Y học

Cựu binh Mỹ phun chất độc da cam tại Việt Nam có nguy cơ Parkinson cao 99%

Bùi Tú • 18/11/2026 08:01

Một nghiên cứu quy mô lớn trên hơn 4,4 triệu cựu binh Mỹ vừa xác định mối liên hệ giữa phơi nhiễm chất độc da cam trong chiến tranh Việt Nam và nguy cơ mắc các bệnh thoái hóa thần kinh.

Hơn nửa thế kỉ sau chiến tranh Việt Nam, những hệ lụy sức khỏe của chất độc da cam vẫn tiếp tục được giới khoa học làm rõ. Một nghiên cứu mới công bố trên tạp chí JAMA Neurology ngày 16/11 đã cung cấp thêm bằng chứng về mối liên hệ giữa việc tiếp xúc với loại hóa chất này và các bệnh lí thần kinh, trong đó có Parkinson, rối loạn hành vi giấc ngủ REM và sa sút trí tuệ thể Lewy.

chất độc màu da cam
Quân đội Mỹ sử dụng chất độc màu da cam tại Việt Nam.

Đáng chú ý, mức độ liên hệ với bệnh tật cao hơn ở nhóm cựu binh từng trực tiếp xử lí hoặc phun chất độc da cam. Phát hiện này một lần nữa cho thấy những hậu quả sức khỏe của hóa chất chiến tranh có thể kéo dài nhiều thập niên sau khi hoạt động phun rải kết thúc.

Hơn 4,4 triệu cựu binh Mỹ được đưa vào nghiên cứu

Nhóm nghiên cứu do giáo sư Gregory Scott thuộc Đại học Khoa học và Sức khỏe Oregon (Oregon Health & Science University) dẫn đầu đã phân tích hồ sơ y tế điện tử của các cựu binh Mỹ từng phục vụ trong giai đoạn chiến tranh Việt Nam, từ tháng 8/1964 đến tháng 5/1975.

Ban đầu, các nhà khoa học sàng lọc 4.917.272 cựu binh. Sau khi loại những trường hợp thiếu dữ liệu nhân khẩu học hoặc đã mắc các bệnh thuộc nhóm synucleinopathy trước thời điểm nghiên cứu hoặc trong 6 tháng đầu theo dõi, 4.468.509 người được đưa vào phân tích.

Những người tham gia có độ tuổi trung bình 60,6. Hồ sơ y tế được thu thập trong giai đoạn từ ngày 1/1/1999 đến 30/12/2022, với thời gian theo dõi trung bình 12,5 năm.

Tình trạng phơi nhiễm chất độc da cam được xác định dựa trên thông tin tự khai báo của các cựu binh. Trong tổng số người được phân tích, có 1.035.210 người, tương đương 23,2%, ghi nhận từng tiếp xúc với chất độc da cam. Đặc biệt, 7.600 người thuộc nhóm phơi nhiễm trực tiếp hoặc nghề nghiệp, bao gồm những người từng tham gia Chiến dịch Ranch Hand, phục vụ trong Quân đoàn Hóa học Lục quân Mỹ hoặc trực tiếp xử lí, phun chất khai quang.

Chất độc da cam là hỗn hợp hai thành phần thuốc diệt cỏ 2,4-D và 2,4,5-T. Trong quá trình sản xuất 2,4,5-T, một loại dioxin cực độc có tên TCDD có thể hình thành như tạp chất. Đây là một trong những chất độc được đặc biệt quan tâm khi nghiên cứu những hậu quả sức khỏe lâu dài của việc tiếp xúc với hóa chất này.

Trong chiến tranh Việt Nam, quân đội Mỹ sử dụng chất độc da cam trên diện rộng nhằm phá hủy thảm thực vật, làm trơ trụi rừng rậm và hạn chế nơi ẩn náu của lực lượng đối phương.

Theo nhóm nghiên cứu, trước đây, khả năng thuốc diệt cỏ làm tăng nguy cơ Parkinson đã được đặt ra thông qua các nghiên cứu về phơi nhiễm thuốc bảo vệ thực vật trong nông nghiệp. Tuy nhiên, các nghiên cứu dịch tễ học trực tiếp trên nhóm cựu binh Mỹ từng tham chiến tại Việt Nam vẫn còn thiếu.

Giáo sư Gregory Scott nhận định: “Đây là nghiên cứu đầu tiên xác nhận rằng mức độ tiếp xúc với chất độc da cam càng cao thì nguy cơ mắc bệnh Parkinson ở các cựu binh chiến tranh Việt Nam càng lớn”. Ông cho rằng, theo một nghĩa nào đó, giới khoa học chỉ đang bắt đầu theo kịp những hệ lụy mà lịch sử để lại.

chất độc da cam
Nghiên cứu vừa được công bố trên tạp chí JAMA Neurology ngày 16/11.

Người trực tiếp phun chất độc da cam có nguy cơ Parkinson cao 99%

Kết quả phân tích cho thấy những cựu binh có hồ sơ phơi nhiễm chất độc da cam có nguy cơ mắc ba bệnh lí thần kinh cao hơn đáng kể so với nhóm không ghi nhận phơi nhiễm.

Cụ thể, nguy cơ mắc bệnh Parkinson cao hơn 44%, nguy cơ mắc chứng rối loạn hành vi giấc ngủ REM (RBD) cao hơn 78% và nguy cơ mắc chứng sa sút trí tuệ thể Lewy (DLB) cao hơn 66%.

RBD là tình trạng người bệnh không còn duy trì được sự bất động bình thường của cơ thể trong giai đoạn ngủ REM. Thay vì chỉ trải nghiệm giấc mơ, họ có thể thực hiện những hành động tương ứng ngoài đời thực như nói chuyện, la hét, đấm đá hoặc vung tay chân.

Trong khi đó, sa sút trí tuệ thể Lewy là một dạng bệnh thoái hóa thần kinh, đặc trưng bởi sự suy giảm nhận thức, có thể đi kèm ảo giác thị giác và những biểu hiện rối loạn vận động tương tự bệnh Parkinson.

Cả ba bệnh lí này đều thuộc nhóm synucleinopathy, liên quan đến sự tích tụ bất thường của protein alpha-synuclein trong tế bào thần kinh. Khi xét tổng hợp cả ba bệnh, nhóm cựu binh từng tiếp xúc với chất độc da cam có nguy cơ mắc các bệnh thuộc nhóm này cao hơn 57% so với nhóm không phơi nhiễm.

Đáng chú ý nhất là kết quả ở nhóm 7.600 cựu binh từng trực tiếp xử lí hoặc phun chất độc da cam. Những người này có nguy cơ mắc Parkinson cao hơn 99% và nguy cơ mắc chứng rối loạn hành vi giấc ngủ REM cao hơn 125% so với nhóm không phơi nhiễm.

Như vậy, nguy cơ mắc Parkinson ở nhóm trực tiếp tiếp xúc với hóa chất gần gấp đôi nhóm không có hồ sơ phơi nhiễm. Mức chênh lệch này cho thấy mối liên hệ giữa phơi nhiễm chất độc da cam và bệnh lí thần kinh rõ nét hơn ở những người có mức độ tiếp xúc trực tiếp.

Các kết quả trên được thể hiện qua chỉ số hazard ratio (HR): 1,44 đối với Parkinson ở nhóm phơi nhiễm nói chung và 1,99 ở nhóm phơi nhiễm trực tiếp hoặc nghề nghiệp. Đây là chỉ số phản ánh nguy cơ xảy ra bệnh theo thời gian, không phải tỷ lệ người mắc bệnh tuyệt đối.

Nhóm nghiên cứu cũng kiểm tra kết quả sau khi điều chỉnh các yếu tố có thể ảnh hưởng đến nguy cơ bệnh tật như tuổi tác, giới tính, chủng tộc, sắc tộc, tiền sử hút thuốc, chấn thương sọ não, tình trạng suy yếu thể chất và mức độ sử dụng dịch vụ y tế. Các mối liên hệ nhìn chung vẫn được duy trì. Những phân tích độ nhạy cho thấy cần có mức độ nhiễu chưa được đo lường đáng kể mới có thể giải thích được các mối liên hệ quan sát được.

Hậu quả chất độc da cam tiếp tục đặt ra vấn đề trách nhiệm toàn cầu

Trong phần kết luận, nhóm nghiên cứu nhận định chất độc da cam có thể là một yếu tố nguy cơ độc lập đối với sự phát triển bệnh Parkinson và những bệnh lí liên quan về sau.

Các nhà khoa học đồng thời kêu gọi tiếp tục nghiên cứu cơ chế sinh học đứng sau mối liên hệ này, sự tương tác giữa gene và độc tố, cũng như khả năng tồn tại những đặc điểm lâm sàng riêng ở những người từng phơi nhiễm chất độc da cam.

Giáo sư Gregory Scott và các cộng sự cho rằng phát hiện này không chỉ có ý nghĩa đối với việc chăm sóc sức khỏe cựu binh mà còn đặt ra những hàm ý đối với việc thay đổi chính sách trên phạm vi toàn cầu.

Tiến sĩ Lee Nielsen thuộc Đại học Iowa, đồng tác giả liên hệ của nghiên cứu, cho biết các cựu binh chiến tranh Việt Nam đã lên tiếng về nguy cơ bệnh tật liên quan đến chất độc da cam trong nhiều năm qua.

“Tôi nghĩ nghiên cứu này sẽ giúp họ cảm thấy những trải nghiệm của mình đã được thừa nhận và tiếng nói của họ đã được lắng nghe”, ông Nielsen nhận định.

Thực tế, những người từng trực tiếp tham gia chiến tranh không phải là nhóm duy nhất phải đối mặt với hậu quả của chất độc da cam. Tại Việt Nam, hàng triệu người đã chịu ảnh hưởng từ hoạt động phun rải hóa chất của quân đội Mỹ. Nhiều nạn nhân phải sống với những di chứng nghiêm trọng, trong khi các gia đình tiếp tục gánh chịu những tổn thương qua nhiều thế hệ.

Việc nghiên cứu trên các cựu binh Mỹ cũng ghi nhận mối liên hệ giữa phơi nhiễm chất độc da cam và những căn bệnh thoái hóa thần kinh càng cho thấy hậu quả của hóa chất chiến tranh không phân biệt bên tham chiến. Những người từng trực tiếp sử dụng hóa chất cũng có thể trở thành nạn nhân của chính loại chất độc đó.

Sau hơn nửa thế kỉ, những bằng chứng khoa học mới tiếp tục phơi bày chiều sâu của thảm họa chất độc da cam. Đây không chỉ là vấn đề y tế cần được nghiên cứu, mà còn là vấn đề nhân đạo và trách nhiệm lịch sử, đòi hỏi cộng đồng quốc tế tiếp tục quan tâm đến các nạn nhân và những hệ lụy lâu dài mà họ phải gánh chịu.

Nổi bật
      Mới nhất
      Cựu binh Mỹ phun chất độc da cam tại Việt Nam có nguy cơ Parkinson cao 99%
      • Mặc định

      POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO