Fukuzawa Yukichi (kì 2): Vượt đại dương sang phương Tây và buông bỏ thanh gươm võ sĩ đạo
Khi hải trình lịch sử của tàu Kanrin Maru rẽ sóng Thái Bình Dương đưa đoàn sứ bộ Mạc phủ đến nước Mỹ, Fukuzawa Yukichi rúng động tâm can khi nhìn xã hội phương Tây.
Tháng 2 năm 1860, sau khi vừa tự học tiếng Anh chưa tròn một năm, Fukuzawa Yukichi nhận được thông tin chính phủ Mạc phủ chuẩn bị cử sứ đoàn sang Mỹ để phê chuẩn hiệp ước thương mại. Cùng với con tàu chở sứ thần, một hải trình chưa từng có trong lịch sử Nhật Bản được lên kế hoạch. Đó là sử dụng tàu chiến Kanrin Maru do chính các thủy thủ người Nhật vận hành để vượt Thái Bình Dương.
Bờ cõi bên kia đại dương và phát hiện về bản chất xã hội
Không có tư cách chức vị trong chính quyền Mạc phủ, lại xuất thân từ tầng lớp võ sĩ cấp thấp, cơ hội để Yukichi bước chân lên con tàu ấy gần như bằng không. Nhưng bằng quyết tâm sắt đá, ông đã tìm gặp vị quan phụ trách hải quân, khẩn khoản xin được đi theo với tư cách một người phục dịch. Lời thỉnh cầu được chấp thuận và ngày con tàu giăng buồm rời cảng Uraga, Yukichi chính thức bước vào hành trình xé sóng đại dương, mang theo khát vọng kiểm chứng thế giới mà ông mới chỉ biết qua những trang sách dịch.
Sau 37 ngày vật lộn với những cơn sóng dữ của Thái Bình Dương, tàu Kanrin Maru cập cảng San Francisco trong sự ngỡ ngàng của giới chức địa phương. Nhưng khi đặt chân lên đất Mỹ, điều làm Fukuzawa rúng động không phải là cấu trúc của những cỗ máy hơi nước hay sức mạnh của đại bác. Là một kẻ từng lăn lộn ở lò đào tạo Tekijuku, thực hành các thí nghiệm hóa học và tìm hiểu về lí thuyết điện từ, khoa học kĩ thuật phương Tây không hoàn toàn là một điều kì bí đối với ông.
Thứ khiến ông bàng hoàng đến lặng người lại nằm ở những chi tiết đời sống thường nhật như người Mỹ vứt bỏ sắt gỉ ngổn ngang ngoài đường phố như những đống rác rưởi. Tại Nhật Bản, sắt là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá, được chắt chiu và rèn giũa bằng tất cả sự cẩn trọng. Việc sắt bị coi như bụi bẩn ở San Francisco đã mở ra cho Yukichi một góc nhìn hoàn toàn mới: Phương Tây mạnh mẽ không chỉ vì vũ khí, mà vì một mức độ thịnh vượng xã hội vượt xa sức tưởng tượng của người Nhật.
Nhưng vết cắt sâu nhất vào nhận thức của Yukichi lại đến từ một câu hỏi đơn giản mà ông dành cho những người dân địa phương. Tò mò về cấu trúc quyền lực phương Tây, Yukichi đặt câu hỏi: "Con cháu của George Washington, vị Tổng thống đầu tiên đã khai sinh ra nước Mỹ, hiện giờ đang làm gì và giữ chức vụ gì?" Đáp lại sự nghiêm cẩn của ông là những cái lắc đầu thản nhiên và ánh mắt ngơ ngác từ người đối thoại. Không ai biết, và cũng chẳng ai quan tâm.
Tại Nhật Bản, bất kì ai cũng biết con cháu của Tokugawa Ieyasu, người bệ phóng ra triều đại Mạc phủ, đang ở đâu và nắm giữ những đặc quyền gì. Dòng dõi của kẻ kiến tạo quốc gia tại Mỹ sống thản nhiên như những công dân bình thường, không được thừa hưởng đặc quyền và cũng không dựa dẫm vào cái bóng của tổ tiên. Chiếc gông đẳng cấp huyết thống, kẻ thù từng bóp chết cuộc đời cha ông tại trấn Nakatsu, hoàn toàn biến mất ở phía bên kia đại dương. Trước mắt Yukichi là một xã hội nơi giá trị của một con người không bị định đoạt bởi dòng máu hay thân phận khi sinh ra.
Rời San Francisco, điều đầu tiên mà Fukuzawa Yukichi tìm mua và mang về nước không phải là súng đạn, máy móc hay những thứ xa xỉ phẩm. Ông dành số tiền ít ỏi của mình để sở hữu một cuốn Từ điển tiếng Anh Webster, cuốn từ điển tiếng Anh đầu tiên được nhập khẩu về Nhật Bản bởi một công dân bản địa. Đối với Yukichi, thứ tài sản quý giá nhất cần mang về từ phương Tây không phải là thành quả của công nghệ, mà là công cụ để tự học và khai mở trí tuệ. Ông hiểu rằng, nếu nhập khẩu vũ khí, chúng sẽ gỉ sét hay lỗi thời theo thời gian; nhưng nếu mang về công cụ tri thức, nó sẽ tạo ra những thế hệ con người có khả năng tự gây dựng đất nước.
Khát vọng tìm hiểu bản chất phương Tây tiếp tục thúc đẩy Yukichi thực hiện chuyến đi thứ hai vào năm 1862. Lần này, ông đi cùng đoàn sứ bộ Mạc phủ sang châu Âu, đi qua sáu quốc gia: Pháp, Anh, Hà Lan, Phổ, Nga và Bồ Đào Nha. Trong suốt hành trình kéo dài gần một năm, sự chú ý của Fukuzawa hoàn toàn tách khỏi những tiến bộ kĩ thuật thuần túy để xoáy sâu vào bộ khung vận hành của xã hội. Ông liên tục đặt ra những câu hỏi mà ít người Nhật nào thời đó nghĩ tới: Bệnh viện công được tài trợ tài chính từ đâu? Ngân hàng hoạt động theo cơ chế nào để tạo ra vốn? Hệ thống bưu chính phân phát thư từ ra sao? Quân đội tuyển chọn binh sĩ theo tiêu chuẩn nào? Và những quyết định mang tính quốc gia được thảo luận như thế nào trong Nghị viện?
Chính tại Nghị viện Anh quốc, Yukichi đã trải qua một cú sốc nhận thức làm thay đổi toàn bộ thế giới quan của ông. Ông chứng kiến hai đảng phái chính trị, Bảo thủ và Tự do, tranh luận nảy lửa, gay gắt đến mức tưởng như kẻ thù sống chết ngay trong nghị trường. Nhưng khi phiên họp kết thúc, các nghị sĩ của hai phe lại thản nhiên ngồi chung một bàn ăn, uống rượu và trò chuyện vui vẻ với nhau. Đối với một người trưởng thành từ xã hội phong kiến Nhật Bản, đây là một điều hoàn toàn không thể hiểu nổi.
Ở Nhật, phe phái đồng nghĩa với hận thù; kẻ thù là kẻ thù, ý tưởng ngồi chung bàn với đối thủ chính trị là điều không tưởng. Yukichi mất rất nhiều thời gian để thẩm thấu cơ chế này và nhận ra sự khác biệt bản chất trong cấu trúc xã hội. Ở Nhật Bản, con người thuộc về phiên quốc, thuộc về đẳng cấp, thuộc về chúa công. Sự thuộc về ấy nuốt chửng cá nhân, biến mọi khác biệt thành hận thù sinh tử, và khiến con người đánh mất chính mình khi tổ chức sụp đổ. Ngược lại, ở phương Tây, người dân hành động với tư cách những cá nhân độc lập trước khi gia nhập một đảng phái hay tổ chức. Cá nhân luôn đứng trước sự thuộc về.
Từ phát hiện mang tính bước ngoặt đó, Fukuzawa Yukichi đi đến một kết luận lịch sử là sức mạnh của phương Tây không nằm ở đại bác hay tàu hơi nước, mà nằm ở tinh thần tự chủ của mỗi cá nhân không cần dựa dẫm vào bất kì tổ chức hay quyền lực nào. Trở về nước, ông đúc kết toàn bộ những quan sát và suy ngẫm của mình vào cuốn sách Tây dương sự tình (Seiyō Jijō), xuất bản tập đầu tiên vào năm 1866.
Cuốn sách không dạy cách chế tạo máy móc, mà giới thiệu một cách hệ thống về thể chế, luật pháp, ngân hàng, trường học và cách thức con người phương Tây tổ chức đời sống xã hội. Tác phẩm nhanh chóng trở thành cuốn sách gối đầu giường của tầng lớp trí thức Nhật Bản, khai mở một tư duy hoàn toàn mới về con đường canh tân đất nước. Fukuzawa đã chứng minh rằng muốn thay đổi một quốc gia, điều cốt yếu không phải là thay đổi vũ khí, mà là giải phóng cá nhân và xây dựng nền tảng tự chủ từ trong trí tuệ của mỗi con người.
Fukuzawa Yukichi dứt áo bán gươm: Cuộc đào thoát khỏi chiếc bóng võ sĩ
Trở về sau chuyến đi châu Âu năm 1862, Fukuzawa Yukichi không bước vào một bầu không khí ăn mừng hay hoan hỉ. Edo khi ấy đã hóa thành một chảo lửa sôi ùng ục bởi làn sóng "Tôn vương Nhượng di" (tôn kính Thiên hoàng, bài xích người Tây phương) cực đoan. Sự sợ hãi và phẫn uất trước các thế lực ngoại quốc đã biến thành những cơn cuồng nộ mù quáng rải khắp các con phố. Những trí thức Tây học, những người dám đọc sách tiếng Anh, mặc âu phục hay bàn về thể chế phương Tây, bị coi là những kẻ phản quốc, làm hoen ố dòng máu dũng cảm của đại hòa quốc. Những vụ ám sát đẫm máu diễn ra ngay giữa ban ngày; lưỡi kiếm của các chí sĩ bài ngoại luôn chực chờ tuốt khỏi bao để cướp đi sinh mạng của bất kì ai dám mở miệng khen ngợi văn minh phương Tây.
Giữa lúc không khí khủng bố ấy lên đến đỉnh điểm, tháng 7 năm 1863, một đòn đau thương khác lại dội xuống tâm khảm Yukichi: Người thầy kính yêu Ogata Koan đột ngột qua đời tại Edo vì bệnh tật. Bảy năm sau ngày người anh trai Sannosuke vĩnh biệt thế gian, Yukichi một lần nữa mất đi ngọn hải đăng lớn nhất trên con đường đời. Koan không chỉ là một người thầy dạy Lan học, người từng thức trắng đêm chăm sóc ông trên giường bệnh thương hàn năm xưa, mà còn là biểu tượng của tinh thần xả thân vì tri thức và tình yêu thương con người vô điều kiện. Giờ đây, ngọn đèn Tekijuku ấy đã tắt. Bối cảnh xung quanh u tối và hiểm nguy rình rập, Yukichi đối mặt với sự cô độc tột cùng.
Thế nhưng, ông không hề cho phép sự sợ hãi hay nỗi đau nuốt chửng bản thân. Trong những năm tháng cuồng phong bài ngoại ấy, Yukichi chọn cho mình một lối sống vô cùng cẩn trọng: ông tuyệt đối không ra ngoài vào ban đêm, không sa vào những cuộc tranh luận chính trị nảy lửa vô bổ trên phố và tránh xa mọi sự khiêu khích. Thứ bảo vệ ông trước những lưỡi kiếm ám sát không phải là tinh thần võ sĩ đạo kiêu ngạo hay thứ vũ khí đeo bên hông, mà là sự tỉnh táo nghiệt ngã, sự cẩn trọng và một khát vọng học hỏi không bao giờ ngơi nghỉ.
Năm 1864, Yukichi thực hiện một chuyến đi kín đáo trở về Nakatsu. Ông đưa sáu thanh niên trẻ tuổi, trong đó có Obata Atsujiro, rời quê nhà lên Edo để truyền dạy tri thức. Không có nguồn tài trợ từ chính quyền hay các lãnh chúa, Yukichi đã tự mình xoay xở tài chính bằng một phương cách đầy sáng tạo. Ông dịch các bài báo, tạp chí nước ngoài rồi bán các bản dịch đó cho các phiên quốc đang khát khao thông tin thế giới. Bằng những đồng tiền mồ hôi nước mắt kiếm được từ ngòi bút, ông tự tay nuôi ăn học và tài trợ toàn bộ chi phí cho sáu người trò trẻ. Tình thương và sự tận tụy mà thầy Ogata Koan từng dành cho ông năm xưa nay được Yukichi tiếp nối và trao lại cho thế hệ tiếp theo. Sự học không dừng lại ở việc tích lũy cho cá nhân, nó đã trở thành một dòng chảy nhân văn nối liền các thế hệ.
Tuy nhiên, khi nhìn vào thực tại của tầng lớp võ sĩ xung quanh mình, Yukichi nhận ra một bi kịch đang âm ỉ bùng nổ. Tầng lớp samurai, tầng lớp mà ông từng thuộc về, đang bấu víu tuyệt vọng vào những đặc quyền lịch sử. Đối với một võ sĩ, thanh kiếm katana giắt bên hông không hẳn là vũ khí hộ thân; nó là linh hồn, là danh dự, là biểu tượng sinh mệnh phân định ranh giới giữa kẻ cai trị và kẻ bị trị. Mang kiếm bên hông đồng nghĩa với việc giữ lại thứ "mùi vị aristocrat" (quý tộc hủ lậu) mà Yukichi từng ghê tởm từ thời thơ ấu ở Nakatsu. Họ tự hào về thanh kiếm, nhưng lại sống dựa vào nguồn bổng lộc gạo do chính quyền ban phát, hoàn toàn không có khả năng tự buôn bán hay kiếm sống khi thời thế thay đổi.
Yukichi tự hỏi: Thanh gươm có thực sự bảo vệ được ông trong những đêm Edo đầy rùng rợn? Câu trả lời là không. Thứ thực sự nuôi sống ông và mang lại sự an toàn cho ông chính là vốn tri thức, khả năng dịch thuật và lớp học tư thục tự chủ. Mối liên kết giữa ông và tư cách võ sĩ chỉ còn là một chiếc vỏ rỗng.
Mùa thu năm 1866, Fukuzawa Yukichi đã đưa ra một quyết định làm chấn động những người xung quanh. Ông tự tay bán đi thanh kiếm katana của mình.
Đó là một hành động mang tính biểu tượng sâu sắc và táo bạo đến kinh ngạc. Trong khi hàng trăm ngàn samurai trên khắp đất nước Nhật Bản vẫn đang ôm chặt thanh kiếm như chiếc phao cứu sinh cuối cùng của lòng tự tôn, thì Yukichi đã chủ động tháo bỏ nó. Ông bán thanh kiếm không phải vì túng thiếu, mà để giải phóng hoàn toàn tâm trí mình khỏi chiếc gông thân phận. Bằng việc bán đi thanh kiếm, ông đã tự tay cắt đứt sợi dây ràng buộc tâm lí với tầng lớp samurai từ hai năm trước khi triều đại Mạc phủ chính thức sụp đổ và trước khi chính phủ Meiji ban hành lệnh cấm mang kiếm.
Yukichi hiểu rằng một chiếc giá đỡ bên ngoài, dù là chức vị võ sĩ, bổng lộc hàng năm hay thanh kiếm gia truyền, rồi cũng sẽ đến ngày sụp đổ trước vòng quay của lịch sử. Bấu víu vào một biểu tượng đã lỗi thời chỉ làm con người ta trở nên yếu đuối và mù lòa trước tương lai. Từ khoảnh khắc tháo bỏ thanh kiếm, Yukichi không còn định danh mình là một võ sĩ phiên Nakatsu hay một chức quan Mạc phủ. Ông trở thành một con người tự do, một trí thức độc lập sống bằng chính ngòi bút, trí tuệ và lao động của bản thân. Khi những người khác còn đang hoang mang vì viễn cảnh mất đi địa vị võ sĩ, Yukichi đã bước trước thời đại một bước dài. Ông đã tự tay đập tan thân phận cũ để tái sinh trong hình hài của một công dân tự chủ.
Tiếng pháo Ueno và tiết học không bao giờ ngưng nghỉ
Năm 1868, triều đại Mạc phủ Tokugawa kéo dài hơn 260 năm chính thức sụp đổ sau khi Tokugawa Yoshinobu tuyên bố trao trả quyền lực lại cho Triều đình Hoàng gia Nhật. Tuy nhiên, sự chuyển giao ấy không diễn ra trong êm đẹp. Ngay sau Nouvel An, khói lửa nội chiến Boshin bùng nổ tại Toba-Fushimi giữa lực lượng cựu Mạc phủ và quân đội chính phủ Meiji mới do hai phiên Satsuma và Chōshū làm nòng cốt.
Dưới sự dẫn dắt của Saigo Takamori và Okubo Toshimichi, đại quân chính phủ tiến thẳng về phía bắc nhằm làm chủ Edo. Dù cuộc gặp gỡ lịch sử giữa Saigo Takamori và Katsu Kaishu đã giúp thành Edo được giao nộp êm thấm mà không tốn một viên đạn, những mầm mống bất mãn vẫn chưa thể tan đi. Hàng ngàn võ sĩ cựu thần trung thành với Tokugawa đã tập hợp thành lực lượng Shogitai, chiếm giữ ngọn đồi Ueno và sẵn sàng tử chiến. Để đè bẹp sự kháng cự cuối cùng này, chính phủ mới trao quyền chỉ huy cho Omura Masujiro, một chỉ huy từng nghiên cứu sâu về khoa học quân sự phương Tây. Mây đen chiến tranh phủ kín thành Edo cũ, nơi một triệu dân chúng đang thu mình hốt hoảng sau những cánh cửa đóng chặt.
Cũng vào mùa xuân năm ấy, Fukuzawa Yukichi quyết định chuyển dời ngôi trường nhỏ của mình từ Teppōzu về khu Shinzenza và chính thức đặt tên là "Keio Gijuku", lấy theo niên hiệu Keio đang hiện hành. Địa điểm mới này nằm cách ngọn đồi Ueno chỉ khoảng một giờ đi bộ. Sáng ngày 15 tháng 5 năm 1868, đạn pháo bắt đầu gầm xé bầu trời Ueno.
Quân đội của Omura nã pháo dồn dập vào căn cứ Shogitai; tiếng nổ đinh tai nhức óc vang rền khắp Edo, khói đen ngùn ngụt bốc lên nghi ngút ở phía bắc thành phố. Bên trong giảng đường Keio Gijuku, không khí căng thẳng đến nghẹt thở. Tiếng đại bác dồn dập kéo dài liên tục, làm rung chuyển cả những khung cửa sổ gỗ. Một vài học sinh trẻ tuổi, gương mặt tái ngắt vì lo âu, không thể tập trung và liên tục ngoái đầu nhìn ra phía ngoài, nơi vận mệnh của cả đất nước đang bị đem ra định đoạt bằng máu và lửa.
Giữa những âm thanh cuồng nộ của chiến tranh và sự hoảng loạn đang bao trùm toàn thành phố, Fukuzawa Yukichi vẫn bước lên bục giảng như thường lệ. Tay ông mở rộng cuốn giáo trình Kinh tế học của Wayland, một cuốn sách kinh tế học uy tín của Mỹ lúc bấy giờ. Ông thản nhiên cất giọng bình tĩnh, đều đặn giảng giải từng nguyên lí về sự tạo ra của cải, sự lưu thông hàng hóa và cấu trúc vận hành kinh tế của xã hội. Mặc kệ khói đạn đang bốc lên ngùn ngụt ngoài cửa sổ, mặc kệ những ánh mắt bất an của học trò, nhịp điệu bài giảng của ông không hề chao đảo dù chỉ một giây. Bằng thái độ bình thản đến kinh ngạc, Yukichi đã biến gian phòng học nhỏ bé ở Shinzenza thành một ốc đảo tri thức tĩnh lặng giữa lòng đại dương cuồng phong.
Hành động tiếp tục giảng bài giữa tiếng đại pháo ấy không phải là một trò phô trương lòng dũng cảm hay sự ngông cuồng của một kẻ bất chấp thời thế. Đằng sau sự tĩnh lặng của Yukichi là một tầm nhìn thấu suốt đến nghiệt ngã về quy luật vận hành của lịch sử. Ông nhìn ra rằng, vào ngày 15 tháng 5 đó, những người đang nã pháo vào nhau ở Ueno đều đang tử chiến vì phe của họ. Không phe này chiến đấu vì Mạc phủ cũ, thì phe kia chiến đấu vì chính quyền Meiji mới. Thể chế chính trị có thể thay đổi trong một đêm, triều đại Tokugawa có thể bị xóa sổ và những kẻ chiến thắng ngày hôm nay hoàn toàn có thể trở thành kẻ thất bại ngày mai.
Nhưng dù phe nào giành chiến thắng đi chăng nữa, đất nước Nhật Bản trong tương lai vẫn bắt buộc phải cần đến những con người nắm giữ tri thức phương Tây. Những quy luật kinh tế, cách thức sáng tạo ra của cải và cơ chế tổ chức xã hội sẽ không bao giờ tan biến theo sự sụp đổ của một triều đại. Chính quyền có thể thay đổi, nhưng tri thức vận hành con người thì bất biến.
Do đó, khi đứng trên bục giảng giữa tiếng pháo Ueno, Fukuzawa Yukichi không chọn đứng về phía cựu Mạc phủ, cũng không vội vã tung hô chính quyền mới. Ông và các học trò của mình đã đưa ra một lựa chọn kiên định hơn là đứng về phía những giá trị không bao giờ sụp đổ. Sau này, khi hoài niệm lại khoảnh khắc lịch sử ấy, Fukuzawa đã pride đúc kết lại một tuyên ngôn sống bất hủ: "Trường Keio Gijuku chưa bao giờ đóng cửa dù chỉ một ngày".
Trận chiến Ueno kết thúc ngay trong ngày, đồi Ueno thất thủ và quyền kiểm soát Edo hoàn toàn thuộc về chính phủ Meiji. Cả đất nước Nhật Bản bước vào một thời đại mới với những biến động dữ dội. Nhưng trong khi hàng trăm ngàn võ sĩ đang chới với vì mất đi điểm tựa thân phận và nguồn sống bổng lộc, Fukuzawa Yukichi vẫn im lìm tiến bước. Ông không hề bị tước đoạt điều gì, bởi ông chưa từng tựa lưng vào thể chế hay danh vị. Qua hai hải trình xuyên đại dương và những tiếng pháo làm rung chuyển Edo, ông đã chứng minh một chân lí sinh tồn: Khi thế giới bên ngoài tan rã, thứ duy nhất giúp con người đứng vững chính là tri thức tự chủ và lòng kiên định tiếp tục học hỏi.
Đón đọc kì tới: Khuyến học dưới tro tàn
.png)
