Đề xuất cho trẻ em hiến tạng: 'Tốt nhất là rút đề xuất này lại'
Đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến mô, tạng với sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật đang gây tranh luận về quyền quyết định thay trẻ em, tính tự nguyện và nguy cơ bị lợi dụng.
Ba ý kiến được Một Thế Giới ghi nhận cho thấy những băn khoăn về căn cứ pháp lý, đạo đức và giới hạn của quyền đại diện đối với trẻ em.
PGS.TS Phạm Khánh Phong Lan: “Đạo đức con người sao có thể làm như vậy”
PGS.TS Phạm Khánh Phong Lan - Đại biểu Quốc hội, Giám đốc Sở An toàn thực phẩm TP.HCM, cho rằng nhu cầu mô, tạng phục vụ điều trị là chính đáng, nhưng không thể lấy mục tiêu cứu chữa người bệnh làm căn cứ để bỏ qua quyền lợi và sự an toàn của người hiến. Theo bà, vấn đề càng cần thận trọng khi người được đề xuất cho phép đăng kí hiến tạng là trẻ em, nhóm chưa có đầy đủ khả năng nhận thức và tự quyết định như người trưởng thành.
“Không thể ‘hy sinh’ đứa trẻ này để cứu người khác. Đạo đức con người sao có thể làm như vậy?”, bà Lan nói.
Từ quan điểm đó, bà đặt vấn đề về việc trao quyền quyết định cho cha mẹ hoặc người đại diện theo pháp luật. Trên thực tế, không phải mọi gia đình đều bảo đảm trẻ được đối xử công bằng; trong những gia đình còn tư tưởng trọng nam khinh nữ hoặc có sự phân biệt đối xử, quyết định của người lớn có thể không phản ánh đúng quyền lợi của trẻ.
“Không phải gia đình nào cũng bảo đảm trẻ được đối xử công bằng. Nếu để người lớn quyết định thay trẻ trong một vấn đề hệ trọng như hiến mô, tạng, phải tính đến nguy cơ trẻ bị gây sức ép hoặc phân biệt đối xử ngay trong gia đình. Chẳng hạn, ở những gia đình còn tư tưởng trọng nam khinh nữ, liệu một bé gái có thể bị đặt vào tình thế phải “hy sinh” quyền lợi của mình để cứu người thân hay không? Trẻ còn nhỏ, có thể đồng ý vì nghe lời người lớn nhưng chưa hiểu hết điều mình đang chấp nhận. Khi hậu quả xảy ra, trẻ cũng không còn khả năng tự bảo vệ mình”, bà phân tích.
Bên cạnh nguy cơ trẻ bị chi phối bởi quyết định của gia đình, bà Lan cho rằng cần nhìn lại quy trình xác định nguyện vọng hiến mô, tạng ngay cả đối với người trưởng thành. “Quy trình phải được bảo đảm chặt chẽ vì đây là chuyện cần hết sức thận trọng. Người đã đăng kí hiến mô, tạng vẫn có quyền thay đổi ý định. Khi người đó đã chết, ai có thể xác nhận nguyện vọng trước đây của họ? Nếu chỉ dựa vào lời kể rằng lúc còn sống người đó từng có ý định hiến tạng rồi để gia đình quyết định thay thì không thể được”, bà Lan nói.
Từ yêu cầu phải bảo đảm tính tự nguyện, bà tiếp tục lưu ý đến những trường hợp người hiến có thể chịu tác động từ hoàn cảnh sống. Người đang chấp hành án phạt tù, theo bà, là nhóm cần được xem xét thận trọng.
“Đối với người đang chấp hành án phạt tù, cần xem xét liệu họ có thực sự được tự do quyết định hay không, có chịu sức ép từ hoàn cảnh bị giam giữ hay không. Tôi lo ngại những quy định thiếu chặt chẽ có thể tạo kẽ hở cho việc lợi dụng. Chẳng hạn, nếu có người cần mô, tạng tương thích và có điều kiện kinh tế để tìm kiếm, chi trả, nguy cơ phát sinh những tác động không phù hợp là điều phải tính đến. Khi đó, câu chuyện không còn đơn thuần là hiến tạng để cứu người mà có thể kéo theo những hệ lụy nghiêm trọng về đạo đức và quyền con người”, bà cảnh báo.
Theo bà Lan, những nguy cơ trên cho thấy quy định về hiến mô, tạng phải đặt sự tự nguyện và quyền lợi của người hiến làm điều kiện cốt lõi. Với trẻ em, yêu cầu này càng quan trọng vì các em chưa đủ khả năng nhận thức đầy đủ và tự bảo vệ trước tác động từ gia đình, xã hội. Nếu người lớn được quyền quyết định thay trong khi cơ chế bảo vệ chưa đủ chặt chẽ, quy định có thể bị lợi dụng hoặc biến tướng.
“Tốt nhất là rút đề xuất này lại”, bà Lan nói, đồng thời nhấn mạnh nhu cầu mô, tạng phục vụ điều trị là chính đáng nhưng không thể vì cứu người này mà buộc người khác phải hiến tặng trái với ý nguyện của họ.
ThS. Lưu Đức Quang: “Người lớn còn có người chưa hiểu hết hiến tạng là gì, huống hồ trẻ em”
Từ góc độ pháp lí, ThS. Lưu Đức Quang, giảng viên môn Luật Hiến pháp, Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia TP.HCM, cho rằng đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến mô, tạng sau khi chết cần được xem xét lại cả về căn cứ pháp luật lẫn hệ quả đạo đức. Theo ông, việc hiến mô, tạng phải xuất phát từ ý chí tự nguyện của người hiến; quyền đại diện của cha mẹ không đồng nghĩa với quyền quyết định thay con trong mọi vấn đề, nhất là những vấn đề liên quan trực tiếp đến cơ thể trẻ.
“Thứ nhất, ở đây có một vấn đề liên quan đến mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức. Anh không thể đưa một quy chuẩn đạo đức lên trở thành một quy chuẩn pháp luật. Hiến máu, hiến mô, hiến tạng trước hết là câu chuyện đạo đức. Khi một người đồng ý hiến thì việc hiến mới chịu sự điều chỉnh của pháp luật”, ông Quang phân tích.
Theo ông, điểm cần làm rõ trước tiên là khả năng nhận thức và quyền tự quyết của người chưa thành niên. Trẻ em chưa đủ khả năng hiểu đầy đủ ý nghĩa, hệ quả của việc hiến mô, tạng, vì vậy không thể mặc nhiên xem sự đồng ý của cha mẹ là cơ sở thay thế cho ý chí của chính trẻ.
“Trẻ con chưa có đủ nhận thức để quyết định chuyện này, và kể cả bố mẹ cũng không được phép quyết định thay. Đây là chuyện liên quan đến cơ thể của chính đứa trẻ. Bố mẹ có thể quyết định để chữa bệnh cho con, nhưng không bao giờ có thể quyết định thay con để hiến tạng”, ông nói.
Để làm rõ giới hạn quyền quyết định của người chưa thành niên, ông Quang đề nghị đối chiếu Điều 21 Bộ luật Dân sự năm 2015. Điều luật quy định người chưa thành niên là người chưa đủ 18 tuổi; đồng thời phân định việc xác lập, thực hiện giao dịch dân sự theo từng nhóm tuổi và điều kiện cụ thể.
“Cứ đọc Bộ luật Dân sự về người chưa thành niên, xem năng lực hành vi dân sự của các em đến đâu. Một đứa trẻ còn chưa được tự mình thực hiện một số giao dịch liên quan đến tài sản phải đăng ký thì làm sao có thể mặc nhiên cho rằng các em đủ nhận thức để quyết định việc hiến tạng? Người lớn còn có người chưa hiểu hết hiến tạng là gì, huống hồ trẻ em”, ông nói.
Ông Quang nhấn mạnh cần phân biệt giữa việc cha mẹ quyết định chăm sóc, chữa bệnh cho con với việc quyết định hiến mô, tạng thay con. Hai vấn đề này khác nhau về bản chất: một bên nhằm bảo vệ sức khỏe, lợi ích của trẻ, trong khi bên còn lại liên quan trực tiếp đến cơ thể và ý chí của người hiến. Vì vậy, quyền đại diện của cha mẹ không nên được hiểu là quyền định đoạt thay trẻ trong mọi trường hợp.
Ngoài căn cứ pháp luật, ông Quang cho rằng chính sách cũng cần tính đến quan niệm văn hóa của người Việt Nam về sự toàn vẹn thân thể sau khi chết. Theo ông, trẻ em là thành viên của gia đình, dòng họ, không thể chỉ được xem là đối tượng mà cha mẹ có toàn quyền quyết định thay.
“Khi trẻ còn chưa đủ nhận thức để tự quyết định lúc còn sống thì càng phải đặt câu hỏi về căn cứ cho phép người khác quyết định thay việc hiến tạng của trẻ sau khi chết”, ông Quang nói.
Từ những băn khoăn về quyền tự quyết, ông tiếp tục cảnh báo nguy cơ trẻ bị lợi dụng nếu quy định trao quyền quyết định cho người đại diện mà thiếu cơ chế bảo vệ phù hợp.
“Pháp luật phải dành cho số đông, chứ đâu phải chỉ dành cho những trường hợp cá biệt. Trường hợp cá biệt này có thể ảnh hưởng đến quyền của người khác, rồi từ đó dẫn đến chuyện lợi dụng. Bây giờ trẻ mồ côi thì sao? Trẻ không nơi nương tựa thì sao? Phải nghĩ đến những tình huống đó. Đó là thất đức”, ông Quang nhấn mạnh.
Theo ông, nguy cơ bị lợi dụng không thể bị xem nhẹ khi xây dựng chính sách liên quan đến cơ thể trẻ em. Mục tiêu cứu chữa người bệnh là chính đáng, nhưng không thể chỉ dựa vào mục tiêu đó để bỏ qua những tình huống có thể xâm phạm quyền và lợi ích của trẻ. Vì vậy, trước khi xem xét cho phép người dưới 18 tuổi đăng kí hiến mô, tạng, cơ quan soạn thảo cần đánh giá đầy đủ các nguy cơ và cơ chế bảo vệ tương ứng.
Ông Quang cũng đề nghị làm rõ nhu cầu ghép tạng thực tế ở trẻ em và người trưởng thành để có căn cứ đánh giá đề xuất. Theo ông, nhu cầu ghép tạng ở người trưởng thành có thể xuất phát từ nhiều bệnh lí phát sinh trong quá trình sống, trong khi những trường hợp trẻ em cần ghép tạng do bệnh bẩm sinh cần được xác định bằng số liệu cụ thể.
Đối với lập luận cho rằng nhiều quốc gia cho phép người chưa thành niên hiến mô, tạng, ông Quang yêu cầu: “Phải làm rõ các nước là nước nào và người ta làm thủ tục như thế nào. Kể cả có nước áp dụng thì cũng phải xem quy trình, điều kiện cụ thể ra sao, có giống đề xuất đang đưa ra hay không. Không thể nói chung chung rằng các nước khác làm như vậy thì mình cũng làm”.
Từ những vấn đề về năng lực nhận thức, quyền quyết định đối với cơ thể, giới hạn quyền đại diện đến nguy cơ trẻ bị lợi dụng, ông Quang cho rằng đề xuất này cần được “dẹp ngay”. Theo ông, mục tiêu cứu chữa người bệnh là chính đáng, nhưng không thể vì vậy mà bỏ qua quyền và lợi ích của trẻ em, để các em phải gánh chịu những quyết định vượt quá khả năng nhận thức và lựa chọn của mình.
Ông Đặng Hoa Nam: Bảo vệ trẻ em phải là nguyên tắc xuyên suốt
Ông Đặng Hoa Nam, nguyên Cục trưởng Cục Trẻ em thuộc Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Phó chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, cho rằng việc xem xét quy định hiến mô, tạng từ trẻ em cần đặt lợi ích tốt nhất của trẻ lên hàng đầu, đồng thời hài hòa quyền cá nhân với lợi ích cộng đồng. Tinh thần nhân ái, sẻ chia chỉ thực sự có ý nghĩa khi quyền được sống, phát triển, an toàn và sự tự nguyện của mỗi trẻ em được bảo đảm.
Theo ông Nam, các quy định pháp luật về trẻ em phải tuân thủ Công ước Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em (CRC) và Luật Trẻ em, bảo đảm lợi ích tốt nhất của mỗi trẻ, không ảnh hưởng đến sự phát triển toàn diện và không xâm hại trẻ em. Quyền của một cá nhân cũng không được gây tổn hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của cộng đồng, số đông, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội.
Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người đã phân định việc lấy, ghép mô có thể phục hồi và hiến tạng trong trường hợp chết não, chết tuần hoàn đối với người dưới 18 tuổi, đồng thời phân định độ tuổi dưới 18 và dưới 15. Theo ông Nam, việc cân nhắc lợi ích về sức khỏe, sinh mạng của những trẻ em cần ghép tạng về cơ bản phù hợp với các nguyên tắc phổ quát về quyền con người, quyền trẻ em.
Tuy nhiên, trong mọi quyết định liên quan đến trẻ em, lợi ích tốt nhất của trẻ phải là nguyên tắc chi phối cuối cùng. Việc xem xét cần căn cứ vào độ tuổi, khả năng nhận thức và ra quyết định; mức độ trưởng thành về tâm lí, sinh lí, khả năng giao tiếp xã hội; hoàn cảnh của trẻ, cũng như vai trò, trách nhiệm của cha mẹ, người giám hộ, cơ quan quản lí nhà nước, cơ quan tư pháp và hội đồng chuyên môn.
Đặc biệt, ông Nam nhấn mạnh việc trẻ em hiểu rõ mọi thông tin và thực sự tự nguyện phải được bảo đảm trước hết, trở thành trọng tâm của mọi đánh giá và quyết định pháp lí, chuyên môn liên quan đến hiến mô, tạng. Dự thảo Luật đã bước đầu đề cập việc phòng ngừa tác động, áp lực hoặc can thiệp từ cha mẹ, người thân, người giám hộ và số đông. Ông kiến nghị bổ sung sự tham gia đánh giá khách quan, độc lập của chuyên gia, cùng các hình thức tư vấn tâm lí, tham vấn công tác xã hội bên cạnh vai trò của hội đồng chuyên môn.
Theo ông Nam, giáo dục bổn phận, tinh thần hy sinh vì người thân, bạn bè và cộng đồng là cần thiết, nhưng phải đi đôi với bảo đảm quyền được sống, phát triển và an toàn của mỗi trẻ em. Tinh thần nhân ái, sẻ chia không thể trở thành lí do xem nhẹ quyền và lợi ích của chính đứa trẻ.
Quyền tham gia ý kiến về các vấn đề liên quan đến trẻ em đã được Hiến pháp năm 2013 quy định; Luật Trẻ em, Nghị định 56/2017/NĐ-CP cùng các thông tư, hướng dẫn cũng đặt ra cơ sở để trẻ em bày tỏ nguyện vọng, được lắng nghe, xem xét và phản hồi. Vì vậy, ông Nam cho rằng cần bảo đảm tính nhất quán, đồng bộ giữa các quy định pháp luật về việc lấy ý kiến, xem xét và quyết định cho trẻ em hiến mô, tạng.
Ông cũng lưu ý dự thảo Luật cần được cụ thể hóa bằng các quy trình, tiêu chuẩn và văn bản hướng dẫn để hạn chế khoảng trống pháp lí, ngăn ngừa việc lợi dụng quy định xâm hại quyền trẻ em. Cùng với đó là yêu cầu công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình; giám sát, kiểm tra, thanh tra và xử lý vi phạm kịp thời, với sự tham gia giám sát, phản biện của Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, các cơ quan chuyên môn và chuyên gia.
Từ kinh nghiệm hàng chục năm nghiên cứu, tham mưu và tham gia xây dựng Luật Trẻ em cùng nhiều văn bản liên quan đến quyền trẻ em, ông Nam đánh giá các quy định về hiến mô, tạng từ trẻ em trong dự thảo Luật lần này có tính tiến bộ, nhân văn, khoa học và đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Theo ông, cần tiếp cận vấn đề đa chiều, hài hòa quyền của từng trẻ em với lợi ích cộng đồng, đề cao tinh thần nhân ái, sẻ chia nhưng tránh cách nhìn nhận cực đoan, phiến diện.
