Elon Musk chê cờ vua quá đơn giản, nghiên cứu lại chỉ ra điều ngược lại
Elon Musk cho rằng cờ vua rồi sẽ được máy tính giải hoàn toàn và số nước đi thực sự đáng chơi trong trò chơi này là rất ít.
Nhưng một nghiên cứu mới dựa trên hơn 2.000 ván cờ giữa người với người và AI với AI lại cho thấy giá trị của cờ vua nằm ở một vấn đề sâu hơn. Đó là cách con người và máy móc xử lí sự phức tạp. Theo các nhà nghiên cứu, AI không chỉ chơi mạnh hơn mà còn có khả năng duy trì nhiều khả năng chiến lược cùng lúc lâu hơn con người.
Musk cho rằng cờ vua “quá đơn giản” với máy tính
Cuộc tranh luận bắt đầu trên X khi Elon Musk phản hồi một bài đăng nói về số lượng nước đi có thể xảy ra trong cờ vua. Với một không gian khả năng khổng lồ như vậy, Musk vẫn cho rằng con số này chưa đủ đáng chú ý.
Ông lập luận rằng số nước đi thực sự không “ngớ ngẩn” trong cờ vua là rất nhỏ và trò chơi này cuối cùng sẽ được máy tính giải hoàn toàn. Chess.com, một trong những nền tảng cờ vua lớn, đáp lại ngắn gọn: “Vấn đề kĩ năng”.
Musk tiếp tục cho rằng cờ vua khó đối với con người nhưng không khó đối với máy tính. Theo ông, cờ vua rồi sẽ được giải giống như cờ đam, dù con người vẫn có thể tiếp tục chơi để giải trí. Ông cũng viện dẫn khả năng của một dạng siêu trí tuệ nhân tạo có thể tìm ra những phương thức giải quyết và nén vấn đề vượt xa khả năng hiểu biết của con người.
Đây không phải lần đầu Musk thể hiện thái độ xem nhẹ cờ vua. Năm 2022, ông từng nói mình bỏ chơi cờ từ nhỏ vì cảm thấy trò chơi này “quá đơn giản để hữu ích trong đời thực”. Musk khi đó đề cao Polytopia, một trò chơi trên thiết bị di động, như một hoạt động có giá trị hơn.
Trong lần tranh luận mới, ông tiếp tục cho rằng bản thân nhận thấy “lợi ích giảm dần” của cờ vua trong việc chuyển những kĩ năng học được từ trò chơi sang khả năng hiểu thế giới thực.
Ở một góc độ, lập luận của Musk chạm tới một câu hỏi khoa học thực sự. Đó là máy tính ngày nay đã đánh bại những kì thủ mạnh nhất thế giới, vậy điều gì còn đáng nghiên cứu ở cờ vua? Câu trả lời nằm ở cách AI và con người đi đến quyết định.
Một nghiên cứu của các nhà khoa học thuộc Complexity Science Hub và Đại học Parma cho thấy sự khác biệt này không đơn giản là máy tính tính toán nhanh hơn hay chơi giỏi hơn.
“Con người và AI không chỉ khác nhau ở mức độ chơi mạnh. Họ khác nhau ở cách quản lí sự phức tạp”, Vito D. P. Servedio, nhà khoa học cấp cao tại Complexity Science Hub và là tác giả nghiên cứu, nhận xét.
AI giữ sự phức tạp lâu hơn con người
Để tìm hiểu sự khác biệt đó, nhóm nghiên cứu phân tích từng nước đi trong hơn 2.000 ván cờ giữa người với người và AI với AI. Họ tập trung vào khái niệm gọi là “căng thẳng chiến lược”, được xác định thông qua số lượng khả năng vẫn còn mở sau mỗi nước đi. Càng nhiều khả năng còn tồn tại, mức độ căng thẳng chiến lược càng cao.
Ở đầu ván, mức căng thẳng tương đối thấp. Các quân cờ còn ít liên kết với nhau và tác động của từng nước đi chưa quá lớn. Nhưng khi ván cờ tiến triển, mỗi nước đi bắt đầu thay đổi mạng lưới các khả năng tiếp theo. Một nước đi có thể mở ra nhiều lựa chọn mới đồng thời đóng lại những lựa chọn khác.
Đến trung cuộc, sự khác biệt giữa người và AI trở nên rõ ràng. Nghiên cứu cho thấy cả con người lẫn AI đều tạo ra mức căng thẳng chiến lược ngày càng cao trong khai cuộc và đầu trung cuộc. Đáng chú ý, những kì thủ giỏi nhất thậm chí có thể đạt đỉnh căng thẳng cao hơn các engine trong một khoảng thời gian.
Nhưng sau đó, hai bên đi theo những hướng khác nhau. Các kì thủ thường bắt đầu đổi quân và đơn giản hóa thế cờ sau khi rời khỏi những biến khai cuộc đã được nghiên cứu và chuẩn bị trước. Khi số quân giảm, số lượng mối quan hệ và khả năng phải theo dõi cũng giảm theo.
Trong khi đó, các thuật toán hiện đại như Stockfish và Leela Chess Zero có khả năng duy trì những thế cờ với mức độ liên kết cao trong nhiều nước đi hơn. Nói cách khác, con người thường giải phóng bớt sự căng thẳng chiến lược, còn AI tiếp tục duy trì nó.
Theo Servedio, kết quả này cho thấy khả năng duy trì sự phức tạp tự nó đã là một nguồn lực chiến lược.
Một hệ thống AI mạnh có thể duy trì đồng thời nhiều khả năng trên bàn cờ, trong khi con người thường phải đơn giản hóa thế trận vì việc quản lí quá nhiều tương tác trở nên khó khăn về mặt nhận thức. Điều này cũng lí giải vì sao trình độ của con người có ảnh hưởng rõ rệt đến khả năng duy trì sự phức tạp.
Các kì thủ mạnh hơn có xu hướng duy trì những thế cờ phức tạp lâu hơn kì thủ yếu. Những ván cờ tiêu chuẩn, nơi người chơi có nhiều thời gian suy nghĩ, cũng có mức căng thẳng chiến lược tích lũy cao hơn đáng kể so với cờ nhanh hoặc cờ chớp.
Ở AI, nhóm nghiên cứu nhận thấy một mô hình tương tự. Khi tăng độ sâu tìm kiếm của Stockfish, mức độ căng thẳng chiến lược được duy trì trong ván đấu cũng tăng lên.
Điều đó cho thấy năng lực tính toán không chỉ giúp AI tìm nước đi tốt hơn. Nó còn cho phép AI giữ lại nhiều khả năng hơn trong quá trình ra quyết định.
Từ bàn cờ đến những quyết định ngoài đời thực
Một phát hiện khác của nghiên cứu cũng đáng chú ý là kết quả cuối cùng của ván đấu thường được quyết định trước khi mức căng thẳng chiến lược đạt đỉnh. Sau khi một bên tạo được lợi thế có tính bền vững, cả người lẫn AI thường bắt đầu đơn giản hóa thế trận. Tuy nhiên, AI vẫn tiếp tục mang theo mức độ phức tạp cao hơn con người trong giai đoạn này.
Phát hiện đó khiến cờ vua trở thành một mô hình đáng chú ý để nghiên cứu trí thông minh. Nếu chỉ nhìn vào kết quả, có thể nói đơn giản rằng máy tính mạnh hơn con người. Nhưng khi phân tích diễn biến từng nước đi, sự khác biệt sâu hơn xuất hiện là máy móc và con người không tổ chức sự phức tạp theo cùng một cách. Đây cũng là lí do các tác giả cho rằng kết quả nghiên cứu có thể mở rộng sang những lĩnh vực khác.
Vito D. P. Servedio chỉ ra rằng nhiều quyết định khó khăn nhất trên thế giới, từ ngoại giao, hoạch định quân sự đến thị trường tài chính, đều có một đặc điểm chung là phải xử lí một mạng lưới khổng lồ và luôn thay đổi của các khả năng. Mỗi quyết định lại tạo ra cơ hội mới, đóng lại những lựa chọn khác và thay đổi rủi ro đối với những người tham gia.
Cờ vua cung cấp một môi trường được kiểm soát để nghiên cứu cách các hệ thống thông minh cân bằng giữa cơ hội trước mắt và hệ quả dài hạn. Đây cũng là điều Eddie Lee, cựu nghiên cứu sinh sau tiến sĩ tại Complexity Science Hub, hiện là phó giáo sư vật lí và thiên văn học tại Đại học Quốc gia Seoul, nhấn mạnh.
Theo Lee, nếu AI làm gia tăng mức độ phức tạp trong một môi trường như cờ vua, câu hỏi tiếp theo là điều gì sẽ xảy ra trong những môi trường chiến lược khác. Việc đưa một tác nhân có khả năng “ôm” và duy trì mức độ phức tạp cao vào đàm phán, cạnh tranh kinh tế hoặc xung đột có thể tạo ra những hệ quả chưa được biết rõ. Đây cũng là điểm mà lập luận của Musk về cờ vua cần được nhìn nhận thận trọng.
Đúng là các engine hiện đại đã vượt xa con người về sức mạnh chơi cờ. Nhưng điều đó không khiến cờ vua trở thành một trò chơi “quá đơn giản để hữu ích”. Ngược lại, chính khoảng cách giữa người và máy lại biến cờ vua thành một phòng thí nghiệm để tìm hiểu AI đang suy nghĩ và ra quyết định khác con người như thế nào.
Các tác giả nghiên cứu cũng cảnh báo không nên áp dụng trực tiếp kết quả từ cờ vua vào thế giới thực. Cờ vua có luật chơi cố định và các thông tin trên bàn cờ đều có thể quan sát được, trong khi những tình huống ngoài đời thực có mức độ bất định lớn hơn rất nhiều.
Tuy vậy, nghiên cứu vẫn cho thấy một vấn đề đáng suy ngẫm trong thời đại AI. Trí tuệ vượt trội về tính toán không chỉ tạo ra những quyết định tốt hơn; nó còn thay đổi cách sự phức tạp được duy trì và xử lí.
Vì vậy, câu hỏi thú vị về cờ vua không còn là khi nào máy tính đánh bại con người hay khi nào trò chơi được “giải hoàn toàn”. Câu hỏi quan trọng hơn là khi AI có thể duy trì hàng loạt khả năng mà con người buộc phải loại bỏ để có thể ra quyết định, con người sẽ phải thay đổi cách tư duy như thế nào để theo kịp một đối thủ không cần đơn giản hóa thế giới giống chúng ta?