Equal Earth - Từ một phép chiếu đến sự hiển thị bản đồ - Bài 2:Equal Earth có thực sự là ‘cây thước thần’ để ‘Correct the Map’ cho thế giới?

“Sửa” bản đồ hay sửa cách chúng ta nhìn bản đồ?

Một trong những nội dung được đề cập trong Nghị quyết A/80/L.104 là khuyến khích sử dụng các phép chiếu đồng diện tích như Equal Earth nhằm giúp người xem nhận thức chính xác hơn về tương quan diện tích giữa các khu vực. Tuy nhiên, theo TS. Lê Trung Chơn - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Bền vững, Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường TP.HCM, một chuyên gia về trắc địa, bản đồ và GIS, vấn đề nằm ngay ở cách đặt tên “Correct the Map”. Bởi xét về khoa học bản đồ, không có một phép chiếu nào có thể đồng thời bảo toàn tất cả các yếu tố như diện tích, hình dạng, góc, khoảng cách cũng như phương hướng.

Một bản đồ thế giới thực chất là kết quả của việc đưa Trái đất hình cầu lên một mặt phẳng. Khi thực hiện phép chuyển đổi này, biến dạng là điều không thể tránh khỏi. Vì thế, vấn đề không còn là bản đồ có biến dạng hay không, mà là biến dạng ở đâu, với mức độ như thế nào và có phù hợp với mục đích sử dụng hay không.

Từ việc Liên Hợp quốc thông qua nghị quyết khuyến khích sử dụng phép chiếu Equal Earth, không nên suy diễn thành câu chuyện “Mercator sai, Equal Earth đúng”. Mercator được xây dựng theo mục tiêu bảo toàn góc và hình dạng cục bộ, có vai trò quan trọng trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là hàng hải và dẫn đường. Trong khi đó, Equal Earth ưu tiên bảo toàn diện tích.

Như vậy có thể thấy, hai phép chiếu đang giải những bài toán khác nhau. Điều đáng chú ý hơn là một phép chiếu không làm thay đổi bản thân thế giới. Châu Phi không nhỏ đi khi được thể hiện trên Mercator và cũng không “to ra” khi chuyển sang phép chiếu Equal Earth. Điều thay đổi chính là cách hình ảnh về thế giới được thể hiện trên một mặt phẳng.

TS. Chơn cho rằng việc nhìn nhận vấn đề theo cách “sửa bản đồ” dễ dẫn đến một bước nhảy khác, từ một đặc tính toán học của phép chiếu sang những kết luận về lịch sử, chính trị hay công bằng xã hội. Trong khi đó, các biến dạng trên bản đồ xuất phát từ quy luật toán học của từng phép chiếu. Chúng không được tạo ra bởi vị trí chính trị của một quốc gia hay bởi việc quốc gia đó nằm ở Bắc hay Nam bán cầu.

“

Trái Đất hình cầu, bản đồ là một mặt phẳng. Mọi phép chiếu đều phải đánh đổi; không thể đồng thời bảo toàn diện tích, góc, hình dạng, khoảng cách và phương hướng trên cùng một bản đồ thế giới.

PGS. TS Lê Trung Chơn

Vì mỗi phép chiếu phục vụ một mục đích khác nhau nên không thể lấy một tiêu chí để kết luận phép chiếu này “đúng”, phép chiếu kia “sai”. Equal Earth bảo toàn diện tích nhưng không bảo toàn đồng thời góc, khoảng cách và hình dạng. Ngược lại, Mercator lại có những ưu thế riêng trong việc thể hiện góc và phục vụ dẫn đường. Vấn đề quan trọng hơn là người sử dụng phải biết mình đang nhìn loại bản đồ nào, bản đồ được xây dựng bằng dữ liệu nào và phép chiếu được lựa chọn để phục vụ mục đích gì.

Từ một tấm bản đồ đến cả chuỗi dữ liệu phía sau

Nếu chỉ tranh luận về hình ảnh cuối cùng trên bản đồ thì rất dễ bỏ qua phần quan trọng hơn nằm phía sau nó. Bởi một bản đồ không xuất hiện một cách độc lập, mà là sản phẩm cuối của cả chuỗi gồm dữ liệu, hệ quy chiếu, tiêu chuẩn, metadata, phương pháp xử lý, phân tích và lựa chọn của người làm bản đồ.

Điều này đặc biệt đáng chú ý trong thời đại dữ liệu số. Cùng một nguồn dữ liệu có thể tạo ra những bản đồ khác nhau tùy tỉ lệ, màu sắc, ký hiệu, lớp thông tin được đưa vào hoặc loại bỏ và mục đích mà người thiết kế muốn truyền tải.

Nếu dữ liệu thiếu, cũ, không đồng bộ hoặc thiếu độ tin cậy, việc thay đổi phép chiếu cũng không tự động tạo ra một nhận thức chính xác hơn. Theo TS. Chơn, đây mới là điểm cần được quan tâm khi bàn về bản đồ, vì phép chiếu chỉ là một phần của quá trình hiển thị; chất lượng dữ liệu địa không gian mới là nền tảng của nhận thức và quyết định.

Điều này cũng làm thay đổi cách nhìn về bản đồ trong kỷ nguyên số. Người dùng ngày nay không chỉ tiếp cận một tấm bản đồ giấy cố định. Các nền tảng GIS, bản đồ trực tuyến và quả địa cầu số có thể sử dụng nhiều hệ quy chiếu, nhiều phép chiếu và thay đổi cách hiển thị theo tỉ lệ, vị trí, chủ đề và mục đích sử dụng. Vì thế, câu chuyện không còn đơn giản là chọn một hình ảnh duy nhất để đại diện cho Trái đất.

“

Phép chiếu chỉ là một phần của hiển thị. Dữ liệu và chất lượng dữ liệu địa không gian mới là nền tảng của nhận thức và quyết định.

PGS. TS Lê Trung Chơn

TS. Chơn đặt ra yêu cầu đối với dữ liệu địa không gian phải là “dữ liệu nhất thống”. “Nhất thống” không chỉ là nhất quán mà còn phải bảo đảm tính toàn vẹn, độ chính xác, độ tin cậy và yếu tố thời gian của dữ liệu. Nếu dữ liệu không bảo đảm những yêu cầu đó thì việc thay đổi cách thể hiện trên bản đồ cũng khó giúp người sử dụng có được nhận thức chính xác hơn.

“Correct the Map” thực ra là công nhận thêm một lựa chọn

Việc công nhận Equal Earth không đồng nghĩa phủ định phép chiếu Mercator hay các phép chiếu bản đồ khác. Ở đây, Equal Earth cho thấy là một lựa chọn có giá trị trong những bài toán cần thể hiện tương quan diện tích. Nhưng vấn đề là khi một lựa chọn kỹ thuật bị biến thành câu chuyện “đúng - sai” tuyệt đối, nó sẽ tác động đến nhận thức và có thể dẫn đến cách hiểu lệch lạc.

Một phép chiếu không thể trở thành “chân lý khoa học” chỉ thông qua một cuộc bỏ phiếu tán thành. Trong khoa học bản đồ, một phép chiếu phù hợp với mục đích này có thể không phù hợp với mục đích khác. Vì vậy, ý nghĩa của chữ “correct” cần được hiểu một cách thận trọng và thấu đáo.

Nếu “correct” được hiểu là làm cho bản đồ phản ánh đúng hơn một đặc tính nào đó, chẳng hạn diện tích, Equal Earth có thể đáp ứng tốt yêu cầu ấy. Nhưng nếu từ đó suy ra rằng toàn bộ hình ảnh thế giới đã được “sửa đúng” thì không hẳn. Bởi trên thực tế, bản đồ luôn là một sự lựa chọn. Chọn cái gì để bảo toàn, chấp nhận biến dạng ở đâu, thể hiện lớp dữ liệu nào, bỏ qua thông tin nào và phục vụ mục đích gì đều là những quyết định nằm trong quá trình xây dựng bản đồ.

Vì vậy, thay vì tìm kiếm một “cây thước thần” có thể biến một bản đồ thế giới thành hình ảnh duy nhất và hoàn toàn đúng, điều quan trọng hơn có lẽ là nâng cao năng lực đọc bản đồ của người sử dụng.

Theo TS. Chơn, nếu muốn khắc phục nhận thức sai về bản đồ, điều cần thiết là giáo dục tư duy địa không gian. Người đọc cần biết ai làm bản đồ, dữ liệu đến từ đâu, phép chiếu nào được sử dụng, tỉ lệ xích thay đổi ra sao và những gì đã được thể hiện hoặc lược bỏ. Nói cách khác, điều thực sự cần “correct” có thể không phải là bản đồ, mà là cách chúng ta đọc, hiểu và sử dụng bản đồ.