Động đất Kumamoto: ‘dư chấn’ lan ra ngành bán dẫn toàn cầu
Trận động đất 6,8 độ Richter ngày 28/7 vừa qua buộc hàng loạt nhà máy bán dẫn tại Kumamoto ngừng hoạt động hoặc sơ tán. Sự việc đã làm dấy lên lo ngại về sự dễ tổn thương bởi thảm họa tự nhiên, khi quá nhiều phần quan trọng của ngành bán dẫn đang dồn lên nơi bị động đất nhiều nhất thế giới.
Dày đặc những nhà máy bán dẫn trọng yếu
Kumamoto không phải một địa điểm sản xuất bán dẫn bình thường. Tỉnh này tập trung bốn tầng khác nhau của chuỗi cung ứng bán dẫn. Đây là mật độ mà ít nơi nào trên thế giới sánh được.
Tầng thứ nhất là sản xuất chip logic. JASM, một công ty con của TSMC tại Nhật. JASM vận hành nhà máy sản xuất chip 22/28nm và 12/16nm với công suất khoảng 55.000 tấm wafer mỗi tháng, chủ yếu phục vụ mảng cảm biến hình ảnh của Sony và linh kiện ô tô của Denso.
Tầng thứ hai là cảm biến hình ảnh, trong đó Sony vận hành hai nhà máy tại Kikuyo và Koshi, sản xuất tới 4 triệu cảm biến CMOS mỗi ngày cho điện thoại thông minh, camera và các máy móc công nghiệp.
Tầng thứ ba là bán dẫn công suất. Mitsubishi Electric đặt nhà máy chế tạo wafer silicon và silicon carbide (SiC) tại đây. Trong đó, dây chuyền SiC 8 inch mới chỉ đi vào hoạt động từ tháng 11/2025. Renesas cũng vận hành nhà máy wafer 8 inch tại Kawashiri, sản xuất vi điều khiển và linh kiện công suất phục vụ ngành ô tô.
Nhưng tầng thứ tư mới là mắt xích khó thay thế nhất. Tokyo Electron Kyushu là nơi sản xuất máy phủ và hiện hình (coater/developer) chiếm khoảng 90% thị phần toàn cầu. Đây thực tế là nơi duy nhất trên thế giới chế tạo loại thiết bị này.
Một khó khăn hiện hữu là nếu nhà máy chip bị hỏng, vẫn có thể chuyển đơn hàng sang cơ sở khác. Nhưng nếu nhà máy sản xuất máy làm chip bị hỏng, sẽ không còn nơi nào để đi.
Tổng cộng, Kumamoto đóng góp khoảng 40% giá trị sản xuất bán dẫn nội địa của Nhật Bản.
Dây chuyền dừng chốc lát, cũng đủ làm chấn động thị trường
Ngay sau trận động đất, JASM sơ tán toàn bộ nhân viên và ngừng vận hành. TSMC phát đi thông cáo xác nhận không có thương vong hay hư hại kết cấu, và cho biết nhà máy đang dần nối lại hoạt động.
Sony Semiconductor Manufacturing ra thông cáo ngày 29/7 xác nhận Trung tâm Công nghệ Kumamoto (Kikuyo-machi) đã ngừng hoạt động từ sau trận động đất. Công ty đang đánh giá thiệt hại tòa nhà và dây chuyền sản xuất. Ba trung tâm còn lại tại Nagasaki, Oita và Kagoshima không bị hư hại đáng kể.
Tokyo Electron phát thông cáo trong ngày 28, xác nhận không có thiệt hại lớn nhưng đóng cả hai nhà máy Koshi và Ozu vào ngày 29 để kiểm tra an toàn. TOPPAN dừng nhà máy đóng gói bán dẫn tại Tamana. Fujifilm Kyushu dừng sản xuất vật liệu bán dẫn.
Renesas thông báo ngày 29/7 rằng hai nhà máy tại Kawashiri và Nishiki đã tạm ngừng hoạt động. Nhà máy đóng gói và kiểm thử ở Nishiki ghi nhận một số tấm ốp trần nhà bị rơi và một số bức tường bị nứt, nhưng phòng sạch may mắn không bị ảnh hưởng. Thời điểm nối lại sản xuất chưa xác định.
Mitsubishi Electric chưa đưa ra thông cáo chính thức riêng tính đến ngày 29/7, dù một số nguồn tin cho biết nhà máy tại Koshi đã ngừng sản xuất.
Các cơ sở sản xuất quan trọng này đồng loạt ngừng hoạt động vì động đất là bước đảm bảo an toàn dễ hiểu. Tuy nhiên, điểm đáng lo ngại hơn cả là những cảnh báo từ Cơ quan Khí tượng Nhật Bản (JMA). JMA cảnh báo rằng dư chấn có thể đạt cường độ tương đương trận chính trong khoảng một tuần sau đó, đặc biệt trong 2–3 ngày tiếp theo.
Đây được đánh giá là sự nhắc nhở về thảm họa năm 2016 cũng ở Kumamoto.
Công nghệ càng cao, gián đoạn càng lâu
10 năm trước, Kumamoto từng trải qua kịch bản gần như y hệt lần này. Tháng 4/2016, hai trận động đất liên tiếp với tiền chấn 6,5 độ, sau đó là rung chấn chính 7,3 độ đã buộc toàn bộ cụm nhà máy bán dẫn tại Kumamoto ngừng hoạt động.
Thời gian phục hồi chênh lệch rõ rệt tùy loại nhà máy. Tokyo Electron Kyushu nối lại sản xuất sau khoảng 10 ngày. Ngược lại, nhà máy sản xuất wafer của Sony, nơi vận hành phòng sạch với tiêu chuẩn khắt khe, phải mất khoảng 1,5 tháng mới khởi động lại được dây chuyền và khoảng 3 tháng để phục hồi hoàn toàn.
Sự gián đoạn kéo dài này đã ảnh hưởng trực tiếp tới chuỗi cung ứng cảm biến camera kỹ thuật số toàn cầu. Sony sau đó thừa nhận kế hoạch đảm bảo kinh doanh liên tục của mình chưa đầy đủ và tiến hành sửa đổi.
Sau thảm họa 2016, mọi nhà sản xuất lớn đều gia cố công trình và tăng tồn kho đệm. Nhà máy của JASM được xây theo tiêu chuẩn chống động đất mới nhất. Ông Suzuki Hiromi, chủ tịch Sony Semiconductor Manufacturing, phát biểu hồi tháng 1/2026 rằng: "Ngay cả khi một trận động đất có cường độ tương đương xảy ra, chúng tôi đã chuẩn bị để có thể nối lại sản xuất trong hai tháng".
Tiền lệ 2016 vẫn cho thấy kịch bản xấu nhất trông như thế nào. Trận động đất vừa qua may mắn đã không mạnh hơn. Tuy nhiên, không gì có thể chắc chắn rằng những rung chấn mạnh hơn nữa sẽ không xảy ra ở nơi từng hứng chịu cả những trận siêu động đất lẫn sóng thần.
Khi hàng loạt “ông lớn” bán dẫn cùng hoạt động trong một diện tích nhỏ ngay trên “vành đai lửa” Thái Bình Dương, ngành công nghiệp chip toàn cầu thực sự đang gánh chịu rất nhiều rủi ro để đổi lấy lợi thế về nhân lực hay địa chính trị. Một vài ngày dừng để đảm bảo an toàn đôi khi là vài ngày mà chuỗi cung ứng bán dẫn toàn thế giới không có, nhất là trong bối cảnh quy mô ngành bán dẫn đang ở mức lớn chưa từng có và cạnh tranh đang ngày càng gắt gao.
