Giải mã nguyên nhân máy bay ném bom Tu-95 Nga bất ngờ rơi
Một chiếc Tu-95 của Nga rơi tại vùng Amur ngày 29/9 khi đang bay huấn luyện, khiến 6 trong 7 thành viên tổ bay thiệt mạng.
Nga hiện chưa công bố chính thức nguyên nhân. Tuy nhiên, các thông tin ban đầu tập trung vào trục trặc kĩ thuật, đặc biệt là động cơ và hệ thống nhiên liệu, nhưng chưa giả thuyết nào được xác nhận.
Tu-95 rơi không lâu sau khi cất cánh
Bộ Quốc phòng Nga xác nhận một chiếc Tu-95 gặp nạn ngày 29/9 trong chuyến bay huấn luyện tại vùng Amur, Viễn Đông. Máy bay không mang vũ khí và rơi xuống khu vực không có dân cư. Sáu thành viên tổ bay thiệt mạng, người còn lại bị thương và được đưa tới bệnh viện. Chính quyền địa phương cho biết hiện trường nằm gần làng Krasnoyarovo, bên sông Zeya. Tổ bay được cho là đã cố đưa chiếc Tu-95 tránh xa khu dân cư trước khi rơi.
Theo báo Kommersant và truyền thông Nga, máy bay xuất phát từ căn cứ Ukrainka. Thông tin ban đầu cho rằng chiếc Tu-95 gặp trục trặc kĩ thuật. Một số kênh Telegram đề cập khả năng động cơ mất công suất hoặc xảy ra vấn đề với nhiên liệu, nhưng Bộ Quốc phòng Nga chưa xác nhận các giả thuyết này.
Đám cháy lớn tại hiện trường cũng chưa cho biết sự cố bắt đầu từ đâu. Nhiên liệu có thể bốc cháy sau khi máy bay va chạm với mặt đất, nên chưa thể dựa vào hình ảnh hiện trường để kết luận đã xảy ra vụ nổ trên không. Việc tai nạn xảy ra ở giai đoạn đầu chuyến bay khiến tình trạng của động cơ trở thành một trong những hướng cần được điều tra kĩ.
Hỏng động cơ hay sự cố nhiên liệu?
Tu-95 được trang bị bốn động cơ tuốc bin cánh quạt NK-12MP, mỗi chiếc có công suất khoảng 15.000 mã lực và quay hai cánh quạt đồng trục theo hai chiều ngược nhau. Nếu chỉ một động cơ trục trặc, Tu-95 vẫn có khả năng tiếp tục bay. Nguy hiểm sẽ tăng mạnh khi nhiều động cơ cùng mất lực đẩy ngay sau lúc cất cánh, bởi khi đó máy bay còn ở thấp và tổ lái gần như không có nhiều thời gian xử lí.
Bureau of Aircraft Accidents Archives (BAAA), tổ chức chuyên lưu trữ dữ liệu tai nạn hàng không, dẫn một báo cáo chưa được xác nhận cho rằng chiếc Tu-95 ở Amur gặp vấn đề khi đang leo cao và có thể đã mất công suất ở ba trong bốn động cơ.
Nếu thông tin này chính xác, điều tra viên sẽ phải tìm nguyên nhân chung khiến nhiều động cơ cùng gặp trục trặc. Hệ thống cấp nhiên liệu, bộ điều khiển, hệ thống điện hoặc một đám cháy lan đều là những hướng có thể được xem xét.
Hai giả thuyết hỏng động cơ và sự cố nhiên liệu cũng chưa chắc tách biệt. Nhiên liệu không được cấp đúng có thể làm động cơ dừng hoạt động, trong khi cháy ở khu vực động cơ lại có thể ảnh hưởng tới đường ống nhiên liệu. Muốn biết sự cố nào xảy ra trước, nhóm điều tra cần dựa vào dữ liệu kĩ thuật và dấu vết còn lại tại hiện trường.
Căn cứ không quân Ukrainka từng chứng kiến những tai nạn có nét tương đồng. Ngày 8/6/2015, một chiếc Tu-95MS bốc cháy động cơ khi đang tăng tốc trên đường băng. Máy bay lao ra ngoài, cháy lớn và hai thành viên tổ bay sau đó thiệt mạng. Theo hồ sơ BAAA, một động cơ bên trái đã bốc cháy rồi phát nổ trong quá trình cất cánh.
Chỉ hơn một tháng sau, ngày 14/7/2015, một chiếc Tu-95MS khác xuất phát từ Ukrainka gặp nạn gần Khabarovsk. BAAA cho biết ba trong bốn động cơ ngừng hoạt động khi máy bay bay trong mây và điều kiện đóng băng. Cả bảy thành viên kịp rời máy bay bằng dù ở độ cao khoảng 3.500 m; năm người sống sót và hai người thiệt mạng. Hãng thông tấn Nga TASS khi đó cũng dẫn Bộ Quốc phòng Nga xác nhận ba động cơ đã ngừng hoạt động.
Hai tai nạn năm 2015 không có nghĩa vụ rơi ngày 29/9 bắt nguồn từ cùng một lỗi. Tuy nhiên, chúng cho thấy động cơ và hệ thống nhiên liệu là những hạng mục mà nhóm điều tra chắc chắn phải kiểm tra kĩ, nhất là khi cả ba sự cố đều liên quan tới những máy bay hoạt động từ Ukrainka.
Vì sao tổ bay khó thoát khi máy bay rơi ở độ cao thấp?
Tu-95 không có ghế phóng như nhiều máy bay chiến đấu. Nếu phải rời máy bay khi đang bay, các thành viên tổ bay phải tự thoát ra ngoài qua cửa thoát hiểm rồi mở dù. Vì vậy, họ cần đủ thời gian và độ cao để thực hiện việc này an toàn. Trong vụ tai nạn tháng 7/2015, một chiếc Tu-95MS vẫn còn ở độ cao khoảng 3.500 m khi tổ bay nhận lệnh rời máy bay. Cả bảy người đều kịp nhảy dù, nhưng chỉ năm người sống sót.
Vụ ở Amur lần này có thể khác. Tai nạn xảy ra trong giai đoạn đầu chuyến bay, khi chiếc Tu-95 chưa lên cao. Nếu máy bay thật sự mất lực đẩy ngay sau khi rời căn cứ Ukrainka, tổ bay có thể không còn đủ thời gian để thực hiện đầy đủ quy trình thoát hiểm.
Chính quyền vùng Amur cho biết phi hành đoàn đã cố đưa máy bay tránh xa khu dân cư trước khi rơi. Hiện chưa có dữ liệu công khai cho biết chiếc Tu-95 bắt đầu mất kiểm soát ở độ cao nào, cũng chưa rõ các thành viên đã tìm cách rời máy bay hay chưa.
Do đó, chưa thể kết luận việc không có ghế phóng là nguyên nhân trực tiếp khiến sáu người thiệt mạng. Tuy nhiên, nếu sự cố xảy ra ở độ cao thấp, lựa chọn của tổ bay sẽ ít hơn nhiều so với trường hợp năm 2015.
Tuổi đời Tu-95 có phải vấn đề?
Tu-95 thường được gọi là thiết kế từ thập niên 1950, nhưng điều đó không có nghĩa những chiếc đang phục vụ đều đã hơn 70 tuổi. Nguyên mẫu Tu-95 bay lần đầu năm 1952, còn biến thể Tu-95MS mà Nga sử dụng hiện nay xuất hiện muộn hơn và được sản xuất chủ yếu trong những thập niên cuối của Liên Xô. Dù vậy, nhiều khung thân cũng đã có hàng chục năm hoạt động.
Tuổi đời vì thế là yếu tố đáng chú ý, nhưng chưa đủ để giải thích một tai nạn. Với máy bay quân sự, tình trạng thực tế còn phụ thuộc vào số giờ bay, độ mỏi của kết cấu, động cơ, lịch đại tu và chất lượng bảo dưỡng.
Hiện chưa có bằng chứng cho thấy máy bay rơi ở Amur gặp nạn vì quá cũ, thiếu phụ tùng hay bảo dưỡng không đạt yêu cầu. Bộ Quốc phòng Nga cũng chưa đưa ra dấu hiệu nào cho thấy chiếc Tu-95 bị tấn công hoặc phá hoại. Thông tin chính thức mới chỉ xác nhận đây là chuyến bay huấn luyện và máy bay không mang vũ khí.
Dù nguyên nhân cuối cùng là gì, việc mất thêm một Tu-95 vẫn đáng chú ý với lực lượng hàng không tầm xa Nga. Dòng máy bay này đã ngừng sản xuất từ nhiều thập niên trước, nên Nga không thể đơn giản đặt mua một chiếc mới để thay thế.
Tầm quan trọng của vấn đề càng rõ sau chiến dịch Spiderweb của Ukraine tháng 6/2025. Justin Bronk, chuyên gia không quân tại Viện Nghiên cứu Quân sự Hoàng gia Anh (RUSI) cho biết hình ảnh công khai khi đó cho thấy khoảng tám chiếc Tu-95 bị phá hủy. Theo ông, những tổn thất như vậy có thể ảnh hưởng đến khả năng Nga duy trì các đợt phóng tên lửa hành trình quy mô lớn, đồng thời làm giảm số máy bay dành cho nhiệm vụ răn đe chiến lược.
Phiên bản Tu-95MS hiện vẫn được Nga sử dụng để phóng tên lửa hành trình trong cuộc chiến Ukraine. Vì không còn dây chuyền sản xuất mới, mỗi khung thân bị mất đều làm đội máy bay hiện có thu hẹp thêm. Vụ rơi ở Amur chưa thể được quy cho tuổi đời của Tu-95. Điều tra chính thức vẫn phải xác định lỗi kĩ thuật nào xảy ra và liệu nó liên quan tới động cơ, nhiên liệu hay một hệ thống khác. Nhưng tai nạn một lần nữa cho thấy Nga đang phải duy trì một lực lượng máy bay ném bom chiến lược có giá trị lớn nhưng ngày càng khó thay thế.
.png)
