Cuộc đấu giữa ‘siêu công nghệ’ Mỹ và UAV giá rẻ của Iran: Ai nắm ưu thế?
Chiến sự giữa Mỹ, Israel và Iran đang cho thấy trong chiến tranh hiện đại, công nghệ quân sự không chỉ tạo ưu thế, mà còn trực tiếp thay đổi cục diện chiến trường.
Gần một tháng sau khi Mỹ và Israel mở chiến dịch tấn công Iran, chiến trường Trung Đông đã cho thấy rõ hai mô hình tác chiến đối lập. Với công nghệ quân sự vượt trội, Mỹ và đồng minh đánh thẳng vào đầu não chỉ huy của Iran, từ giới lãnh đạo, hạ tầng chỉ huy, mạng liên lạc, hệ thống cảnh giới, phòng không đến các trận địa tên lửa. Đồng thời, tung hơn 100 máy bay vào đợt không kích mở màn để giành ưu thế trên không. Iran đáp trả bằng UAV tự sát chi phí thấp và tên lửa, đẩy chiến sự sang hướng tiêu hao và gây áp lực lên chi phí đánh chặn của đối phương.
Với chiến thuật của Mỹ, học thuyết quân sự gọi là trình tự SEAD/DEAD điển hình nhằm vô hiệu hóa vùng chống tiếp cận (A2/AD). Ở lớp xuyên phá này, các vũ khí công nghệ cao của Mỹ như máy bay tàng hình B-2 Spirit, F-35 Lightning II giữ vai trò hạt nhân. Nếu B-2 khai thác đặc tính Low Observable để đột nhập các lưới phòng thủ tinh vi nhất, thì F-35 đóng vai trò 'tổng đài' cảm biến. Khả năng Sensor Fusion cùng các liên kết Link 16 và MADL giúp hợp nhất dữ liệu rời rạc thành bức tranh chiến trường thống nhất. Tại đây, hỏa lực và chỉ huy kiểm soát được đồng bộ hóa hoàn toàn trong một kiến trúc tác chiến mạng trung tâm.
Có thể thấy ưu thế của Mỹ nằm ở kiến trúc hệ thống, thay vì các nền tảng vũ khí riêng lẻ. Một UAV Shahed-136 của Iran không đối đầu trực diện với F-35 Lightning II theo các tiêu chuẩn công nghệ thông thường. Trong khi Iran triển khai các phương tiện tiêu hao số lượng lớn, phía Mỹ vận hành một mạng lưới tích hợp có khả năng phát hiện, phân loại, chỉ thị mục tiêu và tối ưu hóa phương án hỏa lực theo thời gian thực.
Máy bay cường kích A-10 Thunderbolt II và trực thăng tấn công AH-64 Apache của Mỹ xuất hiện ở giai đoạn sau. Đây là các khí tài khai thác chiến trường, không phải các nền tảng mở đường. A-10 Thunderbolt II được thiết kế cho close air support, có thể bay thấp, bay chậm, bám trụ lâu trên khu vực tác chiến, mang pháo GAU-8/A Avenger 30 mm với tốc độ bắn tới 3.900 viên mỗi phút.
AH-64 Apache sử dụng pháo M230 30 mm. Quân đội Mỹ cho biết tháng 12.2025, Apache đã thực hiện thành công lần giao chiến không đối không đầu tiên với UAV bằng đạn nổ cận mục tiêu 30 mm XM1225 APEX.
Trình tự đó phản ánh đúng cách đánh của Mỹ. B-2 Spirit và F-35 Lightning II mở cửa chiến trường, vô hiệu hóa cảnh giới, nén lưới phòng không, giành quyền kiểm soát không phận. Sau đó A-10 Thunderbolt II, AH-64 Apache, APKWS và các phương án hỏa lực chi phí thấp hơn mới bước vào để xử lý các mục tiêu chậm, thấp, ít bảo vệ như Shahed-136 của Iran. Pháo 30 mm không thay thế vai trò của Low Observable hay Sensor Fusion. Hỏa lực 30 mm chỉ phát huy hiệu quả khi các điều kiện chiến trường đã được tạo ra bởi nhóm khí tài công nghệ cao hơn.
Ngược lại, để đối phó ưu thế công nghệ quân sự của Mỹ, Iran chọn một cách đánh khác: kéo đối phương vào bài toán chi phí. Thay vì đối đầu trực diện bằng những hệ vũ khí tương đương, Tehran sử dụng UAV tự sát Shahed-136 với giá thành thấp, số lượng lớn và tầm hoạt động khá xa để buộc phía bên kia phải tiêu tốn những lớp đánh chặn đắt hơn rất nhiều. Shahed-136 thường được ước tính có giá khoảng 20.000 đến 50.000 USD, trong khi một quả Patriot PAC-3 MSE ở ngưỡng khoảng 4 triệu USD. Chính độ chênh lệch đó tạo ra áp lực tiêu hao đáng kể.
Thế hệ Shahed-136 mới được cho là có tầm bắn tác chiến khoảng 700 đến 1.000 km, đủ phủ phần lớn mục tiêu dọc bờ nam vùng Vịnh. Cách đánh này cho thấy Iran không tìm kiếm một cuộc đối đầu cân xứng với Mỹ, mà chọn lối đánh bất đối xứng: dùng các đòn tập kích chi phí thấp để gây sức ép và kéo đối phương vào thế tốn kém, thay vì giành quyền kiểm soát bầu trời. Lợi thế của Tehran nằm ở khả năng gây tiêu hao, không nằm ở năng lực xoay chuyển ưu thế trên không.
Để giải được bài toán tiêu hao đó, buộc Washington phải điều chỉnh cách đánh chặn UAV của Iran hiệu quả hơn. Giải pháp đó chính là LUCAS, mẫu UAV tấn công một chiều của Mỹ giá khoảng 35.000 USD, đã được đưa vào thực chiến chỉ tám tháng sau khi ra mắt tại Lầu Năm Góc. APKWS là mô-đun dẫn đường của Mỹ, biến rocket Hydra 70 không điều khiển thành đạn chính xác dẫn đường laser. Mô-đun hóa ở đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà còn là giải pháp kinh tế chiến tranh. Rocket cũ được giữ lại, bộ dẫn đường được gắn thêm, chi phí đánh chặn được kéo xuống và tốc độ triển khai được đẩy lên.
Đó là điểm thể hiện rõ nhất ưu thế công nghệ của Mỹ. Công nghệ cao không bị giới hạn ở B-2 Spirit hay F-35 Lightning II. Công nghệ cao còn nằm ở khả năng tái cấu trúc hệ thống, đưa giải pháp mới vào chiến trường rất nhanh, chuyển từ interceptor trị giá hàng trăm nghìn hoặc hàng triệu USD sang những phương án đánh chặn phù hợp hơn với mục tiêu nhỏ, chậm và giá thấp.
Một hệ thống có thể bắt đầu bằng B-2 Spirit và F-35 Lightning II của Mỹ để phá vỡ A2/AD, rồi chuyển sang A-10 Thunderbolt II, AH-64 Apache, APKWS hay LUCAS của Mỹ cho giai đoạn tiêu hao, là một hệ thống có chiều sâu. Iran có thể tạo áp lực bằng số lượng và chi phí thấp. Mỹ giữ ưu thế ở tầng công nghệ quyết định hơn: phá vỡ phòng không, tích hợp cảm biến với hỏa lực, rút ngắn chu kỳ thích nghi và tổ chức lại phương án đánh chặn theo thực địa. Đây là khác biệt giữa sức ép chiến thuật và ưu thế công nghệ chiến dịch.
Công nghệ quân sự đang trực tiếp thay đổi cục diện chiến trường Trung Đông. Shahed-136 của Iran cho thấy chiến tranh bất đối xứng vẫn đủ sức tạo áp lực lớn. B-2 Spirit, F-35 Lightning II, A-10 Thunderbolt II, AH-64 Apache, LUCAS và APKWS của Mỹ cho thấy yếu tố quyết định hơn: Một kiến trúc tác chiến đa tầng có thể mở cửa chiến trường trước, rồi mới chuyển sang tiêu hao với chi phí thấp hơn. Trên thước đo chiến lược đó, ưu thế công nghệ quân sự vẫn nằm rõ về phía Mỹ.
