Công nghệ ‘nhìn’ xuyên lòng đất dẫn đường tìm mộ liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng

Chiều 18/7, lực lượng chức năng đã quy tập được 100 bộ hài cốt liệt sĩ và hai bộ hài cốt tập thể tại Công viên Lê Thị Riêng, phường Hòa Hưng, TP.HCM. Kết quả này đến sau quá trình nhiều năm thu thập tư liệu, phục dựng không gian nghĩa địa cũ và sử dụng công nghệ địa vật lý để khảo sát các dấu hiệu nằm sâu dưới mặt đất.

Công nghệ không thay thế tư liệu lịch sử, lời kể nhân chứng hay công việc khai quật thủ công. Tuy nhiên, nó giữ vai trò quan trọng trong việc chuyển những thông tin còn phân tán thành các tọa độ có thể kiểm tra trên thực địa.

Công nghệ tìm mộ liệt sĩ từ bản đồ cũ và ảnh tư liệu

Công viên Lê Thị Riêng trước đây thuộc khu vực Nghĩa địa Chí Hòa, Chợ Quán. Sau năm 1975, nghĩa địa được giải tỏa và cải tạo thành công viên. Những nấm mộ, lối đi, nhà xác, ranh giới và các công trình cũ gần như không còn nguyên trạng.

Cây xanh, hồ nước, đường nội bộ và các công trình xây dựng mới đã làm thay đổi đáng kể địa hình. Đây là trở ngại lớn nhất đối với việc xác định các rãnh mộ sau gần 60 năm.

Từ tháng 11/2018, nhóm nghiên cứu do kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng chủ trì bắt đầu xây dựng hồ sơ định vị. Nhóm thu thập ảnh hiện trường, không ảnh, ảnh vệ tinh, bản đồ trước và sau năm 1975, báo cáo quân sự, tài liệu giải tỏa nghĩa địa và lời kể của nhân chứng.

Một bước quan trọng là xử lý và đối chiếu ba bức ảnh hiện trường được thu thập từ nhiều nguồn. Nhóm nghiên cứu phân tích địa hình, công trình, hướng nhìn và các vật thể đặc trưng để xác định những bức ảnh được chụp tại cùng một khu vực.

Hình ảnh bốn dãy nhà hai tầng và tháp nước trong ảnh cũ được đối chiếu với không ảnh khu cư xá Bắc Hải. Các dữ liệu tiếp tục được so sánh với bản đồ Sài Gòn tỷ lệ 1/10.000 năm 1968, không ảnh năm 1969, ảnh vệ tinh năm 1972 và ảnh vệ tinh các năm 2002, 2024.

Những lớp dữ liệu này được chuyển đổi về cùng hệ tọa độ và chồng xếp lên bản đồ hiện trạng. Cách làm giúp đưa những vị trí chỉ tồn tại trong ảnh tư liệu và ký ức nhân chứng trở thành các điểm cụ thể trong công viên hiện nay.

Kết quả nghiên cứu ban đầu khoanh vùng ba khu vực nghi có rãnh mộ tập thể, với tổng diện tích khảo sát khoảng 2.500m². Trong đó, một vị trí được đánh giá có độ tin cậy cao hơn hai khu vực còn lại.

Đây là nền tảng để lực lượng chức năng triển khai bước tiếp theo: dùng thiết bị địa vật lý kiểm tra những gì nằm dưới mặt đất mà mắt thường không thể quan sát.

Radar xuyên đất phát hiện sự thay đổi dưới lòng đất

Từ ngày 15 đến 18/6, Bộ Tư lệnh TP.HCM phối hợp các đơn vị quân đội, chuyên gia và nhóm nghiên cứu thuộc Đại học Quốc gia TP.HCM khảo sát ba khu vực đã khoanh vùng.

Nhóm chuyên môn của Trường đại học Khoa học Tự nhiên huy động 12 người cùng ba thiết bị, gồm hai máy radar xuyên đất và một hệ thống đo ảnh điện. Trước khi khảo sát, lực lượng công binh kiểm tra bom mìn, vật liệu nổ và các yếu tố có thể gây mất an toàn.

Radar xuyên đất, thường được gọi là GPR, hoạt động bằng cách phát các xung sóng điện từ xuống lòng đất. Khi sóng đi qua những lớp đất có tính chất tương đối đồng nhất, tín hiệu thu về ít biến đổi.

Khi gặp ranh giới giữa các vật liệu có tính chất điện từ khác nhau, một phần năng lượng sẽ phản xạ trở lại thiết bị. Sự thay đổi có thể xuất hiện tại nơi đất từng bị đào lên rồi lấp lại, khu vực có vật thể, hố rỗng, nền móng cũ hoặc các công trình ngầm.

Dữ liệu thu được không phải là hình ảnh rõ ràng của bộ hài cốt. Thiết bị tạo ra các lát cắt tín hiệu, phản ánh độ sâu và mức độ thay đổi của môi trường dưới đất.

Các chuyên gia phải xử lý nhiễu, ghép các tuyến đo và phân tích hình dạng của tín hiệu phản xạ. Sau đó, dữ liệu được dựng thành mô hình ba chiều để quan sát sự liên tục của vùng dị thường theo chiều dài, chiều rộng và chiều sâu.

Cách làm này đặc biệt có ý nghĩa khi tìm rãnh mộ tập thể. Một rãnh đất từng bị đào và lấp có thể tạo ra cấu trúc khác với lớp đất tự nhiên xung quanh. Nếu vùng dị thường kéo dài, có hướng và kích thước tương đồng với thông tin lịch sử, đó sẽ là căn cứ để ưu tiên đào thăm dò.

Khảo sát tại Công viên Lê Thị Riêng đã ghi nhận nhiều tín hiệu dị thường tại các khu vực nghi vấn. Kết quả được sử dụng làm cơ sở để xây dựng phương án đào kiểm tra và tổ chức khai quật.

Ảnh điện bổ sung khoảng trống của radar

Radar xuyên đất có ưu thế về tốc độ khảo sát và khả năng tạo lát cắt chi tiết ở tầng đất nông. Tuy nhiên, hiệu quả của thiết bị phụ thuộc mạnh vào điều kiện địa chất, độ ẩm, thành phần đất và vật cản trên mặt đất.

Đất có độ dẫn điện cao hoặc khu vực bị ngập nước có thể làm tín hiệu radar suy giảm nhanh. Cây lớn, hồ nước, đường ống, cáp điện và các công trình xây dựng cũng có thể gây nhiễu hoặc cản trở việc bố trí tuyến đo.

Vì vậy, nhóm chuyên gia kết hợp radar xuyên đất với phương pháp ảnh điện. Phương pháp này truyền dòng điện qua các điện cực cắm xuống đất, sau đó đo sự phân bố điện trở suất của môi trường bên dưới.

Các lớp đất, vùng đất bị xáo trộn, khu vực tích nước hoặc vật liệu xây dựng thường có điện trở suất khác nhau. Kết quả đo được xử lý thành mặt cắt hoặc mô hình thể hiện sự biến đổi của cấu trúc dưới lòng đất.

Ảnh điện có thể khảo sát sâu hơn và bổ sung thông tin tại những nơi radar gặp hạn chế. Đổi lại, phương pháp này cần nhiều thời gian, nhân lực và không gian để bố trí hệ thống điện cực.

Hai công nghệ không cho ra kết luận độc lập về hài cốt. Giá trị lớn nhất nằm ở việc đối chiếu kết quả. Khi dị thường radar trùng với dị thường điện trở suất, đồng thời phù hợp với bản đồ cũ và lời kể nhân chứng, độ tin cậy của vị trí cần đào kiểm tra sẽ cao hơn.

Công nghệ chỉ dẫn đường, khai quật mới đưa ra câu trả lời

PGS.TS Lê Văn Anh Cường, Trưởng bộ môn Vật lý địa cầu, Khoa Vật lý và Vật lý kỹ thuật, Trường đại học Khoa học tự nhiên, từng lưu ý rằng một tín hiệu bất thường không đồng nghĩa với hài cốt liệt sĩ.

Dị thường dưới đất có thể xuất phát từ rãnh mộ, nhưng cũng có thể là hố sụt, đường ống, cáp ngầm, móng công trình hoặc dấu tích xây dựng cũ. Radar và ảnh điện vì vậy chỉ giúp xác định khu vực nghi vấn, không thể thay thế bước đào kiểm chứng.

Đây là giới hạn cần được làm rõ khi nói về “công nghệ xuyên thấu lòng đất”. Thiết bị không nhìn thấy hay nhận dạng trực tiếp hài cốt. Nó đo sự thay đổi vật lý của môi trường đất và giúp lực lượng tìm kiếm giảm diện tích phải đào.

Tại một công viên đang hoạt động giữa đô thị, việc đào tràn lan không chỉ tốn thời gian, nhân lực mà còn có nguy cơ tác động đến cây xanh, công trình ngầm, hồ nước và hoạt động công cộng. Việc khoanh vùng bằng công nghệ giúp quá trình khai quật có trọng tâm hơn.

Sau khi xác định vị trí ưu tiên, lực lượng tìm kiếm phải bóc tách từng lớp đất, quan sát màu đất, cấu trúc địa tầng và dấu vết của rãnh chôn. Khi phát hiện hài cốt hoặc di vật, công việc chuyển sang quy trình thu gom, cất bốc, bảo quản, lập hồ sơ và lấy mẫu phục vụ giám định ADN.

Thực tế khai quật cho thấy các hài cốt được chôn ở nhiều lớp, có vị trí nằm chồng lên nhau. Điều này khiến công việc phải tiến hành thủ công, tỉ mỉ, tránh làm xáo trộn mối liên hệ giữa hài cốt và di vật đi kèm.

Kết quả tìm kiếm đến nay cho thấy công nghệ địa vật lý đã làm tốt nhiệm vụ dẫn đường. Nhưng thành công không đến từ một thiết bị riêng lẻ. Đó là kết quả của chuỗi công việc gồm nghiên cứu lịch sử, xử lý ảnh, chồng xếp bản đồ, xác minh nhân chứng, khảo sát radar, đo ảnh điện và đào kiểm chứng.

Cách tiếp cận đa nguồn này cũng cho thấy một nguyên tắc quan trọng trong công tác tìm kiếm mộ liệt sĩ: công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi được đặt trong hệ thống chứng cứ lịch sử và được kiểm chứng trực tiếp tại hiện trường.