Ghép tạng trẻ em tại Việt Nam: Bi kịch khan hiếm và khoảng trống pháp lí
Thực trạng khan hiếm nguồn tạng hiến cùng những khoảng trống về mặt pháp lí đang khiến nhiều cơ hội cứu sống các bệnh nhi suy tạng giai đoạn cuối trôi qua trong sự tiếc nuối muộn màng.
Ngành ghép tạng trẻ em tại Việt Nam thời gian qua đã ghi nhận những bước tiến vượt bậc ngang tầm quốc tế, mang lại cơ hội sống quý giá cho hàng loạt bệnh nhi suy tạng giai đoạn cuối.
Tuy nhiên, hành trình nhân văn này hiện đang phải đối mặt với những "nút thắt" lớn: Tình trạng khan hiếm nguồn tạng hiến, rào cản pháp lí đối với người dưới 18 tuổi và những thách thức giải phẫu học đầy phức tạp.
Thực trạng khan hiếm nguồn tạng hiến từ người chết não
Dù năng lực chuyên môn của đội ngũ y bác sĩ Việt Nam đã được khẳng định qua hàng loạt ca ghép gan, ghép thận và đa tạng phức tạp, song bài toán thiếu hụt nguồn mô tạng vẫn là rào cản lớn nhất.
Số liệu từ Bộ Y tế cho thấy, trong tổng số hơn 11.100 ca ghép bộ phận cơ thể người tính từ năm 1992 đến tháng 3/2026, có đến 90% trường hợp phải dựa vào người cho sống. Tỉ lệ tạng hiến từ người chết não chỉ chiếm vỏn vẹn 10%, gây ra tình trạng khan hiếm trầm trọng cho danh sách bệnh nhi đang mòn mỏi chờ đợi.
Nhu cầu ghép tạng ở trẻ em hiện nay vô cùng lớn và cấp bách. Trung bình mỗi năm cả nước có khoảng 55 ca cần ghép gan và 60 ca cần ghép thận, trong khi danh sách chờ ghép gan tích lũy đã vượt quá con số 200 trường hợp. Đối với kĩ thuật ghép tế bào gốc tạo máu - cơ hội điều trị duy nhất cho các bệnh lí ác tính như bạch cầu cấp hay suy tủy xương - năng lực y tế hiện tại mới chỉ đáp ứng được khoảng 30% nhu cầu thực tế.
Bên cạnh quan niệm văn hóa Á Đông về việc giữ nguyên vẹn thân thể cho người quá cố, rào cản hành chính từ Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người hiện hành cũng vô hình trung tạo ra điểm nghẽn. Việc pháp luật chưa có những quy định cụ thể và linh hoạt dành cho đối tượng hiến tạng dưới 18 tuổi đã khiến nhiều cơ hội hồi sinh của các bệnh nhi trôi qua đáng tiếc.
PGS.TS.BS Phạm Ngọc Thạch – Phó Giám đốc Bệnh viện Nhi đồng 2 chia sẻ đầy trăn trở về thực trạng này. Ông nhấn mạnh rằng do hành lang pháp lí chưa bao phủ quy định cho đối tượng dưới 18 tuổi, nhiều nguồn tạng vô cùng quý giá từ trẻ em chết não đành phải khép lại theo các em mà y bác sĩ không thể can thiệp. Đây là một tổn thất cay đắng đối với hàng nghìn bệnh nhi đang phải đếm ngược từng ngày trên giường bệnh.
Cuộc chiến giải phẫu khốc liệt và áp lực miễn dịch hậu phẫu
Ở góc độ lâm sàng, thực hiện một ca ghép tạng cho trẻ em là một bài toán hóc búa hơn nhiều so với người lớn do sự chênh lệch lớn về kích thước cơ thể cùng hệ tương thích sinh học. Khoang bụng của một đứa trẻ bị còi cọc do bệnh lí suy tạng giai đoạn cuối thường quá nhỏ bé để tiếp nhận một phần bộ phận từ người trưởng thành. Khi bắt buộc phải sử dụng tạng người lớn, các phẫu thuật viên phải tiến hành cắt giảm thể tích một cách cực kì tinh vi để đảm bảo hệ huyết động học vận hành ổn định và mạch máu không bị gập góc.
Phân tích sâu hơn về những thách thức trong phòng mổ, PGS.TS.BS Phạm Ngọc Thạch khẳng định ghép tạng cho trẻ em không đơn thuần là việc thu nhỏ một kĩ thuật của người lớn. Khi bắt buộc phải lấy thận hay gan người lớn ghép cho trẻ nhỏ, ê kíp mổ phải đối mặt với vô vàn nguy hiểm do hệ mạch máu và kích thước quả tạng quá lớn so với khoang bụng bệnh nhi, khiến việc nối mạch và đóng bụng trở nên đặc biệt phức tạp.
Ngược lại, chuyên gia cho biết nguồn tạng từ trẻ em hiến tặng sẽ mang lại sự tương thích hoàn hảo về cả kích thước lẫn hệ mạch máu. Sự phù hợp tự nhiên này là yếu tố cốt lõi giúp giảm thiểu tối đa các biến chứng hậu phẫu nguy hiểm, đồng thời nâng tỉ lệ thành công của ca mổ lên cao hơn rất nhiều.
Không dừng lại ở bàn mổ, cuộc đua giành giật sự sống cho các bệnh nhi vẫn tiếp diễn kéo dài sau khi rời phòng phẫu thuật. Hệ miễn dịch non nớt của trẻ buộc phải tiếp nhận thuốc ức chế miễn dịch liều cao để chống thải ghép, điều này đẩy các em vào nguy cơ cao bị nhiễm trùng cơ hội và mắc các biến chứng chuyển hóa. Hành trình theo dõi, giám sát y tế liên tục từ lúc hậu phẫu cho đến khi trẻ trưởng thành biến cuộc đua này thành một hành trình marathon đòi hỏi sự bền bỉ cùng cực của cả gia đình lẫn bệnh viện.
Giải pháp đồng bộ nhằm nối dài sự sống cho mầm non đất nước
Phân tích của các chuyên gia cho thấy, để phá vỡ thế bế tắc và khơi thông nút thắt cứu sinh mạng trẻ em, Việt Nam cần triển khai các giải pháp đồng bộ từ truyền thông, pháp lí đến chính sách y tế. Việc đổi mới truyền thông nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng là bước đi ưu tiên hàng đầu, biến hành động hiến tạng cứu người thành một nghĩa cử cao đẹp để xóa bỏ những định kiến cũ. Song song đó, hệ thống pháp lí cần sớm được sửa đổi để đơn giản hóa quy trình xác định chết não, đồng thời tối ưu hóa mạng lưới điều phối tạng quốc tế thông qua dữ liệu số đồng bộ.
Về khía cạnh kinh tế, Nhà nước cần tăng cường nguồn lực đầu tư cho hệ thống y tế nhi khoa tuyến cuối, mở rộng danh mục chi trả của Bảo hiểm y tế đối với các chi phí điều trị chống thải ghép suốt đời. Bên cạnh đó, sự đồng hành của các quỹ xã hội cũng sẽ là điểm tựa vững chắc để các gia đình nghèo không phải bỏ cuộc giữa chừng vì kiệt quệ tài chính.
Nhìn nhận về sứ mệnh thiêng liêng này, PGS.TS.BS Phạm Ngọc Thạch bày tỏ, trẻ em chính là tương lai quý giá nhất của đất nước, và những bệnh nhi suy tạng giai đoạn cuối là những mầm non đang khao khát được che chở. Với thông điệp sâu sắc "Cho đi là còn mãi", Phó Giám đốc Bệnh viện Nhi đồng 2 gửi gắm niềm hy vọng rằng khi một đứa trẻ không may qua đời vì tai nạn hiểm nghèo, sự đồng ý hiến tạng từ gia đình không làm em mất đi hoàn toàn. Nguồn tạng ấy sẽ tiếp tục dòng chảy sự sống, hồi sinh cuộc đời cho nhiều đứa trẻ khác và mang lại hạnh phúc trọn vẹn cho nhiều gia đình trong xã hội.
