Giáo dục mở: Xây dựng hệ sinh thái tri thức trong kỉ nguyên AI

Tuy nhiên, để tri thức thực sự trở thành nguồn lực chung, Việt Nam cần vượt qua tư duy chia sẻ tài liệu đơn thuần, hướng tới một hệ sinh thái học liệu có chất lượng, dễ tiếp cận, được phép tái sử dụng và phản ánh tri thức của chính mình.

Từ giáo trình miễn phí đến tài nguyên tri thức có thể tái sử dụng

Trong quá khứ, khả năng tiếp cận tri thức phụ thuộc đáng kể vào điều kiện kinh tế, thư viện, giáo trình và cơ hội học tập của mỗi người. Ngày nay, Internet và AI đang làm thay đổi cách con người tiếp cận thông tin. Một sinh viên có thể tìm kiếm tài liệu quốc tế, yêu cầu AI giải thích khái niệm khó hoặc tóm tắt một công trình nghiên cứu chỉ trong vài phút. Nhưng sự dồi dào của thông tin không đồng nghĩa với cơ hội học tập bình đẳng.

Như phân tích trong bài viết “Khi AI làm tri thức trở nên dồi dào: giáo dục mở, công bằng tri thức và cơ hội của Việt Nam”của TS. Trần Văn Tùng và PGS.TS. Đỗ Văn Hùng, khoảng cách giáo dục trong kỉ nguyên AI không chỉ nằm ở việc có hay không có thiết bị, đường truyền Internet, mà còn ở năng lực tìm kiếm, kiểm chứng và biến công nghệ thành năng lực học tập thực sự.

Trong bối cảnh đó, tài nguyên giáo dục mở (Open Educational Resources – OER) trở thành một cấu phần quan trọng của giáo dục hiện đại. Theo cách tiếp cận của UNESCO, OER là những tài liệu dạy học, học tập và nghiên cứu thuộc phạm vi công cộng hoặc được phát hành theo giấy phép mở, cho phép người khác truy cập miễn phí, sử dụng lại, điều chỉnh và phân phối lại theo các điều kiện tương ứng.

Điểm khác biệt căn bản giữa OER và tài liệu miễn phí nằm ở quyền sử dụng. Một giáo trình có thể được đọc miễn phí trên mạng nhưng người đọc không được phép chỉnh sửa hay chia sẻ lại. Ngược lại, tài nguyên có giấy phép mở phù hợp cho phép giảng viên điều chỉnh nội dung, kết hợp nhiều nguồn học liệu hoặc bổ sung ví dụ thực tiễn để phù hợp với chương trình đào tạo và nhu cầu của người học.

Chẳng hạn, một giáo trình quốc tế về kinh tế số có thể được giảng viên Việt Nam chuyển ngữ, bổ sung tình huống từ doanh nghiệp trong nước và cập nhật các quy định pháp luật Việt Nam, miễn là việc sử dụng tuân thủ giấy phép. Nhờ đó, tài nguyên không chỉ được truyền tải mà còn được cải tiến, làm giàu và chia sẻ trở lại cho cộng đồng.

Giá trị của giáo trình mở vì thế không đơn thuần nằm ở việc tiết kiệm chi phí mua sách. Quan trọng hơn, nó tạo điều kiện để giảng viên, nhà nghiên cứu và người học tham gia vào quá trình đồng kiến tạo tri thức, thay vì chỉ tiếp nhận những nội dung đã được xuất bản.

Thời trang cao cấp trở lại với nét vẽ thủ công trong kỉ nguyên AI

Bộ trưởng các nền kinh tế APEC nói gì trước kỉ nguyên AI?

Việt Nam cần chuyển từ kho học liệu sang hệ sinh thái tri thức mở trong kỉ nguyên AI

Tại Việt Nam, phát triển tài nguyên giáo dục mở đang từng bước được thể chế hóa. Quyết định số 1117/QĐ-TTg ngày 25/9/2023 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình xây dựng mô hình nguồn tài nguyên giáo dục mở trong giáo dục đại học, đặt mục tiêu thúc đẩy phát triển, chia sẻ, khai thác và sử dụng học liệu phục vụ giảng dạy, nghiên cứu và học tập suốt đời.

Tiếp đó, Thông tư số 61/2026/TT-BGDĐT, có hiệu lực từ ngày 1/9/2026, tạo hành lang pháp lí trực tiếp cho việc khai thác, sử dụng OER trong giáo dục đại học. Văn bản nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm chất lượng, tuân thủ sở hữu trí tuệ, bảo vệ dữ liệu cá nhân, tăng cường kết nối học liệu và khuyến khích các cơ sở đào tạo phát triển tài nguyên mở. Các học liệu được tạo lập toàn bộ hoặc chủ yếu từ ngân sách nhà nước cũng được ưu tiên công bố theo giấy phép mở phù hợp, trừ những trường hợp pháp luật có quy định khác.

Tuy nhiên, xây dựng một kho tài liệu trực tuyến mới chỉ là bước khởi đầu. Một hệ sinh thái OER hiệu quả cần bảo đảm tài nguyên có thể được tìm thấy, nhận diện nguồn gốc, kiểm tra giấy phép, đánh giá chất lượng và tích hợp vào hoạt động đào tạo. Các thư viện đại học, trung tâm học liệu và hệ thống quản lí học tập cần được kết nối để người dùng không phải tìm kiếm trong những kho dữ liệu rời rạc.

AI có thể hỗ trợ tìm kiếm ngữ nghĩa, dịch thuật, tóm tắt và gợi ý tài liệu theo nhu cầu. Nhưng công nghệ chỉ phát huy giá trị khi học liệu có cấu trúc, thông tin tác giả và giấy phép rõ ràng, đồng thời có cơ chế kiểm chứng nguồn gốc và cập nhật nội dung. Việc ứng dụng AI cũng phải đi cùng yêu cầu minh bạch, tôn trọng bản quyền và bảo đảm liêm chính học thuật.

Một nhiệm vụ quan trọng khác là mở rộng sự hiện diện của tri thức Việt Nam. Nếu chỉ tiếp nhận và sử dụng học liệu quốc tế, Việt Nam có thể mở rộng cơ hội truy cập nhưng chưa phát huy đầy đủ vai trò kiến tạo tri thức. Các trường đại học cần đầu tư xây dựng giáo trình tiếng Việt chất lượng, phát triển học liệu bằng tiếng dân tộc thiểu số khi phù hợp; đồng thời chia sẻ những kết quả nghiên cứu, kinh nghiệm thực tiễn và giá trị văn hóa của Việt Nam theo các chuẩn có khả năng liên thông quốc tế.

Như TS. Trần Văn Tùng và PGS.TS. Đỗ Văn Hùng nhấn mạnh trong bài viết về giáo dục mở và công bằng tri thức, thước đo của một nền giáo dục mở không chỉ là số lượng tài nguyên hay công cụ AI được đưa vào sử dụng, mà còn là số người thực sự có cơ hội học tập, sáng tạo và đóng góp tri thức.

Vì vậy, Việt Nam cần xem OER là một phần của hạ tầng tri thức quốc gia, với sự phối hợp giữa cơ quan quản lí, trường đại học, thư viện, giảng viên và cộng đồng nghiên cứu. Khi tài nguyên mở được đầu tư bền vững, có chất lượng và gắn với năng lực sử dụng của người học, tri thức mới có thể trở thành nguồn lực chung, góp phần xây dựng nền giáo dục công bằng, bao trùm và thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong kỉ nguyên AI.

Xây dựng tài nguyên mở tiếng Việt: 'Chìa khóa' thúc đẩy giáo dục mở OER trong nước

Tài nguyên giáo dục mở là động lực mới cho tri thức số Việt Nam

Khi AI làm tri thức mở trở nên dồi dào: Giáo dục mở, công bằng tri thức và cơ hội của Việt Nam