El Niño có thể mạnh nhất 75 năm, mùa khô ĐBSCL sẽ khốc liệt

Trước dự báo El Niño rất mạnh cuối năm 2026, đầu năm 2027, ĐBSCL có nguy cơ thiếu nước, hạn mặn và ảnh hưởng sinh kế. Phóng viên Tạp chí Một Thế Giới trao đổi với ThS. Nguyễn Hữu Thiện, chuyên gia độc lập về sinh thái ĐBSCL, về tác động và giải pháp.

- Thưa ThS, dự báo cho thấy khả năng xuất hiện El Niño rất mạnh, có thể thuộc nhóm mạnh nhất 75 năm. Ông đánh giá thế nào về thời tiết từ nay đến đầu năm 2027?

- ThS. Nguyễn Hữu Thiện: Theo bản tin ngày 11/6/2026 của Trung tâm Dự báo Khí hậu thuộc Cơ quan Khí quyển và Đại dương Hoa Kỳ (NOAA), El Niño đang hiện diện và có thể kéo dài hết mùa đông 2026-2027 ở Bắc bán cầu. Xác suất xuất hiện El Niño rất mạnh trong tháng 11/2026 đến tháng 1/2027 là 90%. Đây có thể là một trong những sự kiện mạnh nhất kể từ năm 1950.

ĐBSCL đang cuối mùa lũ hằng năm. Do El Niño tiếp tục phát triển mạnh, nên thời gian qua lượng mưa trên toàn lưu vực Mekong, gồm Trung Quốc, Lào, Thái Lan, Campuchia và Việt Nam, thấp hơn bình thường. Điều này đặt ra nguy cơ mùa khô 2027 diễn biến gay gắt.

- Nếu El Niño diễn biến cực đoan, tác động đối với mùa khô và các vùng sinh thái ĐBSCL sẽ như thế nào?

- ThS. Nguyễn Hữu Thiện: Thông thường, mùa lũ ĐBSCL bắt đầu đầu tháng 7, đạt đỉnh tháng 10, sau đó rút dần đến cuối tháng 12. Năm nay do mưa đầu mùa giảm, các hồ thủy điện tăng tích nước nên dòng chảy về đồng bằng suy yếu. Vì vậy, nguy cơ ĐBSCL thiếu nước, tăng hạn hán và nguy cơ xâm nhập mặn là điều tất yếu xảy ra.

Mùa khô 2027 có thể gay gắt nếu El Niño đạt cường độ rất mạnh. Tại vùng cửa sông Cửu Long, từ Tiền Giang cũ qua Bến Tre, Trà Vinh đến Sóc Trăng, nước mặn có thể xâm nhập sâu 90-100km, tương đương mùa khô 2016.

Bán đảo Cà Mau, gồm Bạc Liêu cũ, Cà Mau và một phần Kiên Giang, có nguy cơ chịu ảnh hưởng nặng nhất. Khu vực này ít nhận nước ngọt từ sông Hậu, chủ yếu phụ thuộc nước mưa. Do mùa mưa thiếu nước, dự trữ không đủ, mùa khô kéo dài gây khó khăn nghiêm trọng. Hai vùng ngọt hóa Gò Công và Trần Văn Thời cũng có nguy cơ tái diễn sụt lún. Mỗi nơi từng ghi nhận hơn 1.000 điểm sụt lún, gây hư hại đường sá, nhà cửa trong các mùa khô 2020 và 2024.

- Chính quyền và người dân cần ứng phó ra sao tại từng vùng để giảm thiểu thiệt hại?

- ThS. Nguyễn Hữu Thiện: Điều quan trọng nhất là chủ động thích ứng từ sớm, không chờ đến khi hạn hán, xâm nhập mặn xảy ra mới triển khai giải pháp. Kinh nghiệm mùa khô 2016 và 2020 cho thấy, chuẩn bị trước giúp giảm đáng kể thiệt hại cho sản xuất và đời sống.

Vùng đầu nguồn gồm Tứ giác Long Xuyên và Đồng Tháp Mười người dân gặp khó do hạn hán sớm. Chính quyền cần cập nhật dự báo thủy văn để hướng dẫn điều chỉnh sản xuất, nhất là lịch canh tác lúa, cây trồng.

Vùng cửa sông Cửu Long cần điều chỉnh lịch thời vụ để né hạn mặn. Năm 2016, hạn mặn gây thiệt hại khoảng 160.000 ha lúa trong mùa khô. Đến năm 2020, nhiều địa phương dời lịch xuống giống sớm hơn hai tuần đến một tháng, giúp thu hoạch trước khi mặn xâm nhập sâu.

Cần tiếp tục điều chỉnh lịch thời vụ và theo dõi độ mặn. Không nên quá phụ thuộc hệ thống cống ngăn mặn. Trong điều kiện cực đoan, giải pháp này có thể chỉ hiệu quả đến cuối tháng 1/2027; khi nguồn nước bên trong đã thiếu, công trình không thể giải quyết tình trạng thiếu nước ngọt.

Ở bán đảo Cà Mau, người dân cần tích trữ nước ngọt ngay bây giờ trong ao, mương, kênh và công trình chứa phù hợp. Tuy nhiên, nguồn nước có thể không đủ nếu El Niño cực đoan. Người dân cần cân nhắc, không xuống giống những vụ có nguy cơ thiếu nước trong mùa khô 2027, tránh thiệt hại khi hạn mặn đến sớm và vào sâu.

Riêng vùng đất Gò Công (Đồng Tháp) và vùng đất Trần Văn Thời (Cà Mau), cần nghiên cứu mở vùng ngọt hóa để nước mặn vào trong mùa khô, giữ ẩm đất, hạn chế sụt lún và hư hại công trình. Về lâu dài, nên xem xét khôi phục điều kiện mặn ngọt luân phiên theo mùa, phù hợp quy luật tự nhiên. Đây là tinh thần thuận thiên của Nghị quyết 120 của Chính phủ và Kết luận 26 của Bộ Chính trị năm 2026. Chính phủ cần hỗ trợ địa phương và người dân chuyển đổi hệ thống canh tác vì người dân không đủ nguồn lực tự thực hiện.

- ThS có khuyến nghị gì về bảo đảm nước sinh hoạt, nhất là tại các địa phương ven biển trong mùa khô 2027?

- ThS. Nguyễn Hữu Thiện: Trong những năm khô hạn cực đoan, nước sinh hoạt phải được ưu tiên hàng đầu. Các địa phương ven biển cần chuẩn bị phương án ngay từ bây giờ, trước khi El Niño mạnh dự kiến xuất hiện từ giữa tháng 11.

Chính phủ và địa phương cần đầu tư hệ thống cấp nước sinh hoạt riêng, không nhập chung với công trình thủy lợi sản xuất. Nước tồn đọng trong các cống ngăn mặn có thể ô nhiễm, không bảo đảm chất lượng sử dụng lâu dài.

Không nên tiếp tục dựa vào khai thác nước ngầm để giải quyết thiếu nước. Khai thác quá mức khiến đồng bằng sụt lún nhanh, trong khi mực nước dưới đất ngày càng hạ thấp. Phụ thuộc nguồn nước này sẽ làm trầm trọng thêm vấn đề môi trường và địa chất.

El Niño cực đoan có thể lặp lại theo chu kỳ 4-7 năm, là thách thức với ĐBSCL. Cần chiến lược dài hạn về an ninh nguồn nước, sản xuất và thích ứng theo vùng sinh thái. Phải tôn trọng tự nhiên, tiết kiệm nước, chuyển đổi sinh kế và biến dự báo thành hành động.