Giáo sư Hồ Đắc Di(Kì 4): Bậc thầy ngoại khoa và những di sản khoa học, gia tộc 'vọng tộc'
Cuộc đời và di sản của Giáo sư Hồ Đắc Di cùng gia tộc minh chứng cho một tượng đài y đức, trí tuệ dấn thân và tinh thần phụng sự đất nước vượt thời gian.
N
hắc đến Giáo sư Hồ Đắc Di là nhắc đến một đôi tay vàng ngoại khoa mang tầm vóc quốc tế và cuộc đời gắn liền với một dòng họ lớn của đất nước. Từ những ca mổ lịch sử đến hậu phương vững chắc từ gia tộc "vọng tộc", di sản mà ông để lại là sự kết tinh giữa tài năng đỉnh cao, y đức sáng ngời và truyền thống trí thức dấn thân qua nhiều thế hệ, vượt qua mọi nghịch cảnh của lịch sử cận đại Việt Nam.
Bàn tay vàng trên những ca mổ lịch sử và
kỹ thuật ngoại khoa tiên phong
Sự nghiệp ngoại khoa của Giáo sư Hồ Đắc Di gắn liền với những mốc son chói lọi, đặt nền móng vững chắc cho sự phát triển của chuyên ngành ngoại khoa tiêu hóa và gan mật tại Việt Nam. Được đào tạo bài bản tại nền y học Pháp tiên tiến từ những năm đầu thế kỷ 20, ông đã sớm khẳng định được tài năng thiên bẩm và tư duy phẫu thuật sắc sảo. Khi trở về nước và trực tiếp cầm dao mổ cứu người trong muôn vàn thiếu thốn của thời kỳ chiến tranh cũng như giai đoạn hòa bình lập lại, đôi tay vàng của ông đã giành giật lại sự sống cho hàng ngàn bệnh nhân.
Các công trình nghiên cứu của ông về phẫu thuật dạ dày, cắt gan, xử lý các bệnh lí đường mật phức tạp không chỉ có giá trị thực tiễn cao tại các bệnh viện trong nước mà còn gây tiếng vang lớn trên các tạp chí y học quốc tế. Ông là người tiên phong phân tích sâu sắc các rối loạn sinh lí bệnh trong và sau phẫu thuật, đưa ra những chỉ định ngoại khoa chính xác dựa trên nền tảng khoa học thực nghiệm vững chắc. Những đóng góp này đã thay đổi hoàn toàn cục diện điều trị ngoại khoa lúc bấy giờ, chứng minh rằng các thầy thuốc Việt Nam hoàn toàn làm chủ được những kỹ thuật y học đỉnh cao của nhân loại.
Trong những năm tháng kháng chiến trường kỳ gian khổ, dù phải di chuyển cơ sở đào tạo và điều trị qua nhiều địa điểm khác nhau tại chiến khu Việt Bắc, ông vẫn duy trì công tác chuyên môn, trực tiếp phẫu thuật cho thương bệnh binh và đào tạo hàng loạt lớp bác sĩ chiến trận. Sự kiên định, tận tụy và y đức sáng ngời của ông trong hoàn cảnh bom đạn đã trở thành tấm gương lớn cho các thế hệ học trò noi theo.
Mối quan hệ gắn kết đặc biệt giữa Giáo sư Hồ Đắc Di
và Giáo sư Tôn Thất Tùng
Nhắc đến hành trình khoa học vĩ đại của Giáo sư Hồ Đắc Di, không thể không nhắc đến mối quan hệ thầy - trò, đồng nghiệp khăng khít và đầy cảm phục giữa ông và Giáo sư Tôn Thất Tùng – hai "cây đại thụ" của nền ngoại khoa Việt Nam. Cùng nhau chia sẻ lí tưởng sống, cùng bước qua những năm tháng gian khó rời Thủ đô lên chiến khu Việt Bắc, hai ông đã sát cánh trong vô số ca phẫu thuật căng thẳng dưới ánh đèn pin mập mờ hay trong các phòng mổ dã chiến giữa ngàn lá ngụy trang.
Sự đồng điệu trong tư duy phẫu thuật và tinh thần dấn thân vì người bệnh đã giúp bộ đôi Hồ Đắc Di - Tôn Thất Tùng xây dựng những phương pháp điều trị kinh điển, đặt nền móng vững chắc cho nền ngoại khoa hiện đại Việt Nam. Bàn tay vàng của họ không chỉ chữa lành nỗi đau thể xác cho người bệnh mà còn truyền ngọn lửa đam mê khoa học, tinh thần trách nhiệm cao cả cho bao thế hệ học trò nối tiếp.
Những bài học thực chiến bên bàn mổ dã chiến tại chiến khu đã rèn luyện nên một thế hệ thầy thuốc vừa hồng vừa chuyên, sẵn sàng đi bất cứ đâu, làm bất cứ việc gì khi Tổ quốc cần.
Đặc biệt, sự kết hợp ăn ý giữa hai ông trong việc nghiên cứu giải phẫu gan và phương pháp cắt gan khô (sau này được Giáo sư Tôn Thất Tùng phát triển rực rỡ và ghi danh trên bản đồ y học thế giới) bắt nguồn từ chính những ngày tháng mày mò nghiên cứu giải phẫu học trên tử thi và bệnh nhân tại các bệnh viện Hà Nội từ những năm 1930 - 1940 dưới sự dẫn dắt, khích lệ của người thầy Hồ Đắc Di. Tình thầy trò giữa họ vượt qua khuôn khổ thông thường, trở thành một biểu tượng đẹp đẽ về tình đồng chí, đồng nghiệp trong suốt sự nghiệp xây dựng nền y học nước nhà.
Thầy Hồ Đắc Di dạy chúng tôi rằng nghề y không cho phép sự cẩu thả, dù là nhỏ nhất. Nhưng trên hết, thầy dạy chúng tôi lòng trắc ẩn. Một bàn tay phẫu thuật dẫu có điêu luyện đến đâu mà thiếu đi tình thương đối với người bệnh thì cũng chỉ là một cỗ máy vô hồn.
- GS.Tôn Thất Tùng
Trong các hồi ức và ghi chép khoa học, Giáo sư Tôn Thất Tùng luôn dành cho người thầy của mình sự kính trọng sâu sắc, ghi nhớ những lời căn dặn nền tảng về tư duy phản biện, phương pháp luận khoa học và tinh thần dám đặt lại vấn đề để tìm ra chân lý. Không chỉ đồng điệu trong chuyên môn, mối quan hệ giữa hai gia đình còn gắn bó sâu sắc qua tình cảm thông gia và sự đồng lòng phụng sự Tổ quốc.
Chính Giáo sư Hồ Đắc Di là người vun đắp cho mối lương duyên giữa Giáo sư Tôn Thất Tùng và phu nhân Vi Nguyệt Hồ. Sự gắn kết bền chặt ấy đã trở thành biểu tượng đẹp đẽ nhất về truyền thống tôn sư trọng đạo, tình đồng chí và tinh thần kế thừa trong giới trí thức cách mạng Việt Nam qua nhiều thế hệ.
Sự ghi nhận quốc tế và tầm vóc của một nhà khoa học
Việt Nam
Giữa bối cảnh lịch sử đất nước trải qua nhiều biến động, bị bao vây và cấm vận, những giá trị khoa học do ông xây dựng vẫn vượt qua mọi biên giới địa lí để đến với cộng đồng y học thế giới. Các công trình nghiên cứu của ông được các giáo sư đầu ngành tại Pháp, châu Âu và nhiều quốc gia đánh giá rất cao, được đăng tải trên các ấn phẩm y học uy tín và xem là tài liệu tham khảo giá trị trong lĩnh vực tiêu hóa và sinh lý bệnh ngoại khoa.
Chính nhờ những cống hiến kiệt xuất ấy, ông đã vinh dự được các hội khoa học và y học nước ngoài ghi nhận, mời làm hội viên danh dự. Việc các công trình nghiên cứu của một nhà khoa học mang quốc tịch Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được giới y học quốc tế trân trọng trích dẫn là minh chứng hùng hồn cho tầm vóc khoa học của ông. Sự công nhận đó đã nâng tầm vị thế của nền y học nước nhà, khẳng định trí tuệ Việt Nam đủ sức đứng hiên ngang trên đỉnh cao khoa học nhân loại, không khuất phục trước bất kì hoàn cảnh khó khăn nào của thời cuộc.
Ông đã chứng minh cho bạn bè quốc tế thấy rằng, dẫu đất nước còn nghèo khó và trải qua chiến tranh tàn phá, nền khoa học và giáo dục y tế của Việt Nam vẫn có những bộ óc lớn, những nhà tư tưởng khoa học mang tầm vóc toàn cầu, luôn sẵn sàng hội nhập và cống hiến cho nhân loại.
Âm vang từ dòng họ "vọng tộc" xứ Huế và hậu phương vững chắc
Cuộc đời và sự nghiệp của Giáo sư Hồ Đắc Di còn nằm trong bức tranh lớn của một gia đình trâm anh thế phiệt nhưng đã dũng cảm rũ bỏ lụa là để đi theo cách mạng. Sinh trưởng trong một gia đình phong kiến lớn ở xứ Huế (với thân phụ là Thượng thư Hồ Đắc Trung), các anh em trong gia đình ông đều là những trí thức lớn đóng góp nhiều mặt cho đất nước: Hồ Đắc Điềm (nhà luật học nổi tiếng, từng giữ nhiều trọng trách trong chính quyền mới), Hồ Đắc Liên (nhà địa chất học tài năng), Hồ Đắc Ân (dược sĩ uy tín), cùng các người chị em gái ghi dấu ấn sâu đậm trong lịch sử giáo dục và xã hội.
.webp)
Đặc biệt, đứng sau thành công rực rỡ của cuộc đời Giáo sư Hồ Đắc Di là bóng hồng và hậu phương vững chắc – phu nhân Vi Kim Phú, ái nữ của Tổng đốc Vi Văn Định. Mối duyên môn đăng hộ đối này không chỉ là sự kết hợp của hai gia đình danh tiếng bậc nhất lúc bấy giờ mà còn là chỗ dựa tinh thần vô giá, giúp ông trọn đời cống hiến cho khoa học và giáo dục nước nhà, vượt qua mọi sóng gió thời cuộc.
Tất cả chúng ta hãy để cho mình được cuốn theo làn gió lớn vĩ đại, làn gió ấy đang dựng dậy cả một dân tộc. Hãy đưa những âm thanh cao vút vào lòng say mê lý tưởng của chúng ta. Hãy nhấn chìm mọi lợi ích cá nhân.
- GS. Hồ Đắc Di
Sự lột xác ngoạn mục từ một gia đình quan lại phong kiến để hòa mình vào dòng chảy cách mạng và dân tộc của gia tộc Hồ Đắc chính là biểu tượng cho tinh thần thời đại: đặt lợi ích của Tổ quốc lên trên vinh nhục cá nhân. Họ không giữ gìn đặc quyền phong kiến mà đem trí tuệ, tài sản và cả sinh mạng ra để phụng sự Tổ quốc trong những giờ phút quyết định của lịch sử, trở thành tấm gương sáng ngời về lòng yêu nước và trách nhiệm công dân.
Dòng chảy trí tuệ, tinh thần yêu nước và phong cách sống của gia đình tiếp tục được nối dài qua các thế hệ hậu duệ tiêu biểu. Sự gắn kết trong các mối quan hệ gia đình mang tầm vóc chính trị - ngoại giao, như người con gái Hồ Thể Lan (cựu Người phát ngôn Bộ Ngoại giao) và người con rể - cố Phó Thủ tướng Vũ Khoan, là minh chứng sinh động cho truyền thống gia tộc "vọng tộc" luôn tiên phong cống hiến trí tuệ cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước qua các thời kì lịch sử.
Những thế hệ tiếp nối trong gia tộc không chỉ giữ gìn nền nếp gia phong mà còn kế thừa xuất sắc truyền thống học vấn, dấn thân vì cộng đồng.
Di sản vĩnh cửu và sự tri ân của hậu thế đối với
tượng đài y đức
Bước vào những năm tháng cuối đời, dẫu tuổi cao sức yếu, ông vẫn miệt mài đọc sách, nghiên cứu, viết lách và tham gia các hoạt động khoa học xã hội, đóng góp trí tuệ cho sự phát triển chung của đất nước. Trí tuệ mẫn tiệp cùng nhiệt huyết cống hiến chưa bao giờ nguội lạnh trong con người ông. Ông đã dành trọn vẹn cuộc đời mình cho khoa học và dân tộc, chứng kiến sự trưởng thành lớn mạnh của đội ngũ thầy thuốc nước nhà từ những chiếc lán tranh dã chiến nơi chiến khu Việt Bắc cho đến các bệnh viện hiện đại trong thời kì đổi mới và hội nhập.
Nếu người thầy thuốc là một nghệ sĩ vì khoa học của họ là một nghệ thuật thì họ phải là một “người hiền” bởi vì tâm hồn họ là niềm tin và nghề của họ là sứ mệnh.
- GS. Hồ Đắc Di
Ngày 23 tháng 6 năm 1984, ông qua đời tại Hà Nội, để lại niềm tiếc thương vô hạn cho gia đình, ngành y tế và toàn thể nhân dân Việt Nam. Sự ra đi của ông khép lại cuộc đời của một con người ưu tú, một trí thức lớn đã dũng cảm rũ bỏ lụa là, nhung lụa để bước vào cuộc kháng chiến của dân tộc, đem trọn tài năng và trí tuệ phục vụ nhân dân.
Để ghi nhận những cống hiến vĩ đại và công lao to lớn của ông đối với sự nghiệp giáo dục, y tế và cách mạng, Đảng và Nhà nước ta đã trao tặng và truy tặng cho GS Hồ Đắc Di nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có Huân chương Hồ Chí Minh và Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt đầu tiên (năm 1996) cho cụm công trình nghiên cứu y học giá trị. Tên tuổi của ông nay đã được trang trọng đặt cho các tuyến đường lớn tại Thủ đô Hà Nội và nhiều thành phố lớn trên cả nước, cũng như các quỹ học bổng khuyến học nhằm nâng bước cho các thế hệ sinh viên y khoa tài năng trên con đường theo đuổi ánh sáng khoa học.
Nhìn lại hành trình trọn vẹn một đời người - từ một vị công tử phủ tôn xứ Huế, một bác sĩ thượng lưu được đào tạo bài bản tại Paris cho đến người thủ lĩnh kiên trung của nền y học kháng chiến Việt Bắc và nhà khoa học mang tầm vóc quốc tế - GS Hồ Đắc Di chính là hiện thân sinh động nhất cho sự hội tụ hoàn hảo giữa tinh hoa trí thức nhân loại và lòng yêu nước nồng nàn. Di sản mà ông để lại sẽ mãi mãi là ngọn đuốc thiêng liêng soi đường, là niềm tự hào lớn lao cho các thế hệ thầy thuốc và trí thức Việt Nam trong hiện tại cũng như mai sau.
