Gạo ST25 hay ‘Gạo Việt Nam’?

Ngày 9-10 vừa qua, tại hội nghị Lúa gạo thế giới 2026 (World Rice Conference) do The Rice Trader (Hoa Kỳ) tổ chức tại Manila (Philippines), gạo ST25 nhãn hiệu Gạo Ông Cua của Việt Nam đoạt giải nhì cuộc thi “Gạo ngon nhất thế giới 2026”. Đây là lần thứ 5 trong 7 năm liên tiếp, thương hiệu này được gọi tên trong các cuộc trao giải cuộc thi danh giá nhất thế giới về gạo ngon. Trong đó có 3 lần ST25 đứng trên đỉnh thế giới.

Tuy nhiên, ST25 chưa bao giờ được chọn chính thức là đại diện cho thương hiệu gạo quốc gia.

Cuộc hoán ngôi bền vững

Trong suốt hơn nửa thế kỷ, từ những năm 1950, ngành lúa gạo toàn cầu khi nhắc về gạo thơm thì chỉ có cái tên duy nhất: Khao Dawk Mali 105 (Hom Mali) của Thái Lan. Loại gạo này đã thiết lập một tiêu chuẩn vàng tuyệt đối cho phân khúc gạo thơm cao cấp. Suốt nhiều thập kỷ, ngôi vương tại các cuộc thi gạo quốc tế gần như là dành riêng cho người Thái Lan và đôi khi có sự chia sẻ từ Campuchia.

Kể cả khi bị giống gạo thơm Phka Romdoul (thương hiệu Malys Angkor) của Campuchia soán ngôi vào năm 2018, Hom Mali vẫn là biểu tượng đỉnh cao mà mọi quốc gia lúa gạo đều hướng tới. Thời điểm đó, Việt Nam dù là một trong những cường quốc xuất khẩu gạo lớn nhất về số lượng, nhưng lại phải chấp nhận “ẩn mình” trong những bao bì vô danh của đối tác ngoại quốc, hoặc cạnh tranh ở phân khúc giá rẻ và hoàn toàn vắng bóng tại các sân chơi chất lượng cao.

Trật tự ấy bắt đầu đảo lộn từ năm 2019. Năm ấy, giống lúa ST25 của Việt Nam do kỹ sư Hồ Quang Cua và các cộng sự dày công nghiên cứu đã vượt qua các đối thủ sừng sỏ để lần đầu tiên đoạt danh hiệu “Gạo ngon nhất thế giới”. Ban đầu, giới quan sát chỉ coi đây là một hiện tượng nhất thời. Nhưng chuỗi thành tích ấn tượng kéo dài 7 năm qua cùng sự hụt hơi của gạo Hom Mali đã chứng minh đây là một cuộc hoán đổi ngôi vương mang tính bền vững.

Vinh quang này không đến từ sự may mắn hay ngẫu nhiên. Đó là quả ngọt ra đời từ cuộc hành trình thầm lặng kéo dài hơn 30 năm của kỹ sư Hồ Quang Cua và các cộng sự. Nhóm nghiên cứu đã kiên trì thực hiện hàng loạt phép lai, chắt lọc tinh hoa qua nhiều thế hệ lúa thơm Sóc Trăng (ST) để tạo nên phiên bản hoàn hảo mang tên ST25.

Có điều, khi bước ra thế giới, ST25 vẫn đang "chiến đấu" dưới danh nghĩa một thương hiệu doanh nghiệp tư nhân - Gạo Ông Cua. Sự thiếu vắng một chiếc ô bảo hộ cấp quốc gia dẫn đến tình trạng “vàng thau lẫn lộn”, nạn làm giả, mạo danh thương hiệu ST25 diễn ra tràn lan cả trong và ngoài nước.

Vì sao chọn ST25?

Mặc dù nhãn hiệu chứng nhận “Gạo Việt Nam/Vietnam Rice” đã được Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cấp cho Bộ Nông nghiệp và Môi trường (nay được tiếp nhận, kế thừa bởi Bộ Nông nghiệp và Môi trường) từ ngày 9/8/2018, nhưng đến nay chưa có một doanh nghiệp nào được chính thức cấp quyền khai thác.

Đứng trước bối cảnh thị trường lúa gạo toàn cầu đang xoay trục với những áp lực cạnh tranh nghẹt thở, câu hỏi về việc chọn lựa một giống gạo đại diện, định danh cho nông sản Việt là một vấn đề cấp bách. Cái tên xứng đáng nhất, hội tụ đầy đủ thiên thời - địa lợi - nhân hòa để trở thành chuẩn thương hiệu quốc gia, không gì khác ngoài ST25.

Nhìn vào chiến lược bài bản từ các quốc gia láng giềng, mới thấy rõ vì sao việc chọn lựa một giống gạo “mũi nhọn” để xây dựng thương hiệu quốc gia là điều mang tính sống còn.

Thái Lan từ lâu đã thống trị phân khúc gạo cao cấp toàn cầu nhờ chiến lược “đóng đinh” thương hiệu Thai Hom Mali Rice cho gạo Hom Mali từng liên tục thống trị ngôi đầu gạo ngon thế giới. Chính phủ Thái Lan không dàn trải lực lượng mà họ chọn giống lúa nhài đặc sản làm đại diện duy nhất, áp đặt bộ quy chuẩn khắt khe với độ thuần chủng phải đạt tối thiểu 92%. Bất kỳ bao bì nào mang logo bông lúa xanh của Bộ Thương mại Thái Lan đều là lời cam kết tuyệt đối về chất lượng, giúp họ dễ dàng thu về giá trị thương mại cao ngất ngưởng.

Nhìn sang Campuchia, họ cũng gặt hái thành công vang dội khi chọn dòng gạo thơm hảo hạng Phka Romdoul từng nhiều lần lên đỉnh thế giới (từng chia sẻ giải nhất cùng Gạo Ông Cua ST25 năm 2025) đặt dưới cái tên Malys Angkor.

Sự đồng nhất và tính kỷ luật trong quản lý thương hiệu đã giúp gạo của hai nước bạn bén rễ sâu vào các thị trường khó tính như Hoa Kỳ, EU với vị thế của những dòng sản phẩm thượng hạng.

Nếu Việt Nam chính thức chọn ST25 làm chuẩn thương hiệu quốc gia, xây dựng quy trình kiểm định nghiêm ngặt về độ thuần chủng và chất lượng tương tự như cách Thái Lan làm với Hom Mali, Campuchia với Phka Romdoul, chúng ta sẽ ngay lập tức bảo vệ được tài sản trí tuệ này.

Thương hiệu quốc gia dựa trên nền tảng ST25 giúp định vị lại vị thế và nâng giá trị gạo Việt trên thị trường quốc tế và xứng đáng với mồ hôi, công sức của người nông dân. Đây không chỉ là một sản phẩm thương mại, nó còn là biểu tượng cho sự thích ứng với biến đổi khí hậu và là niềm tự hào của hàng triệu nông dân Việt Nam.

Mặt khác, chúng ta đang đối mặt với sự cạnh tranh khốc liệt từ gạo Ấn Độ - quốc gia xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới. Sau giai đoạn siết chặt bằng các lệnh cấm để bảo vệ an ninh lương thực nội địa, Ấn Độ đã nới lỏng chính sách, đưa các dòng gạo trắng và gạo đồ quay trở lại thị trường. Với sản lượng kỷ lục hàng trăm triệu tấn, gạo Ấn Độ đang tràn ngập các thị trường truyền thống như châu Phi, Trung Đông và Đông Nam Á nhờ lợi thế cạnh tranh tuyệt đối về giá.

Sự trỗi dậy mạnh mẽ này tạo ra một áp lực giảm giá khủng khiếp lên các phân khúc gạo trắng tiêu chuẩn của Việt Nam và Thái Lan. Thực tế này khiến Việt Nam không thể tiếp tục chọn con đường cạnh tranh bằng sản lượng hay chạy đua về giá với một “gã khổng lồ” như Ấn Độ, mà phải nâng cấp chuỗi giá trị, tiến thẳng vào phân khúc cao cấp bằng một thương hiệu quốc gia có bản sắc riêng.

Đã đến lúc các cơ quan quản lý cần quyết liệt tháo gỡ các nút thắt pháp lí, ban hành bộ tiêu chuẩn quốc gia cho gạo ST25. Việc đưa ST25 trở thành chuẩn thương hiệu quốc gia không còn là một lựa chọn, mà là con đường tất yếu để ngành lúa gạo Việt Nam vươn tầm, giữ vững vị thế là quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới.