Đo lòng trung thành bằng AI - bài toán hóc búa của Lầu Năm Góc
Lầu Năm Góc khẳng định dự án hiện đại hóa máy phát hiện nói dối không dùng AI đọc nét mặt hay giọng nói.
Thế nhưng tài liệu giải mật và hồ sơ dự án Polygraph+ trị giá 31 triệu USD hé lộ trí tuệ nhân tạo vẫn còn chỗ đứng trong chương trình. Giới khoa học thì cảnh báo AI phát hiện nói dối hiện chưa đoán đúng hơn tung đồng xu.
Tuyên bố mới vênh với tài liệu cũ
Trong tuyên bố gửi Defense News, Cơ quan An ninh và Phản gián Quốc phòng Mỹ (DCSA), đơn vị phụ trách thẩm tra những người đang có hoặc xin quyền tiếp cận thông tin mật, cho biết giai đoạn nghiên cứu hiện nay của dự án "Modernizing Polygraph" không sử dụng AI tạo sinh, mô hình ngôn ngữ lớn hay công nghệ phân tích nét mặt và giọng nói. DCSA chỉ nói thêm rằng Bộ Quốc phòng Mỹ vẫn sẽ tiếp tục theo dõi các công nghệ mới có thể hữu ích trong tương lai.
Tuy nhiên, tuyên bố mới của DCSA không hoàn toàn khớp với những tài liệu trước đây của chính Lầu Năm Góc. Bộ slide giai đoạn 2021 - 2025 mà Defense News thu thập được qua yêu cầu công khai hồ sơ cho thấy từ năm 2019, Không quân Mỹ, DCSA và một số phòng thí nghiệm đại học đã nghiên cứu các mô hình AI để phân tích cảm xúc và phát hiện dấu hiệu gian dối trong lời nói. Tuyên bố mới của DCSA không nhắc đến nhóm công nghệ thứ hai này.
Tháng 7 vừa qua, một quan chức giấu tên của cơ quan còn cho rằng AI có thể giúp quá trình phân tích trở nên “chuẩn hóa, khách quan” hơn. Trong khi đó, tài liệu ngân sách hiện hành dành 31 triệu USD cho dự án Polygraph+/Polygraph Next, bao gồm các “thuật toán chấm điểm”, “công cụ hỗ trợ quyết định” và camera nhiệt dùng để theo dõi những thay đổi về lưu lượng máu khi người được kiểm tra căng thẳng.
Theo một slide không ghi ngày, Không quân Mỹ huấn luyện mô hình học sâu đời đầu bằng văn bản từ Twitter, Reddit và kho từ vựng WordNet. Farakh Zaman thuộc Văn phòng Nghiên cứu Khoa học Không quân nói bước này giúp máy hiểu tiếng lóng và cách nói đời thường, dù vẫn cần "kiểm thử nghiêm ngặt".
Một slide tháng 5/2025 mô tả cảnh người được thẩm tra ngồi trước một điều tra viên ảo. Camera và micro thu hình ảnh, giọng nói và nội dung cuộc trò chuyện rồi đưa dữ liệu vào các mô hình ngôn ngữ lớn để phân tích cảm xúc. Điều tra viên thật không trực tiếp ngồi đối diện mà theo dõi từ bên ngoài và nhập câu hỏi cho hệ thống.
Một slide khác đặt mục tiêu công nghệ xử lí ngôn ngữ tự nhiên có thể nhận diện cảm xúc với độ chính xác 75%, nhưng không cho biết mục tiêu này đã đạt được hay chưa. DCSA nói Không quân Mỹ và các trường đại học tham gia xây dựng những mô hình trước đây không còn góp mặt trong giai đoạn nghiên cứu hiện tại. Tuy nhiên, cơ quan này không nói rõ phạm vi của dự án hiện nay cũng như lí do ngừng phân tích giọng nói và nét mặt. Vì vậy, việc DCSA loại một số công nghệ khỏi giai đoạn hiện tại chưa đồng nghĩa Lầu Năm Góc đã từ bỏ AI trong toàn bộ chương trình hiện đại hóa máy phát hiện nói dối.
AI đoán nói dối chẳng hơn tung đồng xu
Mark Zaid, luật sư chuyên về an ninh quốc gia từng bị chính quyền Tổng thống Donald Trump thu hồi quyền tiếp cận thông tin mật trước khi được tòa án khôi phục, đã xem bộ slide của dự án. Theo ông, máy phát hiện nói dối truyền thống chỉ ghi lại các phản ứng sinh lí như nhịp thở, lượng mồ hôi hay huyết áp, Việc đánh giá người được kiểm tra có nói dối hay không vẫn do chuyên viên quyết định.
Điểm khác ở hệ thống mới là AI cũng tham gia đưa ra nhận định để hỗ trợ người thẩm định. “Giờ thì chúng ta bắt đầu bước vào phim Minority Report”, Zaid nói, nhắc tới bộ phim của Steven Spielberg về một lực lượng cảnh sát bắt người dựa trên dự đoán rằng họ sẽ phạm tội trong tương lai.
Khoa học chưa đứng về phía cỗ máy. Hàng chục năm nghiên cứu đã bác bỏ niềm tin rằng có thể nhận ra gian dối qua giọng nói hay nét mặt. Công trình tổng hợp hơn 200 nghiên cứu của hai nhà khoa học gồm Charles Bond và Bella DePaulo năm 2006 ghi nhận con người chỉ đoán đúng khoảng 54%. Các công cụ AI hiện nay, theo Defense News, cũng chỉ quanh mức 50/50.
“Không hề có dấu hiệu chẩn đoán đáng tin cậy nào cho việc phát hiện gian dối, và tôi chưa thấy bằng chứng nào, với con người hay AI, đi ngược xu hướng ấy”, David Markowitz, giáo sư Đại học bang Michigan (Mỹ), nói. Ông nghi ngờ mọi hệ thống tự nhận chính xác 75%, bởi con người không đạt mức đó mà AI phần lớn phản chiếu cách con người phán đoán.
Nhóm của ông từng để Gemini của Google làm giám khảo trong loạt thí nghiệm phát hiện nói dối, công bố trên Journal of Communication cuối năm ngoái. Riêng với ghi hình các cuộc thẩm vấn giả lập những người chơi đố vui bị nghi gian lận, AI gán mác nói dối cho hơn ba phần tư số người. Độ chính xác không hơn may rủi, ngang con người, nhưng AI buộc tội oan nhiều hơn. Theo Markowitz, mô hình "mặc định rằng ai đó hẳn đã làm sai, nếu không sao lại bị thẩm vấn". Bộ Quốc phòng Mỹ hiện đã kí thỏa thuận chạy Gemini bản bảo mật trên cả mạng thường lẫn mạng mật.
Cái giá của một lần máy đoán sai
Một kết luận sai có thể ảnh hưởng đến người bị kiểm tra trong thời gian dài. Theo Zaid, sĩ quan không vượt qua lần kiểm tra gần nhất thường phải chờ khoảng một năm mới được kiểm tra lại. Trong thời gian đó, họ có thể bị hạn chế thăng chức và không được cử ra nước ngoài. Với những sĩ quan tình báo làm nhiệm vụ thực địa, Zaid cho rằng hậu quả như vậy có thể gần như chấm dứt sự nghiệp.
Người bị thu hồi quyền tiếp cận thông tin mật cũng rất khó khiếu nại. Năm 1988, trong vụ một nhân viên tên Egan phản đối quyết định của Bộ Hải quân Mỹ không cấp quyền tiếp cận thông tin mật cho ông, Tòa án Tối cao cho rằng việc cấp hay thu hồi quyền này chủ yếu thuộc thẩm quyền của nhánh hành pháp. Vì vậy, tòa án thường rất hạn chế can thiệp vào các quyết định an ninh kiểu này. Mười năm sau, Tòa án Tối cao tiếp tục xem xét một vụ khác liên quan đến máy phát hiện nói dối. Trong vụ Scheffer năm 1998, vấn đề đặt ra là liệu kết quả máy phát hiện nói dối có được dùng làm bằng chứng tại tòa án quân sự hay không. Tòa kết luận việc cấm loại bằng chứng này là hợp hiến, bởi độ tin cậy của máy phát hiện nói dối vẫn chưa được giới khoa học thống nhất.
Lầu Năm Góc kì vọng AI giảm định kiến giới và văn hóa của điều tra viên. Nhưng khi doanh nghiệp dùng công nghệ tương tự để sàng lọc ứng viên, định kiến mới lại xuất hiện. Giáo sư Jo Ann Oravec của Đại học Wisconsin (Mỹ) cho biết phân tích nét mặt thiên lệch nặng nhất với người khuyết tật, vì máy dễ đọc sai những cái giật cơ không chủ ý, rủi ro mà Bộ Tư pháp Mỹ cũng từng cảnh báo.
Ryan Carrier, nhà sáng lập tổ chức kiểm định AI ForHumanity, xem nguyên tắc đạo đức AI của Lầu Năm Góc chỉ là bộ khung so với chuẩn châu Âu. Đạo luật AI của EU xếp công cụ dạng máy phát hiện nói dối trong thực thi pháp luật và quản lí di cư vào nhóm "rủi ro cao", buộc người giám sát cảnh giác với "thiên kiến tự động hóa", tức xu hướng làm theo máy ngay cả khi có thông tin trái ngược. Carrier còn lo hệ thống đọc cùng lúc giọng nói, nét mặt và lời khai dễ lệch pha, cho ra kết luận ngoài thông số thiết kế. Lầu Năm Góc thì khẳng định mọi đầu ra tự động chỉ là "dữ liệu phụ trợ" cho chuyên viên được cấp chứng chỉ.
Tháng 8, khoảng 50 người thuộc Bộ Tham mưu Liên quân Mỹ phải trải qua kiểm tra bằng máy phát hiện nói dối trong cuộc điều tra nguồn rò rỉ thông tin cho rằng chiến tranh với Iran đã khiến kho tên lửa và đạn đánh chặn của Mỹ suy giảm mạnh. Một số ý kiến cho rằng mục đích của đợt kiểm tra không chỉ là tìm người làm lộ tin mà còn nhằm gây sức ép với những người bị nghi không trung thành.
Jay Stanley, chuyên gia của Liên đoàn Tự do Dân sự Mỹ (ACLU), nhận xét rằng nếu mục tiêu chủ yếu là tạo áp lực tâm lí và khiến nhân viên e ngại, thì AI phát hiện nói dối vẫn có thể hữu dụng đối với những tổ chức lớn và nhiều tầng nấc.
Jake Laperruque, thuộc Trung tâm Dân chủ và Công nghệ, nhắc lại rằng máy phát hiện nói dối cách đây khoảng một thế kỉ cũng từng được xem như một công nghệ có thể phát hiện lời nói dối. Về sau, người ta nhận ra thiết bị này thực chất chỉ đo các phản ứng cơ thể như nhịp tim hay mồ hôi, trong khi những tín hiệu đó có thể xuất hiện vì nhiều nguyên nhân khác chứ không riêng gì nói dối. Theo ông, các công cụ AI phân tích cảm xúc hiện nay cũng dễ bị hiểu quá khả năng thật sự của chúng: chúng không thực sự “hiểu” hay “suy luận” con người theo cách nhiều người vẫn tưởng.
