán liên tục gợi ý hình mẫu, xu hướng và tiêu chuẩn ngoại hình cũng có thể ảnh hưởng đến quá trình hình thành bản sắc cá nhân của trẻ.
Vì sao AI vẫn không chặn được nội dung độc hại?
Nhiều phụ huynh tin rằng AI và các bộ lọc đủ sức bảo vệ trẻ khỏi nội dung xấu. Thực tế phức tạp hơn. TS Nguyễn Thị Thắm lí giải, hệ thống kiểm duyệt hiện nay chủ yếu hoạt động theo hướng phát hiện và xử lý sau khi nội dung đã được đăng tải. AI có thể nhận diện từ khóa, nhưng vẫn gặp khó với các nội dung ngụ ý, meme, ký hiệu thay thế hoặc những video cổ vũ hành vi nguy hiểm theo cách tinh vi.
Một nghịch lý khác là thuật toán đề xuất và hệ thống kiểm duyệt đôi khi theo đuổi hai mục tiêu khác nhau. Trong khi kiểm duyệt cố gắng loại bỏ nội dung độc hại, thuật toán lại ưu tiên những nội dung tạo nhiều tương tác, vốn thường là các chủđề gây sốc hoặc tranh cãi. Điều này khiến một số nội dung có hại có thể lan truyền mạnh trước khi bị phát hiện và gỡ bỏ.
Không có độ tuổi "an toàn tuyệt đối"
Nhiều nền tảng yêu cầu người dùng từ 13 tuổi trở lên, nhưng theo chuyên gia, đủ tuổi theo quy định không đồng nghĩa với việc trẻ đã sẵn sàng sử dụng mạng xã hội. Quan trọng hơn tuổi là khả năng điều tiết cảm xúc, hiểu rằng lượt thích không quyết định giá trị bản thân, nhận biết nội dung trên mạng đã được chọn lọc và biết cách bảo vệ quyền riêng tư cũng như tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp rủi ro.
Muốn bảo vệ trẻ, đừng chỉ cấm
Theo TS Thắm, việc giới hạn thời gian dùng điện thoại chỉ là một phần của giải pháp. Điều quan trọng hơn là giúp trẻ xây dựng một đời sống ngoài màn hình đủ phong phú thông qua thể thao, đọc sách, hoạt động ngoài trời và giao tiếp trực tiếp. Khi trẻ có nhiều trải nghiệm thực, mạng xã hội sẽ bớt trở thành nguồn giải trí duy nhất. Cha mẹ cũng cần trở thành hình mẫu trong cách sử dụng công nghệ. Nếu người lớn liên tục kiểm tra điện thoại trong bữa ăn hoặc khi trò chuyện, trẻ sẽ coi đó là hành vi bình thường. Ngược lại, việc chủ động đặt điện thoại xuống và ưu tiên giao tiếp trực tiếp sẽ giúp trẻ học cách xây dựng mối quan hệ lành mạnh với thiết bị số.
Bên cạnh đó, nhà trường cũng cần trang bị năng lực thông hiểu truyền thông và kỹ năng sống số cho học sinh, đồng thời ưu tiên các nền tảng học tập chuyên biệt thay vì sử dụng mạng xã hội phổ thông làm công cụ dạy học. Ngoài ra, các nền tảng công nghệ cũng cần tích hợp cơ chế bảo vệ trẻ ngay từ khâu thiết kế, thay vì chỉ xử lý khi rủi ro đã xảy ra.
Thông điệp của các chuyên gia là bảo vệ trẻ em trên môi trường số không phải cuộc chiến giữa phụ huynh và chiếc điện thoại. Đó là trách nhiệm chung của gia đình, nhà trường, doanh nghiệp công nghệ và chính sách quản lý. Trong thế giới số, nơi thuật toán ngày càng hiểu người dùng hơn, điều trẻ cần nhất không chỉ là giới hạn thời gian sử dụng màn hình, mà còn là khả năng hiểu, làm chủ và sử dụng công nghệ một cách có ý thức.