Giải trí số và sức khỏe Gen Z: 'Hãy trở lại với cơ thể'

Trong bối cảnh TikTok, Spotify, ChatGPT hay Netflix đã trở thành “người bạn đồng hành vô hình” của giới trẻ, Gen Z đang định nghĩa lại thói quen giải trí và tiêu dùng công nghệ của mình. ThS. Võ Thị Mỹ Duyên - chuyên gia tâm lý giáo dục, chuyên thực hiện các chương trình đào tạo AI, đã chia sẻ với Một Thế Giới về những vấn đề liên quan đến tâm lý, hành vi và những tác động cảm xúc khi Zen Z “nghiện” giải trí trên nền tảng số.

- Thưa chị, hiện nay các số liệu thống kê cho thấy Gen Z dành phần lớn thời gian rảnh cho các nền tảng số. Theo chị, điều này phản ánh điều gì về thế hệ này?

- ThS. Võ Thị Mỹ Duyên: Gen Z là thế hệ sinh ra và lớn lên trong kỷ nguyên internet, mạng xã hội và các ứng dụng giải trí trực tuyến. Với họ, màn hình không chỉ là công cụ, mà là một phần không thể tách rời của đời sống - vừa là phương tiện học tập, vừa là không gian giải trí và giao tiếp xã hội. Dữ liệu mới nhất từ We Are Social (2025) cũng cho thấy người Việt dành trung bình 6 giờ 18 phút mỗi ngày trên internet, và Gen Z nằm ở nhóm sử dụng nhiều nhất.

Điều này phản ánh một nhu cầu kép của Gen Z - tìm kiếm thông tin và duy trì kết nối. Nhưng đồng thời, nó cũng tạo ra áp lực vô hình - khi việc “luôn online” trở thành chuẩn mực xã hội, khiến họ khó dứt khỏi thiết bị ngay cả khi không thật sự cần.

- Theo kinh nghiệm và ở góc độ của một nhà quản lý giáo dục như chị, điều gì đang định hình hành vi tiêu dùng công nghệ của Gen Z ngày nay?

- ThS. Võ Thị Mỹ Duyên: Tôi tin rằng hành vi tiêu dùng công nghệ của Gen Z hiện nay được định hình bởi ba yếu tố then chốt, đó là tốc độ, cộng đồng và nhu cầu tự định vị bản thân.

Thứ nhất, tốc độ là một nét rất riêng của Gen Z. Các bạn sinh ra trong bối cảnh internet đã rất phát triển, TikTok và AI chỉ mất vài giây để cung cấp thông tin. Vì vậy, họ đã hình thành thói quen muốn mọi thứ “ngay lập tức”: từ kiến thức, giải trí cho đến trải nghiệm mua sắm. Điều này vừa mở ra cơ hội tiếp cận tri thức nhanh chóng, vừa đặt ra thách thức là dễ mất kiên nhẫn, khó duy trì sự tập trung lâu dài. Trong các buổi huấn luyện của tôi, nhiều bạn thừa nhận nếu ứng dụng không phản hồi trong 3 - 5 giây, các bạn sẵn sàng bỏ qua và tìm nền tảng khác.

Thứ hai, cộng đồng và tính kết nối sâu rộng đóng vai trò rất lớn. Gen Z không chỉ mua sản phẩm vì nhu cầu cá nhân, mà còn vì nó được review trên mạng, được nhóm bạn cùng khen, hay vì nó gắn với một trào lưu. Công nghệ, đối với thế hệ này, không còn là công cụ riêng lẻ mà đã trở thành “mã gen xã hội”, thể hiện sự đồng điệu về lối sống. Tôi từng gặp nhiều bạn sinh viên tiết kiệm nhiều tháng chỉ để mua một món công nghệ mới - không chỉ vì công năng, mà còn để cảm thấy mình là một phần của tập thể đang “bắt trend”.

Thứ ba, sâu xa hơn, nhu cầu tự định vị bản thân là động lực ngầm quan trọng. Gen Z rất quan tâm đến thương hiệu cá nhân, họ dùng công nghệ để xây dựng hình ảnh và bày tỏ giá trị của mình. Một chiếc điện thoại thông minh, một ứng dụng chỉnh sửa video, hay một phần mềm AI hỗ trợ học tập - tất cả không chỉ giúp các bạn hoàn thành công việc mà còn truyền tải thông điệp: “Tôi là ai, tôi đang phát triển như thế nào".

Ở góc độ một nhà giáo dục, tôi thấy đây vừa là điều tích cực, vừa đặt ra trách nhiệm cho chúng ta trong việc đồng hành, hướng dẫn các bạn trẻ. Chúng ta không nên phán xét Gen Z vì những hành vi mang tính khác biệt về thế hệ, hay phụ thuộc công nghệ, mà cần hiểu được bối cảnh của các bạn. Đây là thế hệ trưởng thành trong kỷ nguyên mà công nghệ di động, mạng xã hội, AI cùng lúc bùng nổ. Sứ mệnh của giáo dục là giúp các bạn trở thành người tiêu dùng công nghệ có tư duy phản biện, biết chọn lọc và làm chủ công cụ, thay vì bị cuốn đi bởi thuật toán.

- Một số bạn trẻ cho biết họ chỉ cần một thiết bị thông minh nhưng có thể tích hợp nhiều nền tảng - cho phép họ có thể giải trí trên nhiều kênh. Vậy việc Gen Z ưu tiên nền tảng hơn các thương hiệu phản ánh điều gì trong tâm lý thế hệ trẻ này?

- ThS. Võ Thị Mỹ Duyên: Điều đó phản ánh rất rõ một sự dịch chuyển trong tâm lý Gen Z - từ sự trung thành với thương hiệu sang sự gắn bó với trải nghiệm.

Ngày trước, khi nói đến một sản phẩm, người ta thường quan tâm nó đến từ hãng nào, có “brand name” không. Nhưng với Gen Z, điều đó không còn là yếu tố quyết định đầu tiên. Thay vào đó, các bạn hỏi: "Nó có nhanh không?", "Có tích hợp đủ không?", "Có dễ xài không?", hay "có bắt trend không?". Điều này cho thấy Gen Z đánh giá công nghệ dựa trên mức độ thuận tiện và cảm xúc ngay tại thời điểm sử dụng, hơn là danh tiếng thương hiệu.

Tôi cho rằng, đây là một thế hệ trưởng thành trong môi trường công nghệ đa tầng - nơi YouTube, TikTok, Netflix, Instagram, Spotify… cùng tồn tại trong một thiết bị di động, trong một cử chỉ vuốt tay. Vì vậy, Gen Z không gắn bó với một “chiếc tên”, mà gắn bó với “cách nó khiến mình cảm thấy được là chính mình”. Nói cách khác, nền tảng không chỉ là công cụ, mà là một phần của danh tính kỹ thuật số.

Khi các bạn ưu tiên nền tảng, điều đó còn cho thấy tâm lý muốn làm chủ không gian cá nhân. Gen Z cần những “vũ trụ nhỏ” nơi mình có thể học - chơi - sáng tạo - giao tiếp - thư giãn - thể hiện… mà không bị giới hạn bởi một nhà sản xuất cụ thể. Nếu một nền tảng hiểu được ngôn ngữ của họ, cho phép họ được “customize”, được tương tác linh hoạt và được phản hồi tức thì, thì đó mới là yếu tố giữ chân, chứ không phải cái logo nào in trên hộp sản phẩm.

Về mặt sâu hơn, điều này cũng gợi ý rằng Gen Z đang sống theo chiều ngang nhiều hơn là chiều dọc. Họ không quan tâm “mình đang dùng cái gì thuộc về ai”, mà quan tâm “nó có giúp mình kết nối với cộng đồng không?”, “nó có làm mình cảm thấy ‘in trend’ không?”. Chính sự chia sẻ, tương tác, và cảm giác “cùng trải nghiệm” là điều khiến họ quyết định chọn nền tảng A thay vì thương hiệu B.

Với tư cách là người làm giáo dục, tôi không nhìn nhận điều này là nông nổi. Ngược lại, tôi thấy đó là một tín hiệu cần lưu ý để chúng ta thay đổi cách đào tạo – không nên chỉ nói “đây là công cụ tốt” mà phải đặt câu hỏi: “Công cụ này giúp em thể hiện điều gì trong thế giới số của mình?”

Bởi cuối cùng, với Gen Z, công nghệ không còn là món đồ, mà là ngôn ngữ. Và ai nói được thứ ngôn ngữ đó, người ấy sẽ được lắng nghe.

- Liệu việc gắn bó với nền tảng số như Tiktok, Spotify, ChatGPT... thay vì giải trí vật lý bên ngoài thì có ảnh hưởng gì về mặt hành vi hay cảm xúc của họ?

- ThS. Võ Thị Mỹ Duyên: Tôi tin rằng, việc gắn bó với nền tảng số là một xu hướng tự nhiên của Gen Z - thế hệ sinh ra đã có internet, lớn lên cùng với thuật toán, và bước vào tuổi trưởng thành với AI. Tuy nhiên, bất kỳ xu hướng nào cũng mang theo hai mặt: mở rộng khả năng tiếp cận thế giới và thu hẹp không gian cảm xúc nếu không được hướng dẫn đúng cách.

Ở mặt tích cực, những nền tảng số như TikTok, Spotify hay ChatGPT đang trở thành "người bạn đồng hành vô hình" của Gen Z. Chúng giúp các bạn khơi gợi ý tưởng, giải trí, học tập và kết nối gần như không giới hạn. Một bạn trẻ có thể luyện nghe tiếng Anh qua podcast, tìm cảm hứng sáng tạo trên TikTok, rồi quay sang hỏi ChatGPT cách viết bài luận, chỉ trong cùng một buổi chiều. Đó là điều kỳ diệu mà thế hệ trước không thể hình dung.

Nhưng điều tôi lo lắng không nằm ở công cụ, mà nằm ở cách các bạn đang sử dụng và “đặt cảm xúc” vào những nền tảng ấy.

Tôi từng gặp nhiều bạn trẻ thừa nhận: “Em cảm thấy mình ‘vô hình’ khi ở ngoài đời nhưng lại "có giá trị" khi được nhiều người like trên TikTok", hay “Em thấy cô đơn ở nhà nhưng lại được an ủi khi Spotify mở đúng bài nhạc em cần".

Đó là một sự lệch pha cảm xúc âm thầm. Khi các nền tảng bắt đầu thay thế hoàn toàn trải nghiệm vật lý - như một cái ôm, một cuộc trò chuyện mắt đối mắt, một lần đi dã ngoại cùng bạn bè - thì Gen Z có thể rơi vào tình trạng “trải nghiệm ảo nhưng cảm xúc thật.” Và nếu không đủ kỹ năng tự nhận thức, các bạn rất dễ bị chi phối bởi những cảm xúc thiếu kiểm chứng, dẫn đến mất kiên nhẫn, lo âu ngầm, và phụ thuộc cảm xúc vào màn hình.

- Nhiều người nói rằng Gen Z “cá nhân hóa” việc giải trí tốt hơn các thế hệ trước. Điều đó có đúng không, thưa chị?

- ThS. Võ Thị Mỹ Duyên: Đúng ở khía cạnh công nghệ cho phép họ làm điều đó. Các nền tảng số dùng thuật toán để “học” hành vi người dùng, từ đó gợi ý nội dung phù hợp. Gen Z quen với việc được phục vụ những gì họ thích, theo tốc độ họ muốn. Nhưng sự cá nhân hóa này cũng tiềm ẩn rủi ro: nó có thể vô tình đặt họ vào “buồng vang” (echo chamber), khiến thế giới quan bị thu hẹp, và tiếp xúc chủ yếu với những nội dung đồng thuận với niềm tin sẵn có.

Đây là lý do tôi luôn khuyên các bạn trẻ chủ động đa dạng hóa nguồn thông tin và giải trí, để tránh bị bó hẹp trong một “menu” do máy móc quyết định.

- Vậy còn khía cạnh hành vi xã hội? Việc giải trí trực tuyến ảnh hưởng thế nào đến cách Gen Z tương tác ngoài đời?

- ThS. Võ Thị Mỹ Duyên: Chúng ta đang thấy một thế hệ tự tin hơn khi bày tỏ ý kiến qua mạng, nhưng lại dè dặt hơn trong giao tiếp trực tiếp. Họ quen với việc chỉnh sửa hình ảnh, câu chữ trước khi “xuất bản” lên mạng, nên khi ở tình huống không có “nút xóa” hay “nút gửi lại”, họ dễ căng thẳng.

Tuy nhiên, điều này không hoàn toàn tiêu cực. Nhiều bạn trẻ dùng nền tảng số như cách tìm cộng đồng đồng sở thích, hoặc thậm chí hỗ trợ tinh thần cho nhau qua các nhóm trực tuyến. Vấn đề là cần cân bằng: không để thế giới ảo trở thành “ngôi nhà duy nhất” mà mình sống.

- Cuối cùng, chị có lời khuyên thực tế nào dành cho Gen Z để sử dụng các nền tảng giải trí một cách thông minh mà không ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất và tinh thần?

- ThS. Võ Thị Mỹ Duyên: Cuộc sống hiện đại đôi khi khiến người trẻ cảm thấy mệt mỏi, áp lực, và tìm đến các nền tảng giải trí như TikTok, Youtube hay game online để “xả stress” là điều rất dễ hiểu. Nhưng nếu không đặt ra giới hạn lành mạnh, rất nhanh thôi, các bạn sẽ chuyển từ việc giải trí chủ động sang giải tỏa cảm xúc bị động.

Vì vậy, lời khuyên đầu tiên của tôi là: hãy giải trí có kế hoạch. Hãy tự đặt cho mình “khung giờ giải trí” - giống như một phần thưởng sau khi hoàn thành việc học hay làm việc. Khi đó, các bạn sẽ thấy mình vẫn tận hưởng được TikTok, vẫn "chill" cùng Spotify, nhưng không đánh mất kiểm soát.

Thứ hai, hãy trở lại với cơ thể.

Nhiều bạn trẻ bị rối loạn giấc ngủ, đau cổ - vai -gáy, hay mất tập trung mà không nhận ra nguyên nhân chính là mình chưa cho cơ thể được nghỉ ngơi đúng nghĩa. Vì thế, mỗi khi dùng công nghệ khoảng 30 phút - hãy cho mắt mình nhìn ra cửa sổ, cho lưng mình đứng dậy và cho não mình được… tĩnh. Tôi thường khuyên học viên thử “5 phút im lặng” mỗi ngày - không màn hình, không tai nghe, không nói chuyện. Chỉ là ngồi yên, nghe tiếng thở và cảm nhận mình đang sống. Nghe thì đơn giản, nhưng có khi đó lại là điều Gen Z thiếu nhất.

Cuối cùng, hãy nhớ rằng, nền tảng số không có lỗi - cách chúng ta dùng mới quyết định giá trị của nó.

Giải trí lành mạnh không có nghĩa là “không được chơi”, mà là biết chơi một cách tỉnh táo, và dùng chính những giây phút giải trí đó để nạp lại năng lượng tích cực, không phải để đánh mất sự bình an của chính mình.

Tôi luôn tin rằng Gen Z không thiếu năng lực, chỉ cần thêm một chút ý thức và yêu thương bản thân đúng cách, các bạn sẽ làm chủ được công nghệ, chứ không để công nghệ làm chủ mình.

- Xin cảm ơn chị về những chia sẻ thú vị!

>> Đọc thêm: Gen Z 'nghiện' giải trí trên nền tảng số, giải trí truyền thống bị lãng quên