Công nghiệp văn hóa nhìn từ 'siêu' dự án Khu tâm linh Hồ Núi Cốc bị dừng hoạt động (Kì 2)
Thất bại của Hồ Núi Cốc không chỉ khép lại một dự án đầu tư kéo dài gần một thập kỷ. Nó cũng mở ra một câu hỏi lớn hơn: Điều gì khiến một công trình tâm linh có thể trở thành sản phẩm của công nghiệp văn hóa?
Kì 2: Từ Hồ Núi Cốc nhìn ra bài toán công nghiệp văn hóa
Từ trường hợp Hồ Núi Cốc, những tiêu chí mà Bộ VH-TT-DL đang xây dựng cho công nghiệp văn hóa trở nên rõ nét hơn bao giờ hết.
Đối sánh với yêu cầu công nghiệp văn hóa: Những gì Bộ VH-TT-DL đang xây dựng, Hồ Núi Cốc không đáp ứng được
Tại Hội nghị sơ kết ngày 9/7/2026, Bộ VH-TT-DL xác định bốn định hướng trọng tâm cho 6 tháng cuối năm: thúc đẩy công nghiệp văn hóa, phát triển du lịch thông minh, xây dựng kinh tế di sản và kinh tế sáng tạo. Theo chỉ đạo của Thủ tướng Lê Minh Hưng tại Phiên họp Ban Chỉ đạo phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số ngày 11/5/2026, Bộ VH-TT-DL được giao hoàn thành trong tháng 7/2026 việc "xây dựng định hướng phát triển sản phẩm du lịch thông minh, công nghiệp văn hóa, di sản số, kinh tế đêm, kinh tế di sản, kinh tế sáng tạo; xây dựng mô hình liên kết vùng, hình thành chuỗi cung ứng du lịch kết nối nhiều địa phương, nhiều loại hình dịch vụ".
Đặt các yêu cầu đó cạnh hồ sơ dự án Hồ Núi Cốc, một sự tương phản rõ ràng hiện ra. Công nghiệp văn hóa, theo nghĩa học thuật và chính sách, là quá trình sản xuất, phân phối và tiêu thụ các sản phẩm có giá trị văn hóa theo cơ chế thị trường - không phải chỉ là xây công trình quy mô lớn. Chùa Tháp 150 m, dù được xây xong, sẽ là một công trình kiến trúc, nhưng để trở thành sản phẩm công nghiệp văn hóa, nó cần đi kèm nội dung, trải nghiệm, câu chuyện và khả năng tái sinh giá trị theo thời gian. Không có bằng chứng nào trong hồ sơ dự án Hồ Núi Cốc cho thấy chiều kích đó được thiết kế.
“Văn hóa phải thực sự trở thành nền tảng, là nguồn lực nội sinh và động lực phát triển đất nước...; Du lịch phải tiếp tục khẳng định vai trò là ngành kinh tế mũi nhọn, gắn liền với thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa, đóng góp quan trọng cho tăng trưởng”.
Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh nhấn mạnh tại Hội nghị sơ kết Bộ VH-TT-DL, 9/7/2026
Năm tiêu chí của công nghiệp văn hóa, và mức độ đáp ứng của Hồ Núi Cốc
Từ định nghĩa và định hướng chính sách của Bộ VH-TT-DL, có thể xác định ít nhất năm tiêu chí của một dự án tâm linh - văn hóa đủ điều kiện trở thành sản phẩm công nghiệp văn hóa bền vững.
Một: Tính xác thực di sản (authenticity). Sản phẩm văn hóa cần có nền tảng lịch sử, truyền thuyết hoặc giá trị tự nhiên được chứng nhận từ bên thứ ba độc lập (UNESCO, di tích quốc gia, sự kiện quốc tế), không thể thay thế bằng quy mô công trình. Hồ Núi Cốc không đáp ứng.
Hai: Khả năng tạo ra nội dung có thể tái sản xuất. Công nghiệp văn hóa không phải là bán vé vào xem một công trình, mà là tạo ra hệ sinh thái trải nghiệm có thể liên tục đổi mới: lễ hội, nghệ thuật biểu diễn, giáo dục, ẩm thực, thủ công mỹ nghệ. Hồ Núi Cốc trong thiết kế chỉ có Chùa Tháp + sân golf + bến thuyền - không có hệ sinh thái nội dung.
Ba: Liên kết vùng và tích hợp chuỗi cung ứng. Định hướng của Thủ tướng yêu cầu "hình thành chuỗi cung ứng du lịch kết nối nhiều địa phương, nhiều loại hình dịch vụ". Hồ Núi Cốc nằm đơn lẻ, không được thiết kế trong mạng lưới liên kết với các điểm đến văn hóa, tự nhiên và lịch sử lân cận ở Thái Nguyên hay vùng Đông Bắc.
Bốn: Tính khả thi pháp lý và kỹ thuật từ giai đoạn thiết kế. Một trong những bài học đau đớn nhất từ Hồ Núi Cốc là xung đột chức năng đất không được giải quyết ngay từ khi phê duyệt chủ trương đầu tư. Công nghiệp văn hóa đòi hỏi sản phẩm bền vững theo thời gian. Điều này không thể có nếu nền tảng pháp lý và kỹ thuật của dự án chứa đựng mâu thuẫn cấu trúc.
Năm: Cơ chế tài chính độc lập với biến động chính trị địa phương. Hồ Núi Cốc chết phần lớn vì sự hậu thuẫn chính trị không được duy trì nhất quán qua nhiều nhiệm kỳ lãnh đạo tỉnh. Mô hình công nghiệp văn hóa bền vững cần tự tạo ra dòng tiền đủ để tồn tại độc lập với chu kỳ thay đổi nhân sự địa phương.
Từ trường hợp Hồ Núi Cốc, nhìn về hướng hoàn thiện chính sách công nghiệp văn hóa
Bộ VH-TT-DL đang chuẩn bị trình Chính phủ Nghị định về phát triển công nghiệp văn hóa - văn bản được kỳ vọng sẽ góp phần hoàn thiện khung chính sách cho lĩnh vực này trong những năm tới. Nhìn từ trường hợp Hồ Núi Cốc, đồng thời đối chiếu với những mô hình đang vận hành hiệu quả như Bái Đính, Tam Chúc hay hệ sinh thái du lịch của Sun Group tại Fansipan và Bà Đen, có thể rút ra một số góc nhìn tham khảo cho quá trình xây dựng chính sách.
Thứ nhất, cần phân biệt giữa công trình quy mô lớn và sản phẩm công nghiệp văn hóa.
Không phải mọi công trình tâm linh quy mô lớn đều mặc nhiên trở thành sản phẩm công nghiệp văn hóa. Một ngôi chùa hay tòa tháp có thể là một công trình kiến trúc, nhưng để trở thành sản phẩm văn hóa theo nghĩa kinh tế, nó còn cần hệ sinh thái nội dung, trải nghiệm và khả năng tạo ra giá trị lâu dài. Trường hợp Hồ Núi Cốc cho thấy quy mô đầu tư, nếu tách rời khỏi yếu tố nội dung và khả năng khai thác, chưa đủ để hình thành một sản phẩm công nghiệp văn hóa bền vững.
Thứ hai, giá trị di sản dường như vẫn là nền tảng quan trọng.
Quan sát các mô hình thành công cho thấy, những dự án như Bái Đính hay Tràng An đều phát triển trên nền tảng di sản tự nhiên và lịch sử sẵn có; Tam Chúc dù có xuất phát điểm khác nhưng lại tạo được sức hút thông qua các sự kiện quốc tế. Trong khi đó, Hồ Núi Cốc chưa hình thành được một nền tảng văn hóa hoặc biểu tượng đủ mạnh để tạo lợi thế cạnh tranh. Điều này cho thấy việc đánh giá giá trị di sản và bản sắc của địa điểm từ giai đoạn chuẩn bị dự án có thể là một yếu tố đáng được quan tâm.
Thứ ba, kết nối quốc tế có thể trở thành một đòn bẩy phát triển.
Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc năm 2019 đã góp phần đưa Tam Chúc vượt ra ngoài phạm vi một điểm đến du lịch thông thường. Điều đó cho thấy các hoạt động hợp tác quốc tế, sự kiện văn hóa hoặc các chương trình quảng bá quy mô lớn có thể đóng vai trò quan trọng trong việc gia tăng giá trị của một dự án văn hóa. Đây cũng là kinh nghiệm đáng tham khảo đối với những dự án có định hướng phát triển dài hạn.
Thứ tư, tính khả thi cần được xem xét ngay từ giai đoạn đầu.
Một trong những nguyên nhân khiến Hồ Núi Cốc không thể triển khai là những vướng mắc kéo dài liên quan đến chức năng sử dụng đất và tính khả thi của dự án. Điều này cho thấy việc đánh giá đầy đủ các yếu tố pháp lý, kỹ thuật và quy hoạch ngay từ giai đoạn nghiên cứu tiền khả thi có ý nghĩa quan trọng đối với các dự án văn hóa - du lịch quy mô lớn.
Nhìn rộng hơn, trường hợp Hồ Núi Cốc không chỉ phản ánh câu chuyện của một dự án cụ thể, mà còn gợi mở nhiều vấn đề về cách thiết kế, thẩm định và phát triển các dự án văn hóa trong tương lai. Trong bối cảnh Bộ VH-TT-DL đang hoàn thiện khung chính sách về công nghiệp văn hóa, kinh nghiệm từ cả những mô hình thành công lẫn những dự án chưa đạt kỳ vọng đều có thể trở thành nguồn tham khảo hữu ích cho quá trình hoạch định chính sách.
"Công nghiệp văn hóa tuy là lĩnh vực còn non trẻ ở Việt Nam nhưng đã có những hướng đi mới".
Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh phát biểu tại Hội nghị sơ kết công tác 6 tháng đầu năm và triển khai nhiệm vụ 6 tháng cuối năm 2026 của Bộ VH-TT-DL, ngày 9/7/2026.
Hồ Núi Cốc là một trong những bài học đắt giá nhất của lĩnh vực còn non trẻ đó.
Những mô hình đang vận hành thành công và tăng trưởng tốt
Trong khi Hồ Núi Cốc kết thúc hành trình bằng một quyết định hành chính ký ngày 2/7/2026, cùng trong tháng đó, những mô hình tâm linh - văn hóa khác tiếp tục tăng trưởng mạnh. 6 tháng đầu năm 2026, Việt Nam đón 12,3 triệu lượt khách quốc tế, tăng 15% so với cùng kỳ; tổng thu từ du lịch đạt khoảng 569.000 tỉ đồng, bằng 50,5% kế hoạch năm; ngành nghệ thuật và vui chơi giải trí ước tăng 10 - 11%. Những con số đó cho thấy thị trường tâm linh - văn hóa Việt Nam không có vấn đề về cầu, mà vấn đề nằm ở cung, cụ thể là ở chất lượng thiết kế và thực thi sản phẩm.
Tam Chúc được Thủ tướng công nhận là Di tích Quốc gia đặc biệt vào tháng 2/2026 - ngay tại buổi Khai hội Xuân Bính Ngọ với chủ đề "Bình minh cõi Phật - Tam Chúc khai Xuân". Sun Group ở Tây Ninh đón 5,6 triệu lượt khách năm 2024, tăng từ 3 triệu năm 2019; cáp treo Fansipan đạt lợi nhuận 103 tỉ đồng năm 2025, tăng gần 6,9 lần so với năm 2024.
Sự tương phản giữa các mô hình đang tăng trưởng và dự án Khu tâm linh Hồ Núi Cốc vừa bị chấm dứt hoạt động không phải do thị trường thay đổi mà phản ánh sự khác biệt trong chất lượng thiết kế sản phẩm và tính nghiêm ngặt của giai đoạn thẩm định đầu tư.
Thay lời kết: Một quyết định hành chính và một câu hỏi còn bỏ ngỏ
Quyết định số 297/QĐ-STC ngày 2/7/2026 của Sở Tài chính tỉnh Thái Nguyên khép lại hành trình gần 10 năm của dự án Khu tâm linh Hồ Núi Cốc. Nhưng trong bối cảnh Bộ VH-TT-DL đang xây dựng Nghị định về phát triển công nghiệp văn hóa, trường hợp này cũng gợi thêm một câu hỏi: Những điều kiện nào cần được cân nhắc để các dự án văn hóa - tâm linh có tính khả thi và phát triển bền vững hơn?
Xuân Trường đã có nhiều dự án quy mô lớn vận hành thành công. Vì vậy, trường hợp Hồ Núi Cốc cho thấy kết quả của một dự án không chỉ phụ thuộc vào năng lực của nhà đầu tư mà còn chịu tác động bởi nhiều yếu tố như nền tảng di sản, điều kiện pháp lý, tính khả thi của quy hoạch hay bối cảnh phát triển. Đây đều là những yếu tố cần được xem xét đồng bộ trong quá trình chuẩn bị và thẩm định dự án.
Ở góc độ chính sách, Hồ Núi Cốc có thể được xem như một trường hợp tham khảo bên cạnh những mô hình thành công. Việc nhìn lại cả thành công lẫn những dự án chưa đạt kỳ vọng có thể góp thêm dữ liệu thực tiễn cho quá trình hoàn thiện khung chính sách về công nghiệp văn hóa trong thời gian tới.
Đọc thêm: >>> Công nghiệp văn hóa nhìn từ 'siêu' dự án Khu tâm linh Hồ Núi Cốc bị dừng hoạt động (Kì 1)