Giáo sư Nguyễn Lân (kỳ 2):Người thắp lửa trên chiến khu và hành trình khai mở ngành Sư phạm cách mạng
Gia Khánh•
Giữa khói lửa của cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp, từ những nẻo đường gập ghềnh vùng rừng núi Việt Bắc đến những lớp học đơn sơ nơi Khu học xá Trung ương, GS. Nguyễn Lân đã bền bỉ thực hiện một sứ mệnh lịch sử: vừa giữ vững ngọn lửa bình dân học vụ và giáo dục phổ thông vùng tự do, vừa đặt những viên gạch lí luận đầu tiên khai mở ngành Tâm lí – Giáo dục học hiện đại của nước nhà.
Rời phố thị lên chiến khu và chiếc xe đạp trên những cung đường Việt Bắc
Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công đã mở ra một kỷ nguyên độc lập cho dân tộc Việt Nam, đồng thời đặt nền giáo dục trước một thử thách chưa từng có: hơn 90% dân số mù chữ, hệ thống trường lớp còn mang nặng dấu ấn thực dân và thiếu thốn trầm trọng về mọi mặt. Đứng trước tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc vừa giành được độc lập, một trí thức danh tiếng từng được đào tạo bài bản và có vị thế vững vàng ở chốn đô thành như Giáo sư Nguyễn Lân đã không một chút đắn đo, quyết định dấn thân trọn vẹn vào sự nghiệp cách mạng.
Giáo sư, Nhà giáo nhân dân Nguyễn Lân (14/6/1906 – 7/8/2003).
Tháng 12 năm 1946, toàn quốc kháng chiến bùng nổ. Hưởng ứng lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông gác lại cuộc sống ổn định nơi phố thị, đưa vợ và đàn con thơ dại rời Hà Nội tản cư lên vùng tự do, rồi tiếp tục tiến sâu lên chiến khu Việt Bắc – thủ đô kháng chiến của cả nước. Trong điều kiện chiến tranh ác liệt, bom đạn rình rập từng ngày, cái đói và bệnh tật luôn bủa vây, ông được Chính phủ tin tưởng giao trọng trách làm Giám đốc Giáo dục Liên khu X (bao gồm 6 tỉnh: Yên Bái, Phú Thọ, Vĩnh Yên, Tuyên Quang, Lào Cai và Hà Giang), sau đó tiếp tục đảm nhiệm cương vị Giám đốc Giáo dục Liên khu Việt Bắc rộng lớn.
Địa bàn phụ trách trải dài qua nhiều tỉnh miền núi hiểm trở, giao thông chia cắt, phương tiện đi lại gần như không có gì ngoài đôi chân và chiếc xe đạp cũ kĩ. Thế nhưng, bất chấp mưa rừng, suối lũ hay những trận càn của máy bay địch, người đứng đầu ngành giáo dục Liên khu vẫn đều đặn rong ruổi khắp các bản làng, thị trấn vùng tự do để kiểm tra phong trào bình dân học vụ, động viên giáo viên bám lớp và tổ chức mở thêm trường phổ thông cho con em nhân dân. Đồng lương cán bộ kháng chiến thời bấy giờ vô cùng ít ỏi, được tính bằng thóc gạo, phần lớn phải gửi về hậu phương để người vợ tảo tần nuôi đàn con nhỏ, phần còn lại ông mang theo bên mình trong những chuyến công tác dài ngày.
Nhớ lại những tháng năm gian khổ nhưng đầy tự hào ấy của cha mình, Giáo sư, Tiến sĩ, Nhà giáo Nhân dân Nguyễn Lân Dũng – người con trai thứ ba của cố Giáo sư – đã kể lại bằng tất cả niềm xúc động trong hồi ức gia đình:
“
Hồi đó, ba tôi làm Giám đốc Giáo dục Liên khu X, sau đó là Liên khu Việt Bắc. Lương hằng tháng của cụ chỉ vài chục cân gạo, quá nửa số đó phải để lại nhà cho vợ nuôi đàn con, phần còn lại mang đi công tác. Ông đạp xe rong ruổi khắp các tỉnh trên Việt Bắc chỉ đạo việc phát triển giáo dục trung - tiểu học trong muôn vàn thiếu thốn.
— GS.TS.NGND Nguyễn Lân Dũng
Chính nhờ sự tận tụy, sâu sát và tinh thần tổ chức khoa học của Giáo sư Nguyễn Lân cùng đội ngũ cán bộ giáo dục kháng chiến, phong trào xóa nạn mù chữ và hệ thống giáo dục phổ thông ở Liên khu X và Liên khu Việt Bắc đã phát triển mạnh mẽ, trở thành điểm sáng của cả nước. Ghi nhận những đóng góp xuất sắc ấy, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trực tiếp gửi thư khen ngợi ông và gửi tặng một bộ quần áo lụa màu nâu gụ. Đối với ông, đó là phần thưởng tinh thần vô giá, là nguồn động viên lớn lao để tiếp tục cống hiến không mệt mỏi trên mặt trận văn hóa – giáo dục.
Những bài giảng dưới mái lán Khu học xá Trung ương
Bước sang đầu thập niên 1950, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bước vào giai đoạn chuyển biến quyết định. Để chuẩn bị đội ngũ trí thức, cán bộ khoa học kỹ thuật và giáo viên nòng cốt cho ngày kiến thiết đất nước sau chiến thắng, Trung ương Đảng và Chính phủ quyết định thành lập Khu học xá Trung ương đặt tại Nam Ninh (Quảng Tây, Trung Quốc). Năm 1951, ông được điều động sang Khu học xá Trung ương, trực tiếp tham gia giảng dạy và xây dựng chương trình đào tạo cho Trường Sư phạm Cao cấp và Trường Sư phạm Trung cấp.
Tại Khu học xá Trung ương, điều kiện sinh hoạt và giảng dạy tuy đỡ khắc nghiệt hơn vùng chiến sự trực tiếp nhưng vẫn vô cùng thiếu thốn về giáo trình, sách tham khảo và trang thiết bị học tập. Đặc biệt, vào thời điểm đó, Việt Nam chưa có một hệ thống giáo trình lí luận về Giáo dục học và Tâm lí học sư phạm được biên soạn hoàn chỉnh bằng tiếng Việt. Các thế hệ sinh viên sư phạm tương lai rất cần những tri thức nền tảng về phương pháp giảng dạy, tâm lí lứa tuổi và lịch sử giáo dục thế giới để khi trở về nước có thể đứng lớp một cách bài bản, khoa học.
Gia đình cố Giáo sư, Nhà giáo nhân dân Nguyễn Lân tại Khu học xá Trung ương đặt tại Nam Ninh (Quảng Tây, Trung Quốc).
Với vốn ngoại ngữ uyên thâm (thông thạo tiếng Pháp, tiếng Hán và tự học thêm tiếng Nga) cùng kinh nghiệm thực tiễn dày dặn tích lũy từ những năm tháng đứng lớp ở Trường Quốc Học Huế, Trường Thăng Long và thực tiễn chỉ đạo giáo dục kháng chiến, ông đã bắt tay ngay vào việc biên soạn những bộ giáo trình đầu tiên cho ngành sư phạm Việt Nam. Đêm đêm, bên ngọn đèn dầu trong căn phòng tập thể đơn sơ ở Khu học xá, ông miệt mài đọc tài liệu, hệ thống hóa kiến thức, chắt lọc những tinh hoa của khoa học giáo dục thế giới để viết nên các tập bài giảng về Giáo dục học, Lịch sử giáo dục học và Phương pháp giảng dạy tiếng Việt.
Những trang giáo trình viết tay cẩn thận, rõ ràng từng câu chữ của giáo sư Nguyễn Lân sau đó được in roneo trên giấy pơ-luya mỏng manh để phát cho sinh viên. Đối với hàng nghìn giáo sinh tại Khu học xá Trung ương năm ấy, những bài giảng của ông không chỉ cung cấp hệ thống lí luận khoa học mới mẻ, chặt chẽ mà còn thổi bùng lên lòng yêu nghề, niềm tự hào của người chiến sĩ trên mặt trận văn hóa.
Đặt viên gạch hồng khai mở Khoa Tâm lí – Giáo dục học đầu tiên của nước nhà
Tháng 10 năm 1954, Thủ đô Hà Nội hoàn toàn giải phóng. Hòa trong dòng người chiến thắng trở về tiếp quản Thủ đô, Giáo sư Nguyễn Lân cùng đội ngũ cán bộ, giảng viên từ Khu học xá Trung ương và chiến khu Việt Bắc bắt tay ngay vào việc xây dựng lại nền giáo dục đại học của nước Việt Nam độc lập. Khi Trường Đại học Sư phạm Hà Nội được thành lập và củng cố, ông được giao trọng trách làm Chủ nhiệm Khoa Tâm lí – Giáo dục học đầu tiên của nhà trường.
Đây là một dấu mốc lịch sử đặc biệt quan trọng đối với nền khoa học giáo dục Việt Nam. Trên cương vị người đứng đầu khoa chuyên môn đầu tiên đào tạo và nghiên cứu về khoa học giáo dục ở bậc đại học, Giáo sư Nguyễn Lân đã dồn toàn bộ tâm huyết để xây dựng bộ môn Giáo dục học trở thành một ngành khoa học độc lập, có hệ thống lí luận vững chắc và gắn bó mật thiết với thực tiễn nhà trường Việt Nam.
Ông không ngừng nhấn mạnh với các giảng viên trẻ và sinh viên sư phạm rằng, dạy học không phải là công việc truyền đạt kiến thức một cách máy móc hay áp đặt, mà là một nghệ thuật khoa học đòi hỏi người thầy phải am hiểu sâu sắc tâm lí người học, biết khơi dậy tính tích cực, chủ động và năng lực tự học của học sinh. Quan điểm sư phạm tiến bộ này đã được ông thể hiện nhất quán trong cả lí luận lẫn thực hành trên bục giảng. Mỗi giờ lên lớp của ông tại giảng đường Đại học Sư phạm Hà Nội luôn là một mẫu mực về phương pháp sư phạm: lời giảng khúc chiết, giàu hình ảnh, dẫn chứng sinh động, kết hợp hài hòa giữa kiến thức hàn lâm với những câu chuyện thực tiễn gần gũi.
Nhà văn Ma Văn Kháng – một trong những cựu sinh viên tiêu biểu của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội những khóa đầu tiên sau ngày hòa bình lập lại – khi hồi tưởng về những giờ học đáng nhớ trên giảng đường ngày ấy đã khắc họa sâu sắc hình ảnh người thầy mẫu mực này.
Không chỉ tận tụy trên bục giảng, ông còn dành nhiều công sức hướng dẫn, dìu dắt lớp cán bộ giảng dạy trẻ đầu tiên của Khoa Tâm lí – Giáo dục học. Nhiều học trò và đồng nghiệp trẻ do ông trực tiếp đào tạo, bồi dưỡng sau này đã trở thành những giáo sư, nhà khoa học đầu ngành của nền giáo dục Việt Nam như GS.VS Phạm Minh Hạc, GS.TSKH Nguyễn Cảnh Toàn, GS.TS Đặng Quốc Bảo...
Phong cách mô phạm chuẩn mực và triết lí "Thầy ra thầy, trò ra trò"
Suốt những năm tháng giữ trọng trách quản lý và giảng dạy tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, điều khiến đồng nghiệp và bao thế hệ sinh viên kính phục nhất ở Giáo sư Nguyễn Lân không chỉ là sự uyên bác về học thuật mà còn là nhân cách sống giản dị, khiêm nhường và thái độ tôn trọng tuyệt đối đối với mọi người xung quanh.
Giáo sư, Nhà giáo nhân dân Nguyễn Lân luôn quan niệm rằng, bản thân người thầy phải là một tấm gương sáng về đạo đức, lối sống và tinh thần lao động nghiêm túc thì lời dạy mới có sức thuyết phục đối với học trò.
Dù là một học giả danh tiếng từ trước Cách mạng, giữ nhiều chức vụ quan trọng trong ngành giáo dục, ông chưa bao giờ tỏ ra xa cách hay bề trên với cán bộ cấp dưới và sinh viên. Trong giao tiếp hằng ngày, từ cách ăn mặc chỉnh tề, lời ăn tiếng nói chuẩn mực đến từng cử chỉ nhỏ nhất, ông đều giữ trọn cốt cách của một nhà giáo chân chính. Ông luôn quan niệm rằng, bản thân người thầy phải là một tấm gương sáng về đạo đức, lối sống và tinh thần lao động nghiêm túc thì lời dạy mới có sức thuyết phục đối với học trò.
Giáo sư, Tiến sĩ Khoa học Hồ Ngọc Đại – người từng có thời gian công tác cùng ông tại Khoa Tâm lý – Giáo dục học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội – đã từng chia sẻ một kỉ niệm sâu sắc về phong cách làm việc và ứng xử đầy trân trọng của người thủ trưởng đáng kính:
Bên cạnh công tác giảng dạy và quản lí khoa học, trong giai đoạn này, giáo sư Nguyễn Lân còn dành nhiều thời gian nghiên cứu sâu về ngôn ngữ học và ngữ pháp tiếng Việt nhằm phục vụ trực tiếp cho việc dạy và học trong nhà trường phổ thông. Hàng loạt công trình quan trọng như Ngữ pháp Việt Nam (1956), Giáo dục học (tập 1 và tập 2), Lịch sử giáo dục học... lần lượt ra đời, trở thành những tài liệu nền tảng không thể thiếu đối với giáo viên và sinh viên sư phạm trên cả nước suốt nhiều thập kỷ.
Nhìn lại chặng đường từ những năm tháng kháng chiến gian khổ trên chiến khu Việt Bắc đến những ngày đầu xây dựng giảng đường Đại học Sư phạm Hà Nội, có thể thấy giáo sư Nguyễn Lân đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh của một người khai mở. Ông không chỉ góp phần giữ vững mạch nguồn tri thức của dân tộc trong khói lửa chiến tranh mà còn đặt nền móng vững chắc cho khoa học sư phạm cách mạng Việt Nam, đào tạo nên những thế hệ "người thầy của những người thầy" để tiếp tục sự nghiệp trồng người cao cả cho đất nước.
Bình luận của bạn đã được gửi và sẽ hiển thị sau khi được duyệt bởi ban biên tập.
Ban biên tập giữ quyền biên tập nội dung bình luận để phù hợp với qui định nội dung của Báo.