Doanh nghiệp Việt đang áp dụng AI thật hay chỉ 'trình diễn AI'?

Nếu nhìn vào những con số công bố gần đây, Việt Nam dường như đang bước vào một cơn sốt AI. Hàng chục nghìn doanh nghiệp triển khai giải pháp trí tuệ nhân tạo, tỉ lệ ứng dụng được báo cáo cao hàng đầu khu vực, vượt qua cả Singapore hay Malaysia. Tuy nhiên, đằng sau các bản trình chiếu và tuyên bố chiến lược, một câu hỏi lớn đang nổi lên: doanh nghiệp Việt thực sự đang dùng AI để thay đổi mô hình kinh doanh hay phần lớn mới dừng ở mức "trình diễn công nghệ"?

Tốc độ phủ sóng nhanh nhưng phần nhiều là trình diễn?

Nghiên cứu Khai phá tiềm năng AI của Việt Nam do Amazon Web Services (AWS) công bố vào ngày 18/9/2025 đã đưa ra một bức tranh đầy ấn tượng. Riêng trong năm 2024, Việt Nam có khoảng 47.000 doanh nghiệp triển khai giải pháp AI, tương đương cứ mỗi giờ trôi qua lại có hơn 5 doanh nghiệp bắt đầu ứng dụng công nghệ này. Tính chung, gần 170.000 doanh nghiệp, tương đương 18% tổng số doanh nghiệp cả nước, đã sử dụng AI ở một mức độ nhất định. Tỉ lệ này tăng mạnh từ mức 13% của năm trước, tương ứng tốc độ tăng trưởng lên tới 39%.

Nếu nhìn từ góc độ hiệu quả kinh doanh, công cụ này mang lại tác động rõ rệt. Theo khảo sát của AWS, 61% doanh nghiệp đã triển khai AI ghi nhận doanh thu tăng trung bình 16%, trong khi 58% kỳ vọng tiết kiệm khoảng 20% chi phí vận hành. Các khảo sát khác cũng củng cố xu hướng này. Theo Deloitte vào cuối năm 2025, có tới 93% doanh nghiệp Việt Nam được khảo sát cho biết đã ứng dụng AI vào quy trình vận hành. Đây là mức cao nhất khu vực Đông Nam Á, vượt Singapore và Malaysia. Trong số đó, 92% doanh nghiệp thừa nhận AI giúp tăng năng suất, 91% cải thiện trải nghiệm khách hàng và 89% tối ưu chi phí vận hành.

Nhìn trên bề mặt, đây dường như là tín hiệu của một cuộc chuyển đổi sâu rộng. Tuy nhiên, khi đặt các con số cạnh nhau theo đúng mốc thời gian, một nghịch lý bắt đầu xuất hiện. Mặc dù tỉ lệ doanh nghiệp tiếp cận AI tăng rất nhanh, mức độ ứng dụng thực chất lại chưa tương xứng.

Theo chính nghiên cứu AWS công bố tháng 9/2025, 74% doanh nghiệp hiện chủ yếu sử dụng AI cho các mục tiêu cơ bản như nâng cao hiệu quả vận hành, xử lý dữ liệu hoặc tinh giản quy trình nội bộ. Nói cách khác, AI đang được dùng nhiều như một công cụ hỗ trợ, tương tự một nhân viên số, hơn là động lực tạo ra sản phẩm mới hay thay đổi mô hình kinh doanh.

Chỉ 17% doanh nghiệp đạt đến giai đoạn trung cấp, nơi AI bắt đầu hỗ trợ phân tích, dự báo hoặc tự động hóa sâu hơn. Đáng chú ý nhất, vỏn vẹn 9% doanh nghiệp bước vào giai đoạn chuyển đổi toàn diện, tức AI thực sự trở thành trung tâm của phát triển sản phẩm, ra quyết định và chiến lược kinh doanh. Điều này cho thấy Việt Nam có thể đang chứng kiến sự phổ cập nhanh của AI nhưng chưa chắc đã là sự trưởng thành về công nghệ này.

Khoảng cách lớn giữa triển khai và năng lực vận hành thực tế

Một trong những điểm đáng chú ý nhất trong nghiên cứu của AWS là sự phân hóa rõ nét giữa công ty khởi nghiệp và doanh nghiệp lớn. Hiện có 55% startup tại Việt Nam sử dụng AI ở một mức độ nhất định, trong đó 35% đang phát triển sản phẩm hoàn toàn mới dựa trên AI. Đây là tỉ lệ cho thấy nhiều công ty trẻ dùng AI để tiết kiệm thời gian, đồng thời xem công nghệ này như nền tảng tạo ra giá trị mới. Ngược lại, dù 41% doanh nghiệp lớn đã triển khai AI, mức độ cung cấp sản phẩm hoặc dịch vụ mới dựa trên nền tảng này lại dừng ở con số 11% và số lượng sở hữu chiến lược toàn diện chỉ là 12%.

Nhiều doanh nghiệp lớn đang dùng AI để tối ưu hoạt động cũ, thay vì xây dựng năng lực cạnh tranh mới. Ông Nick Bonstow, Giám đốc Strand Partners, đánh giá tình trạng này và gọi đây là một mô hình kinh tế AI "hai tầng". Theo ông, startup với lợi thế linh hoạt và khả năng thử nghiệm nhanh đang dẫn trước doanh nghiệp lớn về tốc độ đổi mới, trong khi nhiều công ty lâu năm vẫn ứng dụng AI theo kiểu dè dặt, thiên về tối ưu vận hành thay vì tái cấu trúc mô hình kinh doanh.

Khoảng cách giữa việc sở hữu công cụ và sự sẵn sàng vận hành bài bản cũng được thể hiện rất rõ. Tại Hội nghị quốc gia lần thứ 28 về Điện tử, Truyền thông và Công nghệ thông tin diễn ra vào tháng 12/2025, PGS.TS Trần Minh Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Công nghệ số và Chuyển đổi số Quốc gia, cho biết 61,2% doanh nghiệp Việt Nam đã hoặc đang triển khai các giải pháp AI, nhưng chỉ 22% trong số đó thực sự sẵn sàng khai thác toàn diện tiềm năng công nghệ.

Con số này đặc biệt đáng suy ngẫm nếu so với khảo sát của Deloitte. Một bên cho thấy gần như mọi doanh nghiệp đều nhận định bản thân đã dùng AI, bên kia lại chỉ ra rằng số doanh nghiệp đủ năng lực vận hành AI bài bản còn khá khiêm tốn. Điều đó phản ánh một thực tế là trong nhiều trường hợp, việc ứng dụng AI có thể chỉ dừng ở thao tác dùng chatbot, công cụ tạo nội dung hay phân tích dữ liệu ở mức sơ cấp, thay vì tích hợp sâu vào vận hành.

Một dấu hiệu khác của khoảng cách này nằm ở năng lực phần cứng. Theo PGS.TS Trần Minh Tuấn, tổng công suất hạ tầng AI của Việt Nam hiện mới đạt khoảng 51 MW, trong khi nhu cầu ứng dụng tăng rất nhanh. Sự chênh lệch giữa nguồn cung hạ tầng và nhu cầu thực tế có thể trở thành điểm nghẽn trong giai đoạn tới.

Vì vậy, việc phán xét doanh nghiệp Việt đang dùng AI thật hay chỉ trình diễn có lẽ không nên được trả lời bằng hai thái cực đúng hoặc sai. Thực tế hơn, Việt Nam đang ở một giai đoạn trung gian. AI đã đi vào doanh nghiệp, nhưng phần lớn vẫn ở mức cơ bản. Những công ty dùng AI như công cụ tăng năng suất đang tăng rất nhanh, song số lượng doanh nghiệp coi AI là lõi chiến lược để tạo ra sản phẩm, mô hình kinh doanh và lợi thế cạnh tranh mới vẫn còn khá ít. Khoảng cách này có thể sẽ là yếu tố then chốt quyết định tổ chức nào trở thành người dẫn đầu trong nền kinh tế số của thập niên tới.