Công nghệ lượng tử và tương lai bảo mật - Bài 1: Tầm nhìn chiến lược và hạ tầng phòng thủ kháng lượng tử
Nhận thức chiến lược quốc gia về công nghệ lượng tử và lộ trình cấp bách chuyển đổi hạ tầng số kháng lượng tử nhằm bảo vệ an ninh dữ liệu.
Giữa lúc không gian mạng toàn cầu đối mặt với nhiều biến động khó lường, việc nghiên cứu, ứng dụng và phát triển công nghệ lượng tử không chỉ là xu hướng kỹ thuật đơn thuần mà đã trở thành trụ cột sống còn để bảo vệ chủ quyền quốc gia. Từ việc phân tích các cơ sở khoa học, chủ trương của Đảng, định hình hạ tầng kháng mã độc, tháo gỡ điểm nghẽn thương mại hóa qua cơ chế thử nghiệm, cho đến chính sách trọng dụng nhân tài, loạt bài sẽ đưa độc giả tiếp cận toàn cảnh tầm nhìn vĩ mô và giải pháp thực tiễn từ các nhà quản lí, viện nghiên cứu, cùng chuyên gia hàng đầu.
Khi an ninh quốc gia đặt cược vào canh bạc hậu nguyên tử
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra sâu rộng trên mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế và xã hội, việc bảo vệ không gian mạng quốc gia đã trở thành nhiệm vụ sống còn. Để hiện thực hóa mục tiêu này, bài toán an ninh dữ liệu đang được đặt lên hàng đầu, đòi hỏi tầm nhìn chiến lược dài hạn từ các cơ quan hoạch định chính sách nhằm ứng phó với các rủi ro chưa từng có trong tương lai.
Đảng và Nhà nước ta đã sớm định hình những chủ trương và định hướng chiến lược mang tầm nhìn xuyên suốt. Chủ trương nhất quán của Đảng là lấy khoa học công nghệ làm động lực chủ đạo để phát triển kinh tế, bảo đảm quốc phòng và an ninh, đồng thời xây dựng một hệ sinh thái số tự chủ và an toàn tuyệt đối. Tiêu biểu là việc quán triệt tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW, công nghệ lượng tử và an ninh mạng kháng lượng tử được đặt ở vị trí trung tâm, cụ thể hóa trong Danh mục công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ chiến lược theo Quyết định số 21/2026/QĐ-TTg có hiệu lực từ ngày 1/7/2026.
Tại cuộc làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ngày 21/5/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ rõ, công nghệ lượng tử là vấn đề chiến lược quốc gia, không chỉ là vấn đề nghiên cứu khoa học đơn thuần; cần đặt vấn đề phát triển công nghệ lượng tử trong tổng thể triển khai thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị và chiến lược phát triển đất nước trong kỉ nguyên mới, gắn với an ninh quốc gia, dữ liệu quốc gia, công nghiệp bán dẫn, AI và các ngành công nghệ chiến lược lác của đất nước...
Giải mã những nghịch lí vật lí
Để hiểu rõ tầm vóc của cuộc cách mạng này, trước hết cần nắm bắt bản chất khoa học của công nghệ lượng tử. Khác với vật lí cổ điển dựa trên các trạng thái nhị phân rạch ròi là 0 hoặc 1, cơ học lượng tử khai thác các hiện tượng kỳ diệu ở cấp độ hạ nguyên tử như chồng chất trạng thái (superposition) và vướng víu lượng tử (entanglement). Các đơn vị tính toán cơ bản, gọi là qubit, không chỉ tồn tại ở một trạng thái đơn lẻ mà có thể ở vô số trạng thái kết hợp song song. Sức mạnh vượt trội này cho phép máy tính lượng tử xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ với tốc độ vượt xa mọi siêu máy tính truyền thống hiện nay, đồng thời tạo ra các cảm biến siêu nhạy và hệ thống truyền dẫn thông tin tuyệt đối an toàn.
Trao đổi với Một Thế Giới, GS.TS Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VAST) - Phó Trưởng Ban Chính sách chiến lược Trung ương đã chỉ ra rằng nhận thức lí luận và tư duy chính sách chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành cách làm, cơ chế, tổ chức thực hiện và năng lực cụ thể. Theo đó, điều cần trả lời không chỉ là công nghệ lượng tử là gì, mà quan trọng hơn là vì sao Việt Nam cần quan tâm đến lĩnh vực này ngay ở thời điểm hiện tại và nếu lựa chọn phát triển thì phải đi theo con đường nào cho phù hợp.
Theo Chủ tịch VAST, lượng tử là một lĩnh vực đặc biệt khó, từ khoa học, công nghệ, hạ tầng đến nguồn nhân lực và cách thức tổ chức triển khai. Nhiều hướng nghiên cứu trên thế giới vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm và kiểm chứng, chưa thể ngay lập tức tạo ra sản phẩm, thị trường hay ứng dụng đại trà. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh chính vì khó nên Việt Nam càng không thể đứng ngoài cuộc.
Ông cho rằng có những công nghệ khi sản phẩm đã hình thành mới bắt đầu học hỏi vẫn còn kịp, nhưng với các công nghệ chiến lược như công nghệ lượng tử, nếu đợi đến khi tiêu chuẩn được xác lập, thị trường định hình và chuỗi cung ứng đã nằm trong tay các quốc gia đi trước thì cơ hội tham gia sẽ rất hạn chế. Xu thế lớn thì đã rất rõ ràng khi các nguyên lí lượng tử đang từng bước được đưa vào tính toán, truyền thông, bảo mật, cảm biến, đo lường chính xác, vật liệu, quang tử và thiết bị.
4 lí do chiến lược để Việt Nam đầu tư công nghệ lượng tử
Từ thực tiễn phát triển, Giáo sư Trần Hồng Thái đã chỉ ra 4 lí do cốt lõi khẳng định vì sao Việt Nam phải đầu tư mạnh mẽ vào công nghệ lượng tử ngay từ bây giờ:
Thứ nhất, đây là nhóm công nghệ cốt lõi mang tính dẫn dắt xu hướng, đóng vai trò như xương sống vững chắc cho toàn bộ hạ tầng số trong nhiều thập kỉ tới.
Thứ hai, vấn đề an toàn dữ liệu trước mối đe dọa chực chờ đối với kiến trúc an ninh dữ liệu quốc gia. Các chuyên gia quốc tế cảnh báo về một chiến thuật tấn công mạng vô cùng tinh vi và nguy hiểm đang diễn ra âm thầm trên quy mô toàn cầu: "thu thập trước, giải mã sau" (Harvest now, decrypt later). Nghĩa là các tổ chức tội phạm mạng đang ồ ạt đánh cắp, thu thập các tệp tin lưu lượng mạng đã được mã hóa ở thời điểm hiện tại, kiên nhẫn lưu trữ chúng tại các trung tâm lưu trữ khổng lồ, và chờ đợi đến ngày các cỗ máy tính lượng tử đủ mạnh ra đời để bẻ khóa các thuật toán cổ điển như RSA hay ECC.
Thứ ba, công nghệ lượng tử tạo ra những năng lực mới về đo lường, cảm biến, mô phỏng, tính toán và vật liệu phục vụ rộng rãi cho quốc phòng, an ninh, viễn thông, tài chính, y tế, năng lượng, tài nguyên, môi trường và công nghiệp công nghệ cao.
Thứ tư, thách thức về nguồn nhân lực liên ngành không thể đào tạo trong thời gian ngắn, bao gồm vật lý, toán học, khoa học máy tính, mật mã, quang tử, vật liệu, điện tử, điều khiển, đo lường, phần mềm và dữ liệu.
Từ đó, ông nhấn mạnh quan điểm: Việt Nam phải chủ động nhưng không nóng vội; không chạy đua toàn diện với các cường quốc nhưng cũng không đứng ngoài quan sát. Chúng ta phải đi sớm về nhận thức, đi chắc về nền tảng và đi đúng vào những khâu tạo ra năng lực thực chất, phù hợp với điều kiện đất nước. Muốn vậy, cần xây dựng các nhóm nghiên cứu nòng cốt, phòng thí nghiệm dùng chung, mạng lưới chuyên gia, nền tảng tính toán và hệ thống dữ liệu dùng chung để khắc phục tình trạng nguồn lực còn phân tán.
Bên cạnh đó, PGS.TS Đinh Văn Trung, Viện trưởng Viện Vật lí (VAST), cũng cảnh báo trực diện rằng các hệ mật mã truyền thống đang đứng trước rủi ro sụp đổ dưới tốc độ tính toán phi mã của máy tính lượng tử trong tương lai. Ông chỉ rõ, khi máy tính lượng tử xuất hiện, nó có khả năng giải quyết những bài toán mà năng lực tính toán hiện tại chưa thể giải quyết và phá vỡ nhiều chuẩn mã hóa cũ. Do đó, việc nhận thức rõ ràng về những ảnh hưởng và rủi ro mà sự phát triển của công nghệ lượng tử cũng như tính toán lượng tử gây ra đối với an ninh thông tin và an ninh quốc phòng là bước đầu tiên cực kì quan trọng, đòi hỏi phải chuẩn bị chuyển đổi hạ tầng mạng ngay từ bây giờ.
Khi bức tường mã hóa truyền thống đối mặt thời khắc sinh tử
Sự phát triển nhanh chóng của khoa học công nghệ đặt ra áp lực trực tiếp lên hệ thống hạ tầng số hiện hữu của nền kinh tế. Theo bà Tô Thị Thu Hương - Giám đốc Trung tâm Chứng thực điện tử quốc gia, tính đến giữa năm 2026, Việt Nam đã đạt được những bước tiến thần tốc với gần 32 triệu chứng thư chữ kí số được cấp phát thành công, nâng tỉ lệ phổ cập chữ ký số trong dân số trưởng thành lên xấp xỉ 45,62%.
Sự bùng nổ của hàng tỉ giao dịch điện tử, hóa đơn điện tử và các dịch vụ công trực tuyến mang lại giá trị kinh tế to lớn, nhưng đồng thời cũng làm mở rộng đáng kể bề mặt tấn công mạng. Hệ thống hạ tầng khóa công khai (PKI) - vốn được xem là trái tim và nền tảng đáng tin cậy của mọi giao dịch điện tử - đang đứng trước nguy cơ bị vô hiệu hóa hoàn toàn.
Cảnh báo về vấn đề này, các chuyên gia bảo mật quốc tế từ tập đoàn DigiCert, gồm ông Vikash Sharma (Quản lí Khách hàng Chiến lược khu vực ASEAN) và ông Lackern Xu (Quản lí Khối Kỹ thuật Giải pháp), đã chỉ rõ chiến thuật "thu thập trước, giải mã sau" đang đe dọa trực tiếp các tệp tin lưu lượng mạng được mã hóa bằng thuật toán cổ điển như RSA hay ECC.
Các nhóm hacker và tội phạm mạng đang âm thầm thu thập dữ liệu mã hóa hiện tại để chờ đợi ngày máy tính lượng tử ra đời và bẻ khóa hoàn toàn. Giải pháp kỹ thuật cấp bách được cộng đồng công nghệ quốc tế khuyến nghị là dịch chuyển sang mật mã hậu lượng tử (Post-Quantum Cryptography - PQC) và áp dụng mô hình mật mã lai ghép, kết hợp song song giữa thuật toán truyền thống và thuật toán kháng công nghệ lượng tử nhằm đảm bảo an toàn tuyệt đối cho dữ liệu lưu trữ dài hạn.
Lời giải từ cơ chế phân bổ nguồn lực và hợp tác chiến lược
Trả lời các câu hỏi của Một Thế Giới, Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) đã có những phản hồi cụ thể xoay quanh bài toán vĩ mô của đất nước. Về định hướng tổng thể trong việc phân bổ nguồn lực, Bộ KH&CN nhấn mạnh rằng nhà nước đang xây dựng khuôn khổ ưu tiên đặc biệt nhằm tập trung nguồn lực tài chính, hạ tầng và nhân lực chất lượng cao cho các lĩnh vực công nghệ lõi.
Theo Bộ, việc phân bổ nguồn lực sẽ không dàn trải mà tuân thủ nguyên tắc trọng tâm, trọng điểm, gắn kết chặt chẽ giữa nghiên cứu cơ bản, thử nghiệm thực tiễn và thương mại hóa sản phẩm. Bộ đang phối hợp chặt chẽ với VAST, Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Ban Cơ yếu Chính phủ cùng các bộ ngành liên quan để rà soát toàn diện hiện trạng hạ tầng nghiên cứu. Từ đó, nhà nước sẽ thiết lập các chương trình khoa học và công nghệ cấp quốc gia chuyên biệt về công nghệ lượng tử trong giai đoạn tới, đảm bảo nguồn kinh phí ổn định thông qua cơ chế tài chính linh hoạt.
Bên cạnh đó, Bộ KH&CN cũng khẳng định việc thúc đẩy hợp tác quốc tế là chìa khóa quan trọng để rút ngắn khoảng cách công nghệ. Việc tham gia tích cực vào các diễn đàn khoa học lớn, hợp tác song phương và đa phương với các cường quốc công nghệ sẽ giúp Việt Nam tiếp nhận, chuyển giao và giải mã nhanh chóng các tri thức tiên tiến. Những bước đi đồng bộ và quyết liệt này không chỉ tạo hành lang pháp lí vững chắc mà còn củng cố niềm tin số, bảo vệ vững chắc chủ quyền không gian mạng quốc gia, tạo đà để nền kinh tế vươn mình mạnh mẽ trong kỷ nguyên mới.
.jpg)
