Cuộc đời nhà khoa học

Giáo sư Hoàng Tụy:Kì 2 - Bước ngoặt Việt Bắc, miền đất hứa Lomonosov và dấu ấn tiên phong

Nam Phong • 16/09/2026 07:00

Rời Liên khu V khói lửa để tìm thầy học đạo ở vùng cao nguyên Việt Bắc, GS. Hoàng Tụy đã không ngừng nỗ lực vươn lên, vượt qua muôn vàn gian khó của thời kì chiến tranh để bước ra thế giới, bảo vệ thành công luận án tiến sĩ tại Liên Xô và trở về gánh vác sứ mệnh chấn hưng nền toán học nước nhà.

Chặng đường gian khổ tìm thầy học đạo ở chiến khu Việt Bắc

Những năm tháng hoạt động không mệt mỏi tại vùng tự do Liên khu V đã rèn giũa cho nhà giáo trẻ Hoàng Tụy một ý chí sắt đá, một tinh thần kỷ luật cao độ cùng bản lĩnh tự học phi thường vượt lên trên mọi nghịch cảnh của hoàn cảnh chiến tranh. Tuy nhiên, với khát vọng vươn tới đỉnh cao tri thức nhân loại, mong muốn tiếp cận những chân trời khoa học hiện đại và đem những kiến thức uyên bác học được để phục vụ sự nghiệp kháng chiến trường kỳ cũng như kiến thiết đất nước sau ngày độc lập, ông luôn ấp ủ một ước mơ lớn: được trực tiếp gặp gỡ, thụ giáo những bậc thầy vĩ đại của nền khoa học cách mạng nước nhà.

Vào năm 1951, khi hay tin nhà toán học lỗi lạc Lê Văn Thiêm – người vừa từ châu Âu trở về nước tham gia kháng chiến và đang chuẩn bị thành lập các cơ sở đào tạo khoa học cơ bản - đang ở chiến khu Việt Bắc, chàng thanh niên Hoàng Tụy đã không chút do dự, quyết định xin phép cấp trên cho phép vượt tuyến ra Bắc học tập. Hành trình ấy hoàn toàn không phải là một chuyến đi bằng phương tiện giao thông thuận lợi, mà là một thử thách cam go, đòi hỏi sự kiên cường tuyệt đối cả về thể xác lẫn tinh thần trước thiên nhiên khắc nghiệt và bom đạn quân thù.

Trong những dòng hồi ức vô cùng xúc động về chặng đường gian khó này, GS. Hoàng Tụy từng chia sẻ với các đồng nghiệp, học trò và những người làm công tác lưu trữ lịch sử khoa học về sự khốc liệt của thiên nhiên cũng như tình cảm quân dân nồng ấm dọc đường đi.

Khi ra đến vùng tự do Việt Bắc, do tình hình chiến sự diễn biến vô cùng phức tạp, máy bay quân sự của thực dân Pháp thường xuyên oanh tạc hòng phá hoại các cơ sở hậu phương, kế hoạch mở trường ban đầu buộc phải thay đổi cho phù hợp với tình hình thực tế. Trường không thể mở ngay tại Việt Bắc mà phải dời sang Khu học xá Trung ương đặt tại Nam Ninh, Trung Quốc để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho cán bộ, giáo viên và học sinh. Dù vậy, năng lực tự học tuyệt vời cùng phông nền kiến thức toán học vô cùng vững chắc mà GS. Hoàng Tụy đã tự tích lũy được trong suốt những năm tháng miệt mài ở Liên khu V đã khiến Giáo sư Lê Văn Thiêm cùng Ban Giám hiệu nhà trường vô cùng ngỡ ngàng và thán phục.

“

Trải qua chặng đường đi bộ ròng rã suốt ba tháng trời đằng đẵng, vượt qua bao nhiêu đèo cao hiểm trở, suối sâu nước chảy xiết và những cánh rừng rậm âm u từ Liên khu V ra đến chiến khu Việt Bắc, tôi mang theo trọn vẹn khát vọng dấn thân và niềm tin mãnh liệt vào tương lai khoa học nước nhà.

- GS. Hoàng Tụy

Toàn bộ chương trình toán đại cương và các giáo trình cơ sở mà nhà trường dự định giảng dạy cho các lớp đào tạo sư phạm thực chất đã được GS. Hoàng Tụy tự nghiên cứu thông thạo từ lâu. Nhờ có trình độ chuyên môn vượt trội, ông nhanh chóng được cấp trên tin tưởng giao phó trọng trách vừa tham gia giảng dạy trực tiếp tại Khu học xá Trung ương vừa tiếp tục tự học nâng cao các chuyên ngành toán học chuyên sâu. Từ một thanh niên tự học trong hoàn cảnh thiếu thốn trăm bề ở vùng chiến khu nghèo khó, GS. Hoàng Tụy đã chính thức bước lên bục giảng của ngành giáo dục cách mạng, trở thành một trong những hạt nhân trí thức trẻ sáng giá và ưu tú nhất lúc bấy giờ.

Trở về Thủ đô, chèo lái Khoa Toán Đại học Tổng hợp Hà Nội

Hòa bình lập lại trên miền Bắc, vào năm 1955, theo quyết định điều động công tác của Bộ Giáo dục, GS. Hoàng Tụy rời Khu học xá Trung ương trở về Thủ đô Hà Nội để tham gia vào công cuộc khôi phục và phát triển nền giáo dục bậc cao của nước nhà. Ngay lập tức, với uy tín chuyên môn và tầm nhìn sư phạm sâu rộng, ông được Đảng, Nhà nước và ngành giáo dục giao phó trọng trách vô cùng nặng nề: phụ trách công tác chuẩn bị cải cách giáo dục phổ thông, đứng đầu Ban Tu thư để trực tiếp biên soạn hệ thống chương trình học tập và toàn bộ bộ sách giáo khoa cho hệ phổ thông 10 năm đầu tiên trong một thời gian kỉ lục chỉ vỏn vẹn sáu tháng.

Bên cạnh công tác xây dựng nền móng vững chắc cho giáo dục phổ thông quốc dân, từ tháng 9/1955, theo lời mời của Giáo sư Lê Văn Thiêm, GS. Hoàng Tụy bắt đầu kiêm nhiệm việc giảng dạy các học phần toán học cao cấp tại Trường Đại học Sư phạm Khoa học. Đến khi Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội chính thức được thành lập vào năm 1956 trên nền tảng tách ra từ các ban chuyên sâu của Đại học Sư phạm, ông đã chuyển sang công tác tại ngôi trường đại học trọng điểm này và chính thức giữ cương vị Chủ nhiệm Khoa Toán của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội liên tục từ năm 1961 đến năm 1968.

Trong suốt giai đoạn lịch sử đầy thử thách này, mặc dù cơ sở vật chất vô cùng thiếu thốn, trang thiết bị thí nghiệm, phòng học dã chiến sơ sài và sách báo khoa học cập nhật quốc tế gần như bằng không do đất nước còn bị chia cắt và chịu sự bao vây kinh tế ngặt nghèo, GS. Hoàng Tụy vẫn dồn hết tâm huyết, trí tuệ cho sự nghiệp trồng người và xây dựng nền móng khoa học cơ bản. Ông không chỉ trực tiếp giảng dạy các học phần hóc búa của toán học hiện đại cho các thế hệ sinh viên đầu tiên, mà còn là người trực tiếp định hướng chương trình đào tạo, phát hiện, tuyển chọn và tận tình dìu dắt những sinh viên ưu tú nhất – những người sau này đã trưởng thành vượt bậc, trở thành các nhà khoa học lớn, những giáo sư, viện sĩ và là rường cột vững chắc của nền toán học Việt Nam hiện đại.

Nhìn nhận một cách sâu sắc về vai trò lịch sử của thế hệ người thầy đặt nền móng cho ngành toán học nước nhà trong hoàn cảnh vô cùng ngặt nghèo và thiếu thốn ấy, GS. Hoàng Tụy từng bộc bạch một cách chân tình và đầy cảm động:

“

Làm khoa học ở một đất nước nghèo nàn, chiến tranh tàn phá, điều kiện vật chất thiếu thốn trăm bề thì cái quý giá nhất không phải là phòng thí nghiệm nguy nga hay thư viện đồ sộ, mà chính là ý chí tự chủ trong tư duy và tình yêu tột cùng đối với sự thật khoa học.

- GS. Hoàng Tụy

Chính tinh thần tự chủ mãnh liệt và ngọn lửa đam mê khoa học chân chính ấy đã tạo nên một bệ phóng vô cùng vững chắc, giúp GS. Hoàng Tụy sẵn sàng bước ra biển lớn khoa học thế giới khi cơ hội tu nghiệp quốc tế rộng mở trước mắt.

Hành trình tu nghiệp tại Lomonosov và dấu mốc tiến sĩ khoa học tại Moskva

Tháng 8 năm 1957, ghi nhận những thành quả nghiên cứu xuất sắc cùng công lao to lớn trong công tác giảng dạy ban đầu tại Đại học Tổng hợp Hà Nội, Chính phủ đã cử GS. Hoàng Tụy nằm trong đoàn cán bộ khoa học ưu tú đầu tiên của nước ta sang thực tập và tu nghiệp nâng cao tại Trường Đại học Tổng hợp Lomonosov thuộc Liên Xô cũ – một trong những trung tâm khoa học, toán học đỉnh cao và uy tín bậc nhất của thế giới thời bấy giờ.

Bước chân vào môi trường học thuật đỉnh cao và vô cùng khắt khe tại thủ đô Moskva, GS. Hoàng Tụy đã tận dụng từng phút giây, làm việc với cường độ cao và sự tập trung tuyệt đối trong các thư viện cổ kính, phòng thí nghiệm hiện đại. Bằng tư duy toán học sắc bén, khả năng phân tích độc lập và phương pháp sáng tạo phi thường, chỉ trong vòng vài tháng ngắn ngủi, ông đã tự mình giải quyết thành công những bài toán lớn vốn đang làm đau đầu nhiều nhà nghiên cứu. Kết quả là ông đã có ngay hai công trình khoa học xuất sắc được các hội đồng chuyên môn tuyển chọn và công bố trang trọng trên ấn phẩm uy tín Báo cáo Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô.

Thành tựu khoa học ấy đã khiến các giáo sư đầu ngành, các viện sĩ kỳ cựu và hội đồng khoa học của Liên Xô vô cùng kinh ngạc trước năng lực trí tuệ xuất chúng của một nhà khoa học trẻ đến từ một đất nước đang kháng chiến. Nhận thấy tầm vóc và giá trị học thuật đặc biệt của các công trình mà ông thực hiện, Hội đồng khoa học của trường đã quyết định đặc cách cho phép ông được ở lại thêm thời gian để hoàn thành thẳng luận án phó tiến sĩ mà không cần phải trải qua bậc nghiên cứu sinh kéo dài theo quy trình hành chính ngặt nghèo thông thường thời bấy giờ.

Vào tháng 3/1959, ông đã bảo vệ thành công rực rỡ luận án phó tiến sĩ (tiến sĩ) khoa học toán - lý tại Moskva, chính thức trở thành một trong hai người Việt Nam đầu tiên bảo vệ thành công học vị này tại Đại học Lomonosov. Nhìn lại chặng đường vươn lên từ bùn đất chiến khu ra thế giới văn minh để khẳng định trí tuệ Việt, GS. Hoàng Tụy từng đúc kết triết lý sống và làm khoa học đầy tâm huyết:

“

Học tập và nghiên cứu khoa học không phải để tìm kiếm danh hiệu hay sự ca tụng nhất thời, mà trước hết là trách nhiệm của người trí thức nhằm trả lời cho câu hỏi đất nước đang cần gì và thế giới đang đi tới đâu.

- GS. Hoàng Tụy

Sự kiện bảo vệ thành công luận án phó tiến sĩ tại Đại học Lomonosov không chỉ là niềm tự hào lớn lao của cá nhân GS. Hoàng Tụy, mà còn là cột mốc lịch sử đánh dấu sự trưởng thành vượt bậc của đội ngũ trí thức khoa học cơ bản nước nhà, tạo đà quan trọng để ông bước vào giai đoạn sáng tạo đỉnh cao với những công trình mang tầm vóc nhân loại sau khi trở về Tổ quốc.

(Còn nữa)

GS. Hoàng Tụy 'Hiệp sĩ' khai sơn và ngọn đuốc trí tuệ Việt Nam

Giáo sư Tạ Quang Bửu Sức sống trường tồn từ di sản và nhân cách thanh bạch