Fukuzawa Yukichi (kì 5): 66 năm cuộc đời, truyền cảm hứng đến tận thời đại AI
Từ căn phòng bệnh chật hẹp sau cơn đột quỵ năm 1898 đến khoảnh khắc trút hơi thở cuối cùng trên ngọn đồi Mita năm 1901, Fukuzawa Yukichi đã sống trọn vẹn 66 năm không một ngày tựa lưng vào quyền lực hay danh vị.
.jpg)
Trải qua hơn một thế kỉ, gương mặt Fukuzawa Yukichi đàng hoàng xuất hiện trên tờ 10.000 yen, còn ngôi trường Keio trở thành biểu tượng tri thức của Nhật Bản. Nhưng di sản vĩ đại nhất ông để lại không nằm ở những định chế, mà nằm ở câu trả lời cho cuộc khủng hoảng của con người hiện đại: Khi danh thiếp mất giá, khi công nghệ xóa bỏ nghề nghiệp và mọi chỗ dựa bên ngoài sụp đổ, chúng ta lấy gì để đứng thẳng làm người?
Ngọn nến cuối cùng tại Mita và lời di huấn trên giường bệnh
Mùa thu năm 1897, khi bước sang tuổi 63, Fukuzawa Yukichi quyết định thực hiện một công việc mà những người ở chặng cuối cuộc đời thường làm là ngoái đầu nhìn lại hành trình đã qua. Ngồi trong căn phòng tĩnh lặng trên ngọn đồi Mita, trước mặt một người thư kí ghi steno, ông bắt đầu chậm rãi đọc lại kí ức. Ông kể về thời thơ ấu trong căn kho buôn gạo chật hẹp ở Dojima, về bóng dáng u uất của người cha Hyakusuke gục ngã trước chiếc gông đẳng cấp, về những đêm vắt cạn sức lực không cần gối ngủ tại Tekijuku, về cú sốc điếng người trên đường phố Yokohama, và cả tiếng pháo rầm rộ rung chuyển bầu trời Ueno. Suốt sáu tháng rảnh rỗi, ông miệt mài đọc cho ghi và tự tay chỉnh sửa tỉ mỉ từng trang bản thảo. Tác phẩm Phúc ông tự truyện (Fukuo Jiden) bắt đầu được đăng tải dài kì trên báo chí từ mùa hè năm 1898.
Thông thường, khi một người hoàn thành cuốn hồi kí đời mình, hành trình của họ cũng coi như đã chạm ngõ khép lại. Nhưng đối với Yukichi, số phận vẫn chưa dừng cuộc thử thách.
Ngày 26/9/1898, một cơn xuất huyết não đột ngột dội xuống. Người đàn ông đã dành gần trọn cuộc đời để đọc, viết, dịch thuật và cất tiếng nói trước hàng ngàn người bỗng nhiên ngã gục, hoàn toàn mất khả năng vận động. Đối với một trí thức cả đời coi sự độc lập thể xác và trí tuệ làm phẩm giá cao nhất, việc bị giam hãm trên giường bệnh là một bản án nghiệt ngã. Nhiều người ở vào hoàn cảnh ấy sẽ chọn cách buông xuôi, an phận đầu hàng tuổi già và bệnh tật.
Thế nhưng, Fukuzawa Yukichi lại một lần nữa chứng minh bản lĩnh "tự đập đi xây lại" chưa bao giờ lụi tắt trong máu thịt ông. Giữa sự tàn phá của bệnh tật, bằng một kỉ luật thép và sự kiên trì kinh ngạc, ông kiên nhẫn tập luyện từng cử động nhỏ. Bước sang năm 1900, ông đã có thể cầm lại ngòi bút.
Cầm lại ngòi bút trong những năm tháng tàn lực ấy, Yukichi không viết để tìm kiếm sự an ủi hay ca ngợi bản thân. Ông hướng ngòi bút vào một cuộc chiến tư tưởng cuối cùng. Lúc bấy giờ, chính phủ Minh Trị đã ban hành Sắc chỉ Giáo dục Hoàng gia, biến đạo đức thành một thứ công cụ do nhà nước áp đặt, buộc người dân phải tuân phục mù quáng vào quyền lực tối cao. Đáp trả lại sự can thiệp đó của chính quyền, năm 1900, Yukichi cùng các đệ tử biên soạn và cho xuất bản Tu thân đại ý (Shushin Yoryo), một bộ quy tắc đạo đức dân sự dựa trên nguyên lí "Độc lập Tự tôn" (Dokuritsu Jison).
Yukichi khẳng định một cách đĩnh đạc: Đạo đức không phải là thứ do nhà nước ban phát hay bắt buộc, mà là sự tự ý thức của mỗi cá nhân tự chủ. Trong bài báo thứ hai của tập quy tắc, ông định nghĩa trọn vẹn triết lí sống cả đời mình: "Một người đạt đến sự độc lập hoàn toàn về cả thể xác lẫn tinh thần, biết tự trọng và tuyệt đối không bao giờ làm tổn hại đến phẩm giá con người của chính mình, đó mới là người Độc lập Tự tôn."
Đối với Yukichi, "Độc lập" và "Tự tôn" là hai mặt không thể tách rời. Chừng nào bạn còn bấu víu hay sống dựa vào một ai đó, bạn sẽ vĩnh viễn phải đánh giá bản thân qua ánh mắt và sự định giá của kẻ khác. Khi một người tự giới thiệu bản thân bằng tên của một công ty hay chức danh của một tổ chức, họ đang vay mượn giá trị của tổ chức đó để che đậy sự trống rỗng bên trong. Chỉ khi đứng một mình trên đôi chân của chính mình, giải phóng khỏi mọi sự nương tựa, con người mới thực sự chạm tới lòng tự trọng chân chính.
Cũng trong năm 1900, Hoàng gia Nhật Bản đã quyết định ban tặng cho Fukuzawa Yukichi một khoản tiền thưởng khổng lồ trị giá 50.000 yen nhằm vinh danh những đóng góp to lớn của ông cho nền giáo dục và báo chí quốc gia. Vào thời điểm đó, 50.000 yen là một gia tài vô cùng lớn.
Hành động của Yukichi ngay khi nhận được số tiền đó đã làm chấn động tất cả: Ông lập tức sung toàn bộ 50.000 yen vào quỹ phát triển của Đại học Keio, không giữ lại dù chỉ một yen cho cá nhân hay gia đình.
Cho đến những ngày cuối cùng của cuộc đời, Yukichi vẫn giữ trọn vẹn nguyên tắc độc lập tuyệt đối. Ông từ chối làm giàu bằng sự ban ơn của Hoàng gia hay Nhà nước. Ông đến với thế giới bằng hai bàn tay trắng và ra đi mà không mang theo bất kì nguồn bổng lộc nào không do chính sức lao động trí óc của mình tạo ra.
Ở những trang cuối cùng của cuốn tự truyện, khi viết về những nguyện vọng chưa thành, ông bộc lộ một ước mơ thuần khiết: Ông muốn dốc tiền đầu tư cho việc nghiên cứu những bộ môn khoa học cao cấp, cho dù chúng chưa mang lại lợi ích thực dụng ngay lập tức. Con người từng cả đời cổ xúy cho "Thực học" ấy, đến phút cuối cùng lại khao khát một thứ tri thức vượt lên trên mọi sự tính toán dụng công thuần túy.
Ngày 25/1/1901, một cơn đột quỵ thứ hai tái phát. Lần này, Yukichi không còn thể gượng dậy. Đêm ngày 3/2/1901, trong căn nhà riêng nằm giữa khuôn viên Đại học Keio trên ngọn đồi Mita, Fukuzawa Yukichi trút hơi thở cuối cùng, hưởng thọ 66 tuổi.
Ông nhắm mắt trong sự an nhiên tuyệt đối. Ông không qua đời trong một dinh thự do triều đình ban tặng, không mang trên mình một danh vị do chính quyền bổ nhiệm, cũng không sở hữu bổng lộc gạo của bất kì chúa công nào. Ông trút hơi thở cuối cùng trên mảnh đất do chính mình mua, trong ngôi trường do chính mình gầy dựng, và trên nền tảng tri thức do chính mình tự đập đi xây lại từ con số không.
Thụy hiệu Phật giáo do các đệ tử và gia đình chọn đặt cho ông là Taikan-in Dokuritsu Jison Koji (Đại kính viện độc lập tự tôn kháng sĩ). Bốn chữ "Độc lập Tự tôn", cụm từ ông đúc kết trong những năm tháng cuối đời, đã được khắc vĩnh viễn lên bia mộ, trở thành lời định danh trọn vẹn nhất cho 66 năm một cuộc đời chưa từng biết cúi đầu trước bất kì giá trị ảo tưởng nào.
Tờ 10.000 yen mang hình Fukuzawa Yukichi và thế kỉ của Keio
Khi linh cữu Fukuzawa Yukichi được đưa qua những con phố Tokyo rợp bóng tuyết đầu năm 1901, nhiều người hoang mang tự hỏi: Liệu Keio Gijuku và tờ báo Jiji Shinpo có thể tiếp tục tồn tại khi chiếc bóng khổng lồ của vị sáng lập không còn? Đó là nỗi lo âu vô cùng dễ hiểu đối với bất kì tổ chức nào sống dưới sự bảo đệm của một vĩ nhân. Thế nhưng, thời gian đã đưa ra một câu trả lời kiêu hãnh. Nhờ hệ thống quản trị Shachu cùng quy chế tự chủ tài chính được Fukuzawa kiên trì rèn giũa từ đợt khủng hoảng năm 1880, Keio không những không sụp đổ mà còn phát triển mạnh mẽ.
Trải qua hơn 160 năm lịch sử, xé qua cuộc đại địa chấn Kanto năm 1923, những trận mưa bom thảm khốc của Thế chiến thứ hai và những đợt khủng hoảng kinh tế triền miên, Đại học Keio vẫn đứng vững trên ngọn đồi Mita. Nó chuyển mình từ một lớp học tư thục vài mươi sĩ phu thành một trung tâm tri thức hàng đầu Nhật Bản, sản sinh ra hàng vạn nhà khoa học, doanh nhân, chính trị gia và nhà tư tưởng. Ngôi trường ấy tồn tại và kiêu hãnh không phải vì bấu víu vào di sản quá khứ, mà vì nó được vận hành bằng thứ nhiên liệu mà Fukuzawa đã gửi lại: Tinh thần "Độc lập Tự tôn" cùng văn hóa tự lực gánh vác của cộng đồng cựu sinh viên.
Năm 1984, Ngân hàng Nhật Bản đã đưa ra một quyết định mang tính lịch sử là chọn chân dung Fukuzawa Yukichi để in lên tờ tiền có mệnh giá cao nhất quốc gia, tờ 10.000 yen.
.jpg)
Hãy dừng lại một chút để suy ngẫm về ý nghĩa của sự lựa chọn ấy. Trên khắp thế giới, những tờ tiền có mệnh giá cao nhất thường được dành để tôn vinh các vị hoàng đế, các tướng lĩnh lỗi lạc trên chiến trường hay những nhà lãnh đạo nắm giữ quyền lực chính trị tối thượng. Nhưng Nhật Bản lại chọn tôn vinh một con người chưa từng làm quan dù chỉ một ngày, một kẻ ba lần từ chối lương chức của chính phủ, tự tay bán đi thanh kiếm katana và sống cả đời bằng ngòi bút, việc dịch thuật cùng những giờ giảng trên bục giảng tư thục.
Suốt hơn 40 năm, cho đến tận bây giờ, hình ảnh Fukuzawa Yukichi với ánh mắt bình thản, sâu thẳm đã hiện diện trong ví tiền của hàng chục triệu người dân Nhật Bản, từ bác nông dân trên đồng ruộng đến vị chủ tịch tập đoàn công nghệ. Mỗi khi một giao dịch kinh tế lớn nhất diễn ra, người Nhật lại nhìn thấy gương mặt của vị tôn sư kiên quyết từ chối bổng lộc triều đình. Đó là sự thừa nhận cao nhất của một dân tộc đối với một chân lí rằng sức mạnh cốt lõi của một quốc gia không nằm ở tham vọng cai trị của giới cầm quyền hay số lượng súng đạn trong kho vũ khí, mà nằm ở tri thức thực chứng và sự tự lực của những công dân độc lập.
Di sản của Fukuzawa Yukichi không bị bó hẹp trong phạm vi biên giới Nhật Bản. Tự truyện Fukuzawa (được dịch là Phúc ông tự truyện) cùng những tập sách Khuyến học đã được dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới, từ tiếng Anh cho đến các ngôn ngữ phương Tây, trở thành cuốn sách gối đầu giường của vô số độc giả qua nhiều thế hệ. Người ta tìm đọc ông không phải để tìm kiếm một hệ thống triết học khô khan hay những giáo điều cao siêu, mà để lắng nghe câu chuyện về cuộc đời của một con người bình thường đã kiên cường vượt qua những đợt sụp đổ dồn dập.
Nhìn lại 66 năm cuộc đời ông, điều kiệt xuất nhất mà Fukuzawa Yukichi để lại cho hậu thế không phải là một mô hình tổ chức cố định hay một tập hợp tư tưởng đóng cứng, mà là một phương pháp sống: Phương pháp tự đập đi xây lại chính mình mỗi khi các pháo đài bên ngoài sụp đổ.
Fukuzawa đã dùng chính cuộc đời mình để chứng minh một quy luật sinh tồn nghiệt ngã nhưng giải thoát: Mọi cấu trúc bên ngoài, dù là bằng cấp, danh xưng chuyên môn, địa vị tổ chức hay trật tự thế giới, đều mang tính thời điểm và chắc chắn sẽ có ngày bị guồng quay lịch sử đào thải. Thứ duy nhất giúp con người đứng vững qua mọi giông bão không phải là chiếc phao cứu sinh do kẻ khác trao cho, mà là khả năng tự giải phóng tâm trí, dũng cảm đứt gãy với những giá trị đã hết hạn, và liên tục tích lũy năng lực tự học để tái sinh trên chính những nền tảng tưởng như đã hoàn toàn tan vỡ.
Tiếng vọng giữa hiện đại: Năng lực tự đập đi xây lại trước làn sóng AI
Trên mặt báo hôm nay, thường xuyên xuất hiện dòng tin tức về đợt sa thải hàng loạt tại một tập đoàn công nghệ danh tiếng nào đó. Người ta lo lắng không biết bao giờ đến lượt mình bị làn sóng sa thải cuốn đi. Trong khi những đồng nghiệp trẻ tuổi ngày ngày hào hứng bàn về các công nghệ mới, những người đứng tuổi cảm thấy lo lắng hơn. Họ bất an khi quy trình phức tạp mà mình đã mất hàng chục năm rèn giũa để làm chủ nay được thực thi vẻn vẹn trong vài giây trên màn hình máy tính.
Rất nhiều viên chức cứng tuổi hiện giờ cảm giác bế tắc thực sự khi nhìn lại tấm danh thiếp của chính mình. Tấm danh thiếp in tên công ty và chức danh vốn là tấm bùa hộ mệnh mang lại sự tự tin và ánh mắt hoan nghênh từ người đối thoại, một phản xạ lâu dần trở thành chiếc giá đỡ cho giá trị bản thân. Nhìn tấm danh thiếp ấy, không ít người phải tự hỏi: "Nếu mất đi vị trí này, nếu rời khỏi tổ chức này, ta còn lại thứ gì?" Hay cay đắng hơn, khi một người đồng nghiệp lâu năm rời đi, mối liên kết tưởng như gắn bó mỗi ngày lập tức biến mất. Tất cả những điểm tựa ấy, kĩ năng, danh xưng và tổ chức, đều có một đặc điểm chung: Chúng là những giá trị bên ngoài (external anchors). Thứ gì nằm bên ngoài thì sớm muộn cũng sẽ biến đổi, bất chấp mong muốn của con người.
Mô hình xã hội Nhật Bản hay nhiều nước châu Á từng vận hành dựa trên nguyên tắc gắn bó trọn đời với một tổ chức, tích lũy cùng một quy trình, thăng tiến theo cùng một hệ cấp bậc. Chiếc giá đỡ bên ngoài ấy từng rất ổn định, khiến người ta sống mà không cần hoài nghi. Nhưng ngày nay, khi công nghệ thay đổi mỗi vài năm và không một nghề nghiệp nào đảm bảo tồn tại suốt đời, sống dựa vào một chiếc giá đỡ bên ngoài mong manh chính là tự đặt mình vào thế nguy hiểm. Khi chiếc giá đỡ ấy nghiêng ngả, toàn bộ sự tự tin của con người cũng chao đảo theo.
Giữa cuộc khủng hoảng giá trị của thời đại AI hôm nay, 66 năm cuộc đời Fukuzawa Yukichi hắt về như một ngọn hải đăng soi sáng. Hãy nhìn lại hành trình của ông: Bao nhiêu lần gục ngã là bấy nhiêu lần tự đứng dậy mạnh mẽ. Tại sao Fukuzawa Yukichi chưa bao giờ gục ngã? Tại sao ông lại là người duy nhất luôn đứng thẳng và vươn lên mạnh mẽ hơn sau mỗi biến cố?
Bởi vì ông chưa từng đặt điểm tựa đời mình vào bất kì giá đỡ bên ngoài nào. Khi tiếng Hà Lan không còn dùng được ở Yokohama, thứ còn lại trong ông không phải là sự than khóc luyến tiếc quá khứ, mà là nguyện vọng tự học, kĩ năng giải mã nguyên tắc và kỷ luật tư duy. Thứ mà Yukichi tích lũy được sau 5 năm không phải là bản thân ngôn ngữ Hà Lan, mà là môn phương pháp học tập. Nhờ môn phương pháp ấy, ngay ngày hôm sau trở về Edo, ông đã có thể tự tay mở cuốn từ điển tiếng Anh để bắt đầu lại từ con số không.
Nhiều người trong chúng ta hôm nay nghĩ rằng đã quá muộn để bắt đầu lại. Chúng ta tiếc nuối những năm tháng đã dồn vào một quy trình hay một công việc sắp bị công nghệ thay thế. Nhưng Yukichi dạy chúng ta rằng: Thời gian trôi qua không chỉ lấy đi tuổi trẻ, nó tích lũy cho chúng ta trí tuệ và năng lực đúc kết. "Độc lập Tự tôn" không phải là một đỉnh núi cố định hay một danh vị đạt được, mà là một tâm thế giữ cho bản thân luôn sở hữu năng lực tự đập đi xây lại chính mình từ con số không mỗi khi thế giới dưới chân biến đổi. Chừng nào bạn còn giữ được ngọn lửa tự học và khả năng thích ứng, chừng đó không một làn sóng công nghệ hay sự sa thải nào có thể quật ngã được bạn.
Vĩ thanh
Chuyến tàu thời đại vẫn tiếp tục lao về phía trước, chở theo những âu lo thường nhật của thời đại mới. Nhưng khi khép lại loạt bài về Fukuzawa Yukichi, tiếng còi tàu bỗng không còn mang niềm tuyệt vọng. Mọi tấm danh thiếp có thể mất giá, mọi quy trình có thể bị thay thế bởi những dòng code, nhưng ngọn lửa tự học trong mỗi cá nhân thì không một thuật toán nào có thể dập tắt. Đã đến lúc tháo bỏ những thanh kiếm ảo tưởng bên hông, cầm lấy cuốn từ điển của thời đại mới và bắt đầu cuộc hành trình tự đập đi xây lại chính mình, như cách mà Fukuzawa Yukichi đã kiêu hãnh sống suốt 66 năm qua.
