Điều trị ung thư bằng 'công tắc ánh sáng': Chuyên gia Việt nói gì về đột phá gây sốt từ Thụy Sĩ?
Liệu một "công tắc ánh sáng" có thể khiến tế bào ung thư tự hủy, đồng thời bảo vệ các mô lành xung quanh?
Thành tựu mới của các nhà khoa học tại Viện Công nghệ Liên bang Thụy Sĩ (ETH Zurich) đang mở ra một hướng tiếp cận hoàn toàn khác trong điều trị ung thư, khi ánh sáng không chỉ đóng vai trò hỗ trợ mà còn trở thành "chìa khóa" kiểm soát hoạt động của thuốc ngay bên trong cơ thể.
Tuy nhiên, công nghệ này còn cách thực tiễn lâm sàng bao xa? Những thách thức nào cần vượt qua để biến ý tưởng đầy hứa hẹn này thành một phương pháp điều trị dành cho người bệnh?
Chia sẻ với phóng viên Một Thế Giới, ThS.BS Nguyễn Hữu Huy, Quản lí Đơn vị Hóa trị thuộc Trung tâm Ung bướu, Bệnh viện Đa khoa Xuyên Á, cho biết giải pháp do các nhà khoa học Thụy Sĩ phát triển thực chất là một hệ thống điều khiển sinh học ở cấp độ phân tử, hướng tới các liệu pháp điều trị có độ chính xác cao.
Theo ThS.BS Nguyễn Hữu Huy, bản chất của công nghệ này là tạo ra một hệ thống có khả năng kích hoạt quá trình phá hủy thụ thể glucocorticoid ngay bên trong tế bào khối u. Điểm cốt lõi tạo nên sự đột phá chính là khả năng điều khiển quá trình này bằng năng lượng ánh sáng.
Các nhà nghiên cứu đã thiết kế công cụ như một "công tắc" thông minh, cho phép sử dụng ánh sáng để chủ động ngăn quá trình phá hủy thụ thể tại các mô khỏe mạnh xung quanh khối u. Khi được đưa vào cơ thể, "công tắc" sẽ được tiêm trực tiếp vào khối u, trong khi nguồn ánh sáng từ bên ngoài có nhiệm vụ vô hiệu hóa những phân tử thuốc có xu hướng rò rỉ hoặc phát tán sang các vùng mô lành lân cận, qua đó bảo vệ tối đa các tế bào bình thường.
Khả năng xuyên qua các lớp mô cơ thể ở độ sâu rất hạn chế
- Vậy cơ chế phá hủy thụ thể glucocorticoid trong tế bào khối u có tiềm năng thay đổi phác đồ điều trị hiện tại như thế nào, đặc biệt là đối với các loại ung thư vốn đã đề kháng với hóa trị hoặc xạ trị truyền thống, thưa bác sĩ?
- ThS.BS Nguyễn Hữu Huy: Việc chủ động tác động để phá hủy thụ thể glucocorticoid (GR) trong tế bào ung thư là một hướng tiếp cận hoàn toàn mới trong bản đồ điều trị ung bướu. Trên phương diện sinh học phân tử, ở một số loại ung thư nhất định, thụ thể GR đóng vai trò như một yếu tố bảo vệ, góp phần quan trọng giúp tế bào khối u chống lại quá trình chết theo chương trình tự nhiên, đồng thời làm tăng khả năng thích nghi của khối u trước các áp lực khắc nghiệt từ hóa trị hoặc xạ trị.
Chính vì vậy, nếu y học có thể kiểm soát chọn lọc và triệt tiêu thụ thể này ngay tại vị trí khối u, chúng ta sẽ làm tăng đáng kể độ nhạy của tế bào ung thư đối với các phương pháp điều trị chuẩn hóa hiện nay, từ đó mở ra cơ hội giảm thiểu nguy cơ kháng trị.
Tuy nhiên, chúng ta cần nhìn nhận thực tế rằng công nghệ này nhiều khả năng sẽ đóng vai trò là một liệu pháp phối hợp bổ trợ, chứ chưa thể thay thế hoàn toàn hóa trị hay xạ trị truyền thống trong tương lai gần.
- Công nghệ này cho phép sử dụng ánh sáng để “tắt” tác động ở mô lành xung quanh. Theo bác sĩ, độ sâu và phạm vi tác động của nguồn ánh sáng này có phải là một rào cản lớn khi áp dụng lâm sàng không?
- ThS.BS Nguyễn Hữu Huy: Đây chắc chắn là một trong những thách thức kĩ thuật lớn nhất khi đưa công nghệ từ phòng thí nghiệm ra ứng dụng thực tế. Trở ngại vật lí nằm ở đặc tính của ánh sáng, đặc biệt là khi chúng ta sử dụng ánh sáng ở vùng khả kiến, vì chúng chỉ có khả năng xuyên qua các lớp mô cơ thể ở độ sâu rất hạn chế.
Khi đối mặt với các khối u nằm ẩn sâu hoặc bị che lấp bởi các cơ quan dày đặc, nguồn sáng thông thường từ bên ngoài không thể tiếp cận được. Chính vì giới hạn về độ xuyên thấu này, ở giai đoạn đầu của việc triển khai, công nghệ điều khiển bằng ánh sáng có thể sẽ phù hợp hơn đối với các khối u nông ở bề mặt hoặc những vị trí giải phẫu dễ dàng tiếp cận, trước khi y học có thể mở rộng sang các chỉ định phức tạp hơn.
Chính vì giới hạn về độ xuyên thấu này, ở giai đoạn đầu của việc triển khai, công nghệ điều khiển bằng ánh sáng có thể sẽ phù hợp hơn đối với các khối u nông ở bề mặt hoặc những vị trí giải phẫu dễ dàng tiếp cận, trước khi y học có thể mở rộng sang các chỉ định phức tạp hơn.
ThS.BS Nguyễn Hữu Huy
- Đối với các khối u nằm sâu trong cơ thể như ở tụy, gan hoặc trung thất, chúng ta cần những giải pháp kĩ thuật cụ thể nào để đưa ánh sáng đến đúng vị trí giải phẫu cần tác động, thưa bác sĩ?
- ThS.BS Nguyễn Hữu Huy: Đối với những tổn thương ung thư nằm sâu trong các khoang cơ thể như tụy, gan hoặc vùng trung thất, việc chiếu sáng từ bề mặt da hoàn toàn không có tác dụng.
Để đưa ánh sáng đến đúng tọa độ đích, hệ thống y tế bắt buộc phải sử dụng đến các giải pháp can thiệp kĩ thuật cao. Cụ thể, các bác sĩ sẽ cần sử dụng các hệ thống dẫn sáng chuyên biệt bằng sợi quang học, hoặc ứng dụng các thiết bị nội soi tiên tiến.
Toàn bộ quy trình đưa thiết bị dẫn sáng này vào sâu trong cơ thể phải được thực hiện dưới sự hướng dẫn hình ảnh trực tiếp và chính xác của các biện pháp can thiệp điện quang, đảm bảo nguồn sáng được phát ra ngay tại vị trí biên bao quanh khối u để thực hiện nhiệm vụ tắt kích hoạt phân tử thuốc rò rỉ.
Nếu thực hiện kĩ thuật không đạt, khối u sẽ tiếp tục phát triển hoặc kháng thuốc
- Ý tưởng tiêm trực tiếp “công tắc” vào lõi khối u đòi hỏi những tiêu chuẩn kĩ thuật khắt khe nào để đảm bảo an toàn và đạt hiệu quả tối ưu tại các cơ sở y tế?
- ThS.BS Nguyễn Hữu Huy: Quy trình tiêm trực tiếp vào lõi khối u là một kĩ thuật can thiệp tại chỗ đòi hỏi sự chuẩn xác tuyệt đối. Để đảm bảo hiệu quả tối ưu và không gây tổn thương các cấu trúc xung quanh, thao tác tiêm bắt buộc phải được thực hiện dưới hướng dẫn trực tiếp của các phương tiện chẩn đoán hình ảnh hiện đại như siêu âm, chụp cắt lớp vi tính (CT) hoặc chụp cộng hưởng từ (MRI) nhằm đưa mũi kim vào chính xác vùng đích.
Ngoài ra, trước khi tiến hành, hội đồng chuyên môn cần phải đánh giá cực kì chi tiết về kích thước tổng thể, đặc điểm cấu trúc mô học cũng như mức độ hoại tử của khối u. Những thông số này là cơ sở bắt buộc để bác sĩ quyết định số lượng điểm tiêm cụ thể, tính toán thể tích thuốc cần bơm và điều chỉnh tốc độ bơm thuốc sao cho phù hợp nhất với mật độ của khối u.
- Nếu hiện tượng thuốc phân bố không đồng đều xảy ra trong lòng khối u thì sẽ dẫn đến những hệ quả lâm sàng như thế nào cho bệnh nhân?
- ThS.BS Nguyễn Hữu Huy: Sự phân bố đồng đều của hoạt chất bên trong khối u là yếu tố quyết định đến sự thành bại của toàn bộ liệu pháp tiêu hủy thụ thể này. Trong trường hợp kĩ thuật thực hiện không đạt chuẩn dẫn đến việc thuốc phân bố không đồng đều, một hệ quả tất yếu là một số vùng hoặc một số ngóc ngách của khối u có thể không được tiếp cận đầy đủ với lượng thuốc cần thiết. Khi đó, các tế bào ung thư tại những vùng bị bỏ sót này sẽ không được điều trị đầy đủ, dẫn đến việc u tiếp tục phát triển hoặc kháng thuốc. Đây chính là lý do vì sao kĩ thuật này đòi hỏi một quy trình nghiêm ngặt và sự phối hợp đa chuyên khoa chặt chẽ.
- Để thực hiện thành công quy trình tiêm và điều khiển phức tạp này, sự phối hợp giữa các chuyên khoa trong bệnh viện được đặt ra như thế nào, thưa bác sĩ?
- ThS.BS Nguyễn Hữu Huy: Đây là một kĩ thuật y khoa mang tính tổng hợp cao, không một bác sĩ riêng lẻ nào có thể tự thực hiện hoàn chỉnh. Quy trình đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ, nhịp nhàng trong một ê kíp đa chuyên khoa. Trong đó, bác sĩ chuyên khoa ung bướu lâm sàng sẽ là người nắm rõ phác đồ toàn thân và điều phối chung. Bác sĩ chẩn đoán hình ảnh chịu trách nhiệm phân tích, định vị cấu trúc khối u. Cuối cùng, chuyên gia can thiệp điện quang sẽ là người trực tiếp thực hiện các thao tác luồn kim, đưa sợi dẫn quang vào sâu trong cơ thể dưới các phương tiện chẩn đoán hình ảnh.
Sự gắn kết này đảm bảo cho mọi bước từ tiêm thuốc đến chiếu sáng đều diễn ra chuẩn xác đến từng milimét.
Liệu pháp hạn chế độc tính toàn thân cho cơ thể bệnh nhân
- Theo các nhà nghiên cứu, phương pháp mới này gây ra ít tác dụng phụ hơn. Bác sĩ đánh giá thế nào về sự khác biệt này so với các liệu pháp nhắm trúng đích đang được sử dụng phổ biến hiện nay?
- ThS.BS Nguyễn Hữu Huy: Về mặt lí thuyết khoa học, nếu hệ thống thuốc chỉ được kích hoạt một cách khu trú tại đúng vị trí có chiếu sáng, thì các tác động ngoài ý muốn lên hệ thống mô lành xung quanh sẽ giảm đi một cách đáng kể. Điều này mang lại lợi ích cực kì lớn trong việc hạn chế độc tính toàn thân cho cơ thể bệnh nhân.
Đây chính là ưu điểm khác biệt cốt lõi khi đặt lên bàn cân với nhiều loại thuốc nhắm trúng đích đang lưu hành phổ biến tại các bệnh viện hiện nay. Các thuốc trúng đích hiện tại sau khi đi vào cơ thể vẫn phải tuần hoàn tự do trong máu, nên chúng vẫn có thể gây ra các tác dụng phụ toàn thân không mong muốn cho người bệnh như tình trạng tăng huyết áp, độc tính biểu hiện trên da hoặc các rối loạn chức năng tiêu hóa.
- Dù ưu điểm trên lí thuyết là rất lớn, chúng ta cần có góc nhìn cẩn trọng như thế nào về mức độ an toàn thực tế của công nghệ này ở giai đoạn hiện tại?
- ThS.BS Nguyễn Hữu Huy: Mặc dù các dữ liệu lí thuyết và ý tưởng thiết kế rất ưu việt, chúng ta vẫn cần giữ một sự cẩn trọng chừng mực mang tính khoa học. Cần phải lưu ý rằng, các kết quả khả quan về việc giảm thiểu tác dụng phụ này mới chủ yếu được ghi nhận dựa trên các nghiên cứu tiền lâm sàng trong phòng thí nghiệm hoặc ở các giai đoạn thử nghiệm sơ khởi ban đầu.
Do đó, ngành y học thế giới vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn, được thiết kế chặt chẽ trên nhiều nhóm bệnh nhân để xác nhận một cách chính thức và chính xác nhất về mức độ an toàn cũng như hiệu quả thực sự của liệu pháp trước khi đưa vào ứng dụng đại trà.
- Việc hiệu ứng có thể đảo ngược và kiểm soát chính xác theo thời gian cũng như vị trí mang lại những lợi thế gì trong việc quản lí biến chứng cấp tính cho bệnh nhân?
- ThS.BS Nguyễn Hữu Huy: Khả năng chủ động bật hoặc tắt tác dụng của thuốc theo thời gian và vị trí địa lí trong cơ thể giúp các bác sĩ lâm sàng có được sự linh hoạt rất lớn trong việc kiểm soát tiến trình điều trị.
Trong thực hành, nếu chẳng may xuất hiện các tác dụng không mong muốn hoặc biến chứng cấp tính nguy hiểm cho người bệnh, việc ngừng kích hoạt hệ thống chiếu sáng sẽ giúp hạn chế ngay lập tức việc tiếp tục gây ảnh hưởng tiêu cực lên các mô lành. Đây là một ưu điểm đáng chú ý và vượt trội hơn hẳn so với nhiều loại thuốc điều trị ung thư truyền thống có thời gian bán thải dài.
Với các thuốc có thời gian bán thải dài, ngay cả khi chúng ta đã ra lệnh ngừng thuốc, hoạt chất vẫn tồn tại lâu trong máu và tác dụng phụ có thể kéo dài dai dẳng ngay cả sau khi đã ngừng điều trị. Mặc dù vậy, mức độ “đảo ngược” này trên thực tế lâm sàng còn phụ thuộc vào từng nền tảng công nghệ cụ thể và cần được chứng minh rõ ràng trên cơ thể bệnh nhân.
- Để chuẩn bị cho việc triển khai các liệu pháp điều trị cục bộ sử dụng ánh sáng điều khiển trong tương lai, hệ thống y tế tại Việt Nam cần đầu tư thêm những trang thiết bị hỗ trợ và nguồn nhân lực chuyên biệt nào?
- ThS.BS Nguyễn Hữu Huy: Nếu công nghệ này được chứng minh hiệu quả lâm sàng vững chắc trong tương lai, các cơ sở điều trị chuyên khoa ung bướu tại Việt Nam sẽ phải chuẩn bị một lộ trình đầu tư hạ tầng kĩ thuật rất bài bản.
Về mặt thiết bị, bệnh viện cần đầu tư hệ thống nguồn sáng chuyên dụng có khả năng phát bước sóng chính xác phù hợp với thuốc, các thiết bị dẫn sáng bằng sợi quang học tinh vi, hệ thống dàn máy nội soi, thiết bị can thiệp dưới hướng dẫn hình ảnh, cùng các phần mềm lập kế hoạch điều trị chuyên sâu.
Tuy nhiên, bên cạnh máy móc, yếu tố con người đóng vai trò sống còn. Việc đào tạo liên tục và chuyên sâu cho đội ngũ bác sĩ trực tiếp can thiệp lẫn các kỹ sư y sinh vận hành máy là cực kì quan trọng nhằm đảm bảo mọi quy trình kĩ thuật đều được chuẩn hóa và an toàn tối đa cho người bệnh.
- Xét đến yếu tố chi phí, theo bác sĩ, lộ trình để một công nghệ y tế hiện đại từ các quốc gia tiên tiến như Thụy Sĩ được chuyển giao và ứng dụng phổ biến tại Việt Nam thường đối mặt với những thách thức gì?
- ThS.BS Nguyễn Hữu Huy: Thách thức lớn nhất trong việc chuyển giao thường là chi phí thiết bị, chi phí thuốc, công tác đào tạo nhân lực và xây dựng quy trình kĩ thuật đạt chuẩn. Kế tiếp sau đó là các bước đánh giá hiệu quả lâm sàng trên người bệnh Việt Nam, sự phê duyệt của cơ quan quản lí và khả năng phương pháp được bảo hiểm y tế chi trả.
Thông thường, các công nghệ y tế mới sẽ được triển khai trước tại một số trung tâm ung bướu lớn, sau đó mới mở rộng nếu chứng minh được hiệu quả và tính kinh tế.
- Nhìn vào bức tranh tổng thể, bác sĩ đánh giá thế nào về triển vọng của các phương pháp điều trị “thao túng” thụ thể tế bào như thế này trong việc biến ung thư thành một căn bệnh mạn tính thay vì bệnh nan y?
- ThS.BS Nguyễn Hữu Huy: Xu hướng điều trị ung thư hiện nay là can thiệp ngày càng chính xác vào các cơ chế phân tử đặc hiệu của tế bào ung thư. Công nghệ có khả năng điều khiển hoặc phá hủy có chọn lọc các thụ thể tế bào là một bước tiến rất đáng kì vọng vì hướng tới điều trị cá thể hóa với độc tính thấp hơn.
Tuy nhiên, ung thư là một nhóm bệnh rất đa dạng và không có một cơ chế đơn lẻ nào phù hợp với tất cả người bệnh. Do đó, triển vọng thực tế nhiều khả năng là công nghệ này sẽ trở thành một thành phần trong chiến lược điều trị đa mô thức, góp phần kéo dài thời gian sống và nâng cao chất lượng sống, thay vì là giải pháp thay thế hoàn toàn các phương pháp điều trị hiện nay.
Nếu được chứng minh qua các thử nghiệm lâm sàng lớn, đây sẽ là một bước tiến quan trọng trong mục tiêu đưa nhiều loại ung thư từ bệnh lí cấp tính nguy hiểm trở thành bệnh mạn tính có thể kiểm soát lâu dài.
- Xin trân trọng cảm ơn ThS.BS Nguyễn Hữu Huy về cuộc trò chuyện vô cùng ý nghĩa và sâu sắc này!
