Dạy AI từ lớp 1: Bước đi cần thiết nhưng còn nhiều băn khoăn
Những đứa trẻ hôm nay sẽ lớn lên trong một xã hội mà AI có mặt ở khắp nơi, nên việc dạy AI từ sớm là bước đi cần thiết. Dù vậy, “cần thiết” không đồng nghĩa với “không rủi ro”.
Từ năm học 2026-2027, học sinh Hà Nội từ lớp 1 đến lớp 12 được học 12 tiết về AI mỗi năm. Nội dung được tổ chức thành chuyên đề, không hình thành môn học mới và không phát sinh chi phí với gia đình.
Theo Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội, hơn 1.700 cơ sở với gần 1,7 triệu học sinh, học viên đã được tiếp cận nội dung giáo dục AI. Tại hội nghị triển khai kế hoạch giáo dục AI cho học sinh phổ thông, ông Hà Xuân Nhâm, Trưởng phòng Giáo dục trung học (Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội), cho biết gần 80.000 lượt cán bộ quản lí, giáo viên đã được tập huấn, đạt hơn 98,2%.
Những đứa trẻ hôm nay sẽ lớn lên trong một xã hội mà AI có mặt ở khắp nơi, nên việc dạy AI từ sớm là bước đi cần thiết. Dù vậy, “cần thiết” không đồng nghĩa với “không rủi ro”. Một Thế Giới lắng nghe quan điểm đa chiều từ một phụ huynh có con đang học cấp 1, lãnh đạo một công ty đào tạo giáo viên của Anh, một hiệu trưởng đại học tại Việt Nam và đại diện một công ty giáo dục Phần Lan.
Trẻ cần học làm người trước khi học AI
Họa sĩ Nguyễn Cẩm Nhung, phụ huynh có con trai đang học cấp 1 bày tỏ nhiều băn khoăn. “‘Tiên học lễ, hậu học văn’ là điều tôi ưu tiên nhất trong việc giáo dục con mình”, chị chia sẻ. “Tôi nghĩ rằng ở lứa tuổi này, các con cần được rèn luyện để trở thành người có đạo đức, giữ được một tâm hồn trìu mến với thế giới xung quanh, biết lễ nghĩa phép tắc”.
“Việc áp dụng AI vào nghiên cứu khoa học và phục vụ đời sống sẽ giúp con người tiện lợi hơn, phát triển hơn”, chị Nhung đồng tình với lợi ích của AI. Tuy nhiên, chị nhấn mạnh “mọi sự việc đều có hai mặt của nó”, cụ thể là mặt trái của AI khi chạm tới trẻ quá sớm.
Mối lo lớn nhất của chị nằm ở trí tưởng tượng. Chị cho rằng “việc sử dụng AI trong công việc tạo lập một hình ảnh mới từ những hình ảnh có sẵn sẽ làm giới hạn trí tưởng tượng của trẻ em”. Lấy ví dụ câu lệnh “một chú chó bay”, chị phân tích: “AI sẽ đưa ra kết quả rất khác so với tưởng tượng của trẻ nhỏ, nếu người lớn cho rằng hình ảnh AI đưa ra là tuyệt diệu, là đẹp, đứa trẻ sẽ tự ti với hình ảnh mà con tưởng tượng trong đầu, từ đó dẫn đến việc sợ sai, làm các con giảm khả năng sáng tạo”.
“Trẻ con như tờ giấy trắng, khi chúng ta chưa đưa cho chúng sự thật nhưng đã mải dạy chúng cách sử dụng ‘ma thuật’ của AI, chúng sẽ dần mất đi sự tin cậy về các sự kiện, thông tin trong đời sống xung quanh cũng như đánh mất sự tự tin vào chính khả năng tưởng tượng của bản thân”, chị nói. Theo chị, “ở lứa tuổi nhạy cảm và dễ bị ảnh hưởng bởi thế giới mới mẻ này, tôi thấy việc các con tiếp cận với AI thực sự không cần thiết”.
Chị cũng chưa yên tâm về đội ngũ đứng lớp: “Việc bồi dưỡng đội ngũ giáo viên về AI trong một khoảng thời gian chưa đầy một năm tôi nghĩ là quá ngắn, sẽ có nguy cơ giáo viên chưa đủ hiểu về khối kiến thức có thể nói là khổng lồ này, dẫn đến hiểu sai, dạy sai”.
Bên cạnh đó, AI còn những mặt trái mà trẻ cần được biết, từ hội chứng “nghiện” AI, vấn đề ô nhiễm nguồn nước và ô nhiễm tiếng ồn của vùng dân cư quanh các trung tâm dữ liệu, đến nguy cơ mất việc làm của tầng lớp trung lưu. Chị đề nghị nhà trường giảng dạy cả về tác hại lẫn lợi ích của AI bởi nó liên quan đến môi trường sống tương lai của các con. “Các con mới chính là người có quyền lựa chọn có hay không việc sử dụng và nghiên cứu AI”, chị chia sẻ.
Chị lập luận rằng trẻ cần 18 năm để trưởng thành, để nhân cách phát triển toàn diện và trở thành công dân tự chịu trách nhiệm trước pháp luật. “Đó cũng là khoảng thời gian tôi nghĩ các con cần, trước khi đưa cho các con quyền quyết định việc sử dụng AI”, chị nhấn mạnh.
Là người làm nghệ thuật, chị lưu ý giáo trình AI hiện tại có nhắc “Máy cần nghe và nhìn để học hỏi”, nhưng “chưa đề cập đến những vấn đề xoay quanh đến bản quyền của hình ảnh, tác phẩm để phục vụ cho mục đích đào tạo trí tuệ nhân tạo”. Nếu chính sách vẫn được triển khai, chị cho rằng “trước hết chúng ta phải thay đổi về luật, để bảo vệ những người làm trong môi trường sáng tạo nghệ thuật và nghiên cứu khoa học trước nạn đánh cắp tư liệu để huấn luyện AI”.
Cần thiết, nhưng phải đúng lứa tuổi
Ông Jussi-Pekka Järvinen, Trưởng phòng Dự án Quốc gia của Eduten (Phần Lan) từng làm việc lâu năm trong lĩnh vực giáo dục đào tạo và có kinh nghiệm đào tạo giáo viên tại trường đại học, chuyên dạy về công nghệ. Ông cho rằng điều quan trọng là chúng ta cần nhớ mục tiêu dành cho một học sinh lớp 1 là gì?.
“Thông thường, trong tư duy giáo dục Phần Lan, ít nhất thì mục tiêu là giúp học sinh trưởng thành thành những thành viên có ích cho xã hội. Khi lớn lên và trở thành một phần của xã hội có rất nhiều công nghệ, bao gồm AI, các em cần bắt đầu nuôi dưỡng những kĩ năng như tư duy phản biện". Theo ông, “năng lực hiểu biết về AI” ngày nay được nói đến ngay từ giai đoạn sớm.
Dù vậy, ông lưu ý về cách làm. “Cách học điều đó có lẽ không phải là đặt học sinh trò chuyện với một chatbot cả ngày rồi hi vọng mọi chuyện sẽ tốt đẹp. Thay vào đó, có thể làm theo cách phi kĩ thuật số”, ông nói. “Ở Phần Lan, chúng tôi có những công ty đang phát triển kĩ năng AI mà không cần chạm vào máy tính trong vài năm đầu. Như vậy, các em học về cách AI hoạt động, học các kĩ năng sử dụng an toàn và những điều tương tự. Tôi nghĩ đây là một cách tiếp cận khá tốt”.
“Nhưng chúng ta không thể nhắm mắt trước thực tế rằng trẻ nhỏ đã tiếp xúc với AI. Chúng ta không thể trông cậy vào phụ huynh để đào tạo cho từng học sinh, vì chúng ta biết phụ huynh có xuất phát điểm và khả năng làm việc đó rất khác nhau. Vì vậy, nhà trường đóng vai trò rất quan trọng”.
Cơ hội lớn, nhưng chưa có cách giám sát hiệu quả
Ông Steve Hawkins, Trưởng phòng Kinh doanh của TEFL Org, công ty đào tạo giáo viên tiếng Anh hình thức trực tuyến, nhìn AI từ cả hai phía. “AI vừa là một cơ hội tuyệt vời với chúng tôi, nhưng cũng là một thách thức thực sự”, ông nói. “Các giảng viên của chúng tôi liên tục tìm cách tốt nhất để phát hiện khi nào học viên dùng AI một cách phù hợp và cả khi không phù hợp, để quản lí việc đánh giá bài làm. Nói thật, tôi không chắc đã có ai có câu trả lời cho việc đó".
Theo ông, con người luôn muốn đạt được nhiều nhất với ít công sức nhất. Tuy nhiên, có một điểm mà ở đó điều này trở nên phản tác dụng, trở thành thách thức nếu lạm dụng AI trong học tập.
Ông cũng nhấn mạnh rằng thay đổi công nghệ có thể có lợi cho thành thị hơn nông thôn. “AI chỉ là hình thái mới nhất của toàn bộ vấn đề tiếp cận công nghệ số”, ông nhận định. “Tôi nghĩ điều tất yếu là kết nối số vừa là yếu tố thúc đẩy, vừa là thách thức với những cộng đồng nông thôn trên thế giới, nơi có thể chưa có khả năng tiếp cận đó.” Băng thông rộng qua vệ tinh là một lựa chọn, nhưng theo ông, chi phí không rẻ với các cộng đồng nông thôn. “Có lẽ ở đây chính phủ có vai trò triển khai hỗ trợ ở mọi quốc gia, không chỉ Việt Nam. Ngay cả ở Anh, quê tôi, cũng có những vùng nông thôn mà Internet không nhanh bằng ở thành phố".
Khi được hỏi nên giám sát điều gì, ông thừa nhận không có lời giải sẵn. Ngày càng nhiều hoạt động học diễn ra từ xa, và khi đó nhà trường không thể tác động đến môi trường mà học viên đang học. “Có lẽ giải pháp thực ra là chúng ta cần phát triển những công cụ AI có thể phát hiện khi các công cụ AI bị dùng không phù hợp. Có lẽ công nghệ vẫn là câu trả lời. Có thể có một AI làm ‘kẻ săn trộm’ và một AI làm ‘người giữ rừng’ để cân bằng lại”, ông nói.
.jpg)
Cái khó nhất là sự lệ thuộc
TS Nguyễn Quốc Chính, Hiệu trưởng Trường Đại học Quốc tế (Đại học Quốc gia TP.HCM), cho rằng đưa AI vào giáo dục đều có những thuận lợi và khó khăn, không chỉ ở Việt Nam mà trên toàn thế giới.
Khó khăn thứ nhất là người Việt vẫn phải trả phí để sử dụng công nghệ AI. Phí đó nếu tính cho từng đầu người sẽ vẫn còn lớn. Khó khăn thứ hai là chúng ta chưa thực sự làm chủ công nghệ AI, vẫn đang dùng mô hình của những công ty lớn ở nước ngoài.
Tuy nhiên, ông nhấn mạnh vấn đề khó hơn rất nhiều là làm thế nào để mọi người không bị lệ thuộc. Trong giáo dục, bài toán này càng nan giải, đặc biệt ở các cấp học thấp. Khi đó, học sinh "chưa thực sự chủ động trong hành vi của mình”, ông nói. Khi có một công nghệ trả lời được mọi thứ, nguy cơ lệ thuộc là rất lớn. Ông ví von với việc nhiều người giờ không còn tự nhớ đường vì đã quen dựa vào Google Maps.
Về câu hỏi AI có thay thế con người hay không, ông trả lời: “Câu trả lời là có và không.” Ở lĩnh vực xử lí, tổng hợp thông tin, AI chắc chắn sẽ thay thế con người và nhiều vị trí việc làm sẽ mất đi. “Tuy nhiên chắc chắn là AI thiếu một thứ mà con người có, đó là khả năng tương tác và khả năng giao tiếp có xúc cảm. Chính vì vậy, những ngành nghề mang tính tương tác giữa người với người sẽ phát triển hơn".
