Cuộc đời nhà khoa học

GS. Hồ Đắc Di (Kì 1): Cây đại thụ và lời thề y đức giữa dòng biến động lịch sử

Nam Phong • 24/09/2026 08:02

Sinh ra trong nhung lụa của một gia tộc "vọng tộc" bậc nhất triều Nguyễn, lẽ ra Hồ Đắc Di có thể chọn một cuộc đời an nhàn của chốn quan trường vinh hiển. Thế nhưng, tiếng gọi của ống nghe, dao mổ và nỗi đau của đồng loại đã đưa vị công tử xứ Huế bước lên con đường đầy chông gai nhưng vinh quang tại chính thủ đô Paris hoa lệ.

LTS. Lịch sử cận - hiện đại Việt Nam ghi nhận sự dấn thân của biết bao thế hệ trí thức lớn - những con người đã sẵn sàng gác lại lợi ích cá nhân, vinh hoa phú quý để hòa chung nhịp đập với vận mệnh của dân tộc. Trong bức tranh hào hùng ấy, hình ảnh Giáo sư, Bác sĩ Hồ Đắc Di hiện lên như một biểu tượng rực rỡ của tinh thần phụng sự, một "cây đại thụ" đặt những viên gạch hồng đầu tiên cho nền y học hiện đại nước nhà.

Sinh ra trong một gia tộc "vọng tộc" bậc nhất kinh thành Huế dưới thời phong kiến, lẽ ra vị công tử họ Hồ ấy đã có sẵn một con đường nhung lụa, an nhàn với bổng lộc triều đình hoặc một danh vị cao sang tại thủ đô Paris hoa lệ. Thế nhưng, vận nước đổi thay, tiếng gọi của lương tâm và lòng yêu nước đã lôi cuốn ông bước vào những ngã rẽ của thời đại. Từ từ bỏ dinh thự để lên chiến khu Việt Bắc thiếu thốn đủ bề, đến việc chèo lái con thuyền Đại học Y khoa Hà Nội qua những năm tháng đạn bom khói lửa.

Loạt bài "GS. Hồ Đắc Di - 'cây đại thụ' và lời thề y đức giữa dòng biến động lịch sử" sẽ lần giở những trang tư liệu quý giá, những giai thoại ít biết về cuộc đời, sự nghiệp, gia thế cũng như di sản khoa học vô giá mà người thầy vĩ đại này để lại cho thế hệ mai sau.

Kì 1: Công tử Phủ Tôn và quyết định 'đổi đời' trên bàn mổ Pháp quốc

Sinh ra trong nhung lụa của một gia tộc "vọng tộc" bậc nhất triều Nguyễn, lẽ ra Hồ Đắc Di có thể chọn một cuộc đời an nhàn của chốn quan trường vinh hiển. Thế nhưng, tiếng gọi của ống nghe, dao mổ và nỗi đau của đồng loại đã đưa vị công tử xứ Huế bước lên con đường đầy chông gai nhưng vinh quang tại chính thủ đô Paris hoa lệ.

Bức tranh nhung lụa ở kinh đô Huế và cội nguồn một dòng tộc khoa bảng

Nhắc đến dòng họ Hồ Đắc ở làng An Truyền (còn gọi là làng Chuồn, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Huế), sử sách và kí ức của người đất Cố đô xưa vẫn dành một sự nể trọng đặc biệt. Đây là một gia tộc hội tụ đủ cả tinh hoa Nho học truyền thống lẫn tư duy đổi mới của thời kì giao thời Á - Âu đầu thế kỉ 20.

Thân phụ của Giáo sư Hồ Đắc Di là Khánh Mỹ Quận công Hồ Đắc Trung - một đại thần kì cựu, giữ những chức vụ cao cấp bậc nhất trong triều đình nhà Nguyễn dưới các triều vua Duy Tân, Khải Định và Bảo Đại (từng giữ chức Thượng thư các bộ: Học, Hộ, Lễ, Công, và là Cơ mật đại thần). Cụ Hồ Đắc Trung dẫu mang cốt cách của một nhà Nho uyên bác, nhưng lại có một tầm nhìn vượt thời đại: cụ sớm nhận ra sự suy tàn của nền học vấn khoa cử lối cũ và quyết tâm đưa các con ra khỏi lũy tre làng, tiếp cận nền văn minh Tây phương để tìm đường cứu nước, canh tân đất nước.

Mẹ của ông là cụ bà Châu Thị Ngọc Lương, một người phụ nữ đức hạnh, tần tảo nuôi dạy đàn con nên người giữa chốn cung đình và phủ đệ nghiêm ngặt. Trong một môi trường gia giáo như thế, Hồ Đắc Di lớn lên cùng các anh chị em ruột – những người sau này đều trở thành những cột trụ của xã hội Việt Nam thế kỉ 20:

“

Thời đại đã đổi thay, đất nước muốn ngẩng cao đầu thì phải học cái khôn, cái tiến bộ của phương Tây, nhưng cái tâm của người Việt thì phải giữ trọn vẹn.

Quan điểm giáo dục của cụ Hồ Đắc Trung

Người anh cả Hồ Đắc Khải giữ chức Thượng thư Bộ Hộ, nổi tiếng là vị quan liêm khiết, thanh cao.

Người anh kế Hồ Đắc Điềm là Tiến sĩ Luật khoa, Luật sư nổi tiếng, từng là Phó Chủ tịch Ủy ban Hành chính Hà Nội những ngày đầu kháng chiến.

Người anh Hồ Đắc Liên là Kĩ sư Địa chất, Giám đốc Nha Địa chất Đông Dương.

Người em Hồ Đắc Ân là Tiến sĩ Dược khoa, cống hiến trọn đời cho ngành dược học nước nhà.

Các chị em gái của ông cũng là những nhân vật lẫy lừng: bà Hồ Thị Chỉ (Ân phi của vua Khải Định), bà Hồ Thị Hạnh (tức Sư bà Diệu Không - bậc chân tu có uy tín lớn trong Phật giáo, người đã dành cả cuộc đời cho việc thiện nguyện và giáo lí)...

Sinh ra trong một gia đình mà "quan to, chức lớn, tiến sĩ đầy nhà" như thế, con đường bình an nhất cho Hồ Đắc Di chính là nối nghiệp cha anh, bước vào con đường quan trường, hưởng vinh hoa phú quý dưới chiếc ô bảo hộ của triều đình phong kiến và thực dân Pháp. Thế nhưng, dòng máu sục sôi của tuổi trẻ cùng sự nhạy cảm của một tâm hồn trí thức đã đẩy ông rẽ sang một lối đi hoàn toàn khác: Y học.

Từ bỏ cửa quyền, chọn con đường cứu khổ ban vui

L do gì khiến một công tử phủ tôn từ bỏ đặc quyền để cầm dao mổ? Sinh thời, những người từng trò chuyện với Giáo sư Hồ Đắc Di đều nhận thấy ở ông một sự đồng cảm sâu sắc với nỗi đau của những người dân nghèo khổ dưới ách thống trị thực dân phong kiến.

Chứng kiến cảnh người dân lao động lầm than, bệnh tật tơi tả không có tiền thuốc thang, trong khi nền y học bản xứ lúc bấy giờ dưới thời Pháp thuộc hoàn toàn lép vế, bị xem thường, cậu thanh niên Hồ Đắc Di đã nuôi một hoài bão lớn: Phải học cho đến nơi đến chốn y học phương Tây, không phải để làm sang cho bản thân, mà để chứng minh rằng người Việt Nam hoàn toàn có trí tuệ, có đôi bàn tay khéo léo không thua kém bất cứ một dân tộc nào trên thế giới.

“

Học y khoa không chỉ là học cách chữa bệnh của thể xác, mà là học cách thấu cảm với nỗi đau của đồng loại. Khi đứng trước một cơ thể đang oằn mình vì bệnh tật, màu da hay thân phận xã hội không còn ý nghĩa gì nữa, chỉ còn lại sự sống và cái chết."

- Giáo sư Hồ Đắc Di

Sau khi hoàn thành bậc trung học tại Trường Quốc học Huế và Trường Lycée Albert Sarraut tại Hà Nội, với sự ủng hộ của gia đình (đặc biệt là cụ thân sinh Hồ Đắc Trung dù làm quan to nhưng rất thoáng đạt trong tư tưởng du học), Hồ Đắc Di đã lên đường sang Pháp du học. Ông chọn theo đuổi ngành y - một lĩnh vực đòi hỏi sự khắc khổ, bền bỉ và tinh thần thép.

Đỉnh cao học thuật tại Paris hoa lệ và bản lĩnh của người trí thức bản xứ

Bước chân vào nước Pháp những năm đầu thập niên 1920, Hồ Đắc Di phải đối mặt với muôn vàn khó khăn: từ rào cản ngôn ngữ, văn hóa cho đến sự kì thị ngấm ngầm của giới thượng lưu và học giới thực dân đối với các sinh viên đến từ các xứ thuộc địa ("Indochinois").

Tại Paris, bên cạnh việc dùi mài kinh sử tại Khoa Y, Trường Đại học Tổng hợp Paris, ông còn có cơ hội tiếp xúc với các phong trào yêu nước của kiều bào và thanh niên học sinh Việt Nam tại Pháp. Trong hồi kí của mình, ông từng xúc động nhắc lại ảnh hưởng từ hoạt động của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc tại thủ đô Paris lúc bấy giờ, khi những tiếng gọi hướng về Tổ quốc bắt đầu thắp lên ngọn lửa hoài bão trong lòng những người con xa xứ.

Bằng nghị lực phi thường và trí thông minh sắc sảo, Hồ Đắc Di nhanh chóng vượt qua các kì thi tuyển sinh khắt khe để bước chân vào các bệnh viện lớn tại Paris. Ông không chỉ học lí thuyết mà còn lăn lộn trong các phòng mổ, làm việc cật lực ngày đêm để trau dồi tay nghề ngoại khoa. Dưới con mắt khắt khe của các giáo sư người Pháp (như GS. Gernez, GS. Monlonguet), vị sinh viên người Việt dần khẳng định được năng lực vượt trội.

Để có thể chính thức hành nghề phẫu thuật trong hệ thống y tế thuộc địa bấy giờ, ông và các cộng sự đã phải kiên trì đấu tranh không mệt mỏi trước những rào cản kì thị ngấm ngầm của chính quyền thực dân. Với sự cương quyết và tài năng trong sáng, ông đã trở thành một trong những người bản xứ đầu tiên được chính quyền Pháp chấp thuận cho đứng mổ chính.

Nhưng bằng nghị lực phi thường và trí thông minh sắc sảo, Hồ Đắc Di nhanh chóng vượt qua các kì thi tuyển sinh khắt khe để bước chân vào các bệnh viện lớn tại Paris. Ông không chỉ học lí thuyết mà còn lăn lộn trong các phòng mổ, làm việc cật lực ngày đêm để trau dồi tay nghề ngoại khoa. Dưới con mắt khắt khe của các giáo sư người Pháp lúc bấy giờ, vị sinh viên người Việt dần khẳng định được năng lực vượt trội.

“

Việc một người Việt Nam bảo vệ thành công luận án tiến sĩ y khoa và đứng mổ chính tại chính thủ đô Paris hoa lệ không chỉ là vinh quang cá nhân, mà là tiếng nói đanh thép khẳng định trí tuệ người Việt trên trường quốc tế.

Hồi ký giới y học đương thời về GS Hồ Đắc Di

Đỉnh cao trong giai đoạn du học của ông là vào năm 1932, khi ông bảo vệ thành công xuất sắc luận án tiến sĩ y khoa tại Đại học Paris (Université de Paris). Luận án của ông về các vấn đề ngoại khoa tiêu hóa đã gây tiếng vang lớn trong giới y học Pháp thời bấy giờ, được các hội đồng khoa học đánh giá rất cao.

Việc một người Việt Nam bảo vệ thành công luận án tiến sĩ y khoa tại chính "cái nôi" của nền y học phương Tây lúc bấy giờ không chỉ là vinh cá nhân, mà còn là một tiếng sét đánh thức niềm tự hào dân tộc. Nó chứng minh rằng người Việt Nam hoàn toàn có thể nắm bắt và làm chủ những đỉnh cao khoa học nhân loại.

Giới y học Pháp ngả mũ thán phục trước một bàn tay vàng ngoại khoa đến từ xứ An Nam.

Các đồng nghiệp người Pháp không ngớt lời ca ngợi sự cẩn trọng, chính xác và tư duy sắc bén của vị tiến sĩ trẻ tuổi.

Khước từ vinh hoa để giữ trọn cốt cách

Sau khi hoàn thành xuất sắc học vị tiến sĩ y khoa và gặt hái những bước tiến vững chắc tại kinh đô ánh sáng Paris, cuộc đời của vị công tử họ Hồ đứng trước một ngã ba đường định mệnh. Bấy giờ, với tấm bằng tiến sĩ danh giá, một tay nghề ngoại khoa đã được giới y học Pháp thừa nhận và đặc biệt là tấm vé thông hành của một gia đình vọng tộc quyền quý, Hồ Đắc Di hoàn toàn có thể chọn ở lại trời Âu. Ở đó là những bệnh viện hiện đại bậc nhất, là phòng mạch tư sang trọng với mức thu nhập hậu hĩnh, một cuộc sống nhung lụa, bình yên giữa lòng nước Pháp hoa lệ – ước mơ xa vời của biết bao trí thức bản xứ thời bấy giờ.

Thậm chí, nếu quyết định quay về nước theo lối mòn của tầng lớp thượng lưu lúc bấy giờ, với cái bóng quá lớn của thân thân – Khánh Mỹ Quận công Hồ Đắc Trung – cùng hệ thống quan hệ rộng khắp trong triều đình phong kiến và chính quyền bảo hộ, ông dư sức có được một vị trí quyền cao chức trọng trong bộ máy y tế thực dân. Một chiếc ghế giám đốc bệnh viện lớn, một danh vị sang trọng hay một cuộc đời an nhàn, quyền quý hoàn toàn nằm trong tầm tay.

Thế nhưng, từ sâu thẳm tâm can của một người con đất Việt, ông chọn quay về quê hương. Trở về Hà Nội, ông công tác tại các bệnh viện lớn, giảng dạy tại Trường Y dược Đông Dương. Tại đây, ông không chỉ là một bác sĩ mổ giỏi cứu người mà còn bắt đầu truyền ngọn lửa đam mê khoa học cho các thế hệ sinh viên y khoa bản xứ lúc bấy giờ - những người sau này sẽ trở thành những đồng nghiệp sát cánh cùng ông trong những năm tháng kháng chiến gian lao.

“

Ở lại Paris hoa lệ để hưởng cuộc sống sung túc hay trở về giữa lúc quê hương lầm than? Đối với tôi và nhiều trí thức cùng thế hệ, câu trả lời chưa bao giờ phải đắn đo: Tổ quốc và đồng bào luôn ở trong tim

Giáo sư Hồ Đắc Di

Tại giảng đường Trường Y dược Đông Dương lúc bấy giờ, giữa vòng vây kìm kẹp của chính quyền thực dân, vị bác sĩ trẻ tuổi người Việt không chỉ truyền đạt kiến thức y khoa uyên bác mà còn âm thầm thắp lên trong lòng các thế hệ sinh viên bản xứ ngọn lửa tự tôn dân tộc. Ông thường nhắc nhở học trò rằng: “Người bác sĩ không chỉ chữa bệnh bằng dao mổ hay ống nghe, mà trước hết phải chữa bệnh bằng sự đồng cảm và lòng ái quốc”. Chính không gian giảng đường ấy là chiếc nôi nuôi dưỡng, kết nối những trí thức ưu tú - những người sau này sẽ cùng ông rũ bỏ vinh hoa để đi theo tiếng gọi của cách mạng.

Quyết định quay lưng với bổng lộc thực dân, đem tri thức tinh hoa học được từ phương Tây để phục vụ cho những người dân nghèo khổ trên chính mảnh đất chôn nhau cắt rốn, chính là bước đệm tinh thần rực rỡ nhất. Đó là sự chuẩn bị đầy kiêu hãnh của một trí thức lớn trước thềm một bước ngoặt lịch sử vĩ đại của dân tộc: khi Cách mạng Tháng Tám bùng nổ, vị công tử phủ tôn ấy đã sẵn sàng bước ra khỏi vùng an toàn của giai cấp thượng lưu, tự nguyện đem tài năng và sinh mệnh của mình hòa vào dòng chảy khốc liệt nhưng hào hùng của non sông đất nước.

(Còn tiếp)

GS.VS Tôn Thất Tùng Kì cuối: Nốt trầm dung dị bên đời nhà phẫu thuật kiệt xuất

Charles Darwin Kì 5: Di sản của người dám tử vì đạo cho khoa học