Cuộc đời nhà khoa học

Giáo sư Tạ Quang Bửu: Kì 4 - Vĩ thanh khúc tráng ca của một tượng đài trí thức

Nam Phong •

Khép lại hành trình vĩ đại của một bộ óc bách khoa, những di sản và giai thoại cuối đời về Giáo sư Tạ Quang Bửu vẫn mãi là nguồn cảm hứng lớn lao cho các thế hệ mai sau.

Những năm tháng cuối đời và ngọn lửa tư duy không bao giờ tắt

Khi bước vào giai đoạn cuối của cuộc đời, dẫu sức khỏe dần suy giảm dưới áp lực của tuổi tác, những năm tháng làm việc quên mình trong khói lửa chiến tranh và biết bao lo toan gánh vác cho nền khoa học nước nhà, Giáo sư Tạ Quang Bửu chưa bao giờ cho phép bản thân ngừng suy nghĩ, ngừng trăn trở về sự phát triển của đất nước.

Trong căn phòng làm việc ngập tràn sách báo, tạp chí khoa học và các tài liệu ngoại văn lưu trữ tại Hà Nội, ông vẫn miệt mài nghiên cứu các trào lưu khoa học mới của thế giới. Đối với ông, tư duy là sự sống, và việc ngừng học tập, ngừng theo dõi những bước tiến của văn minh nhân loại đồng nghĩa với việc ngưng kết sự tồn tại của một trí thức chân chính.

Các đồng nghiệp, học trò cũ và những người từng có cơ hội tiếp xúc với ông trong giai đoạn này vẫn thường nhắc lại hình ảnh vị giáo sư già với đôi mắt tinh anh, mái tóc điểm bạc, giọng nói trầm ấm mà vô cùng sắc sảo. Ông say sưa bàn luận về những bài toán cơ học lí thuyết phức tạp, những mô hình toán học ứng dụng mới hay những bước chuyển mình của công nghệ thế giới.

Ông không màng đến những vinh danh cá nhân hay sự tâng bốc hình thức từ bên ngoài. Những buổi hội thảo khoa học, những buổi xê-mina chuyên đề nhỏ do ông trực tiếp tham gia luôn tràn ngập tinh thần phản biện khách quan, nghiêm túc, thẳng thắn nhưng đầy tính xây dựng và cầu thị. Sự hiện diện của ông lúc bấy giờ không chỉ đơn thuần là một nhà quản lí lão thành, mà đã trở thành một biểu tượng sống về tinh thần khoa học không biên giới, một tấm gương mẫu mực về lòng khát khao vươn tới những đỉnh cao tri thức nhân loại.

“

"Anh Tạ Quang Bửu là một nhà trí thức lớn, một nhà khoa học uyên bác có tầm nhìn chiến lược và một người cộng sự kiên trung, tận tụy hết lòng vì sự nghiệp cách mạng của dân tộc."

Đại tướng Võ Nguyên Giáp

Trong những năm tháng này, ông cũng dành phần lớn tâm huyết và thời gian để truyền đạt kinh nghiệm thực tiễn, định hướng tư duy cho các thế hệ nhà nghiên cứu trẻ. Ông thường xuyên căn dặn thế hệ kế cận rằng làm khoa học đòi hỏi sự trung thực tuyệt đối, tính kỉ luật cao độ và tinh thần trách nhiệm trước xã hội, tuyệt đối không được phép dối trá, cẩu thả hay thỏa hiệp với sự hời hợt.

Những bài học vỡ lòng ấy đã theo chân biết bao thế hệ học trò trưởng thành, trở thành nền tảng đạo đức nghề nghiệp vững chắc cho lực lượng khoa học kĩ thuật Việt Nam trong thời kì đổi mới và hội nhập sâu rộng với thế giới.

Tình cảm sâu nặng với đồng chí, bạn bè và những giai thoại bất hủ

Cuộc đời hoạt động phong phú và đầy ắp những sự kiện lớn lao của Giáo sư Tạ Quang Bửu không chỉ gắn liền với những trang sử hào hùng của quốc gia hay những công trình nghiên cứu vĩ mô, mà còn được dệt nên bởi những câu chuyện đời thường vô cùng cảm động về tình nghĩa đồng chí, tình bạn thâm giao sâu sắc với các bậc danh nhân cùng thời. Trong quan hệ với Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại tướng Võ Nguyên Giáp, bác sĩ Tôn Thất Tùng, nhà giáo Hoàng Minh Giám và nhiều trí thức lớn khác, ông luôn giữ một tình cảm kính trọng, chân thành và gắn bó keo sơn qua muôn vàn hoạn nạn, khó khăn của chiến tranh cũng như trong hòa bình.

Nhiều giai thoại thú vị và đầy cảm phục đã được lưu truyền trong giới trí thức Hà Nội xưa về sự hóm hỉnh, uyên bác và ứng xử văn hóa tuyệt vời của ông. Có những buổi tranh luận khoa học tưởng chừng căng thẳng về triết học mác-xít, toán học lí thuyết hay các vấn đề chiến lược với các học giả quốc tế, ông luôn hóa giải mọi khoảng cách bằng sự thông minh sắc sảo, vốn ngoại ngữ tuyệt đỉnh và phong thái lịch thiệp của một "ông Tây An Nam" hào hoa.

Thế nhưng, đằng sau vẻ ngoài sắc sảo, đĩnh đạc đó lại là một tấm lòng nhân hậu vô bờ bến, một trái tim luôn rộng mở trước những mảnh đời khó khăn. Ông sẵn sàng nhường lại những phần bồi dưỡng ít ỏi, những chế độ đặc biệt trong thời kì bao cấp khó khăn cho các cộng sự trẻ tuổi có hoàn cảnh túng thiếu, hay âm thầm gửi thuốc men, sách vở, tài liệu quý cho những học trò đang miệt mài nghiên cứu ở những vùng sâu, vùng xa, những nơi điều kiện học tập còn muôn vàn thiếu thốn.

Sự gắn kết bền chặt giữa ông và các thế hệ học trò không bao giờ chỉ dừng lại ở phạm vi bục giảng hay không gian phòng họp hành chính, mà kéo dài suốt cả cuộc đời họ. Nhiều người sau này khi đã trở thành những nhà khoa học đầu ngành, Viện trưởng các viện nghiên cứu, Giáo sư danh tiếng vẫn luôn nhớ về những buổi tối ngồi đàm đạo bên tách trà nóng trong căn nhà nhỏ giản dị của ông. Tại đó, những triết lí lớn lao của nhân loại, những bài học về lòng yêu nước và đạo đức nghề nghiệp được trao truyền qua những lời giảng dạy giản dị, mộc mạc mà vô cùng sâu sắc, để lại dấu ấn đậm nét không thể phai mờ trong tâm khảm mỗi người.

“

Anh Bửu hội tụ đầy đủ phẩm chất của một nhà thông thái, một trí thức uyên bác vừa am tường khoa học cơ bản phương Tây, vừa sắt son một lòng theo con đường cách mạng do Đảng và Bác Hồ lựa chọn.

Nhà nghiên cứu sử học Ngô Trọng Bình

Dấu ấn định hình nền tảng hợp tác quốc tế trong khoa học

Một trong những đóng góp thầm lặng nhưng có tầm ảnh hưởng chiến lược lâu dài và mang ý nghĩa quyết định của Giáo sư Tạ Quang Bửu đối với nền khoa học nước nhà chính là việc thiết lập và mở rộng các mối quan hệ hợp tác quốc tế sâu rộng. Ngay từ những năm tháng đất nước còn bị bao vây, cô lập trong khói lửa chiến tranh ác liệt, bằng uy tín cá nhân to lớn trong giới học thuật quốc tế và vốn ngoại ngữ thông thạo nhiều thứ tiếng bậc thầy, ông đã đóng vai trò là chiếc cầu nối quan trọng, đưa các nhà khoa học lớn, các chuyên gia hàng đầu trên thế giới đến với Việt Nam, đồng thời đưa trí thức Việt Nam bước ra biển lớn toàn cầu một cách tự tin, bình đẳng.

Ông tích cực thúc đẩy các chương trình hợp tác nghiên cứu khoa học chung với các viện hàn lâm khoa học lớn của Liên Xô cũ, Pháp, Đông Đức, Ba Lan và nhiều quốc gia tiên tiến khác. Nhờ có tầm nhìn chiến lược vượt thời đại của ông, hàng loạt thế hệ cán bộ khoa học trẻ ưu tú của Việt Nam đã được tuyển chọn kĩ càng và cử đi đào tạo bài bản tại các trung tâm nghiên cứu, trường đại học hàng đầu thế giới. Ông luôn tâm niệm và đúc kết rằng khoa học Việt Nam muốn tiến nhanh, tiến mạnh và đạt đến trình độ tiên tiến của nhân loại thì tuyệt đối không thể đi bằng con đường khép kín, tự cung tự cấp, mà phải chủ động dung nạp, tiếp thu tinh hoa văn minh nhân loại trên tinh thần giữ vững tự chủ và tự cường dân tộc.

“

Hợp tác quốc tế trong khoa học không chỉ là trao đổi kiến thức, mà là cách chúng ta khẳng định vị thế trí tuệ của dân tộc trên bản đồ thế giới.

Giáo sư Tạ Quang Bửu

Những nỗ lực không mệt mỏi, bền bỉ ấy của ông đã tạo ra một bệ phóng vô cùng vững chắc, giúp ngành khoa học cơ bản và kỹ thuật của Việt Nam nhanh chóng có được một đội ngũ nhân lực chất lượng cao ngay trong những giai đoạn lịch sử khó khăn nhất, đặt những viên gạch hồng đầu tiên cho sự phát triển khoa học công nghệ quốc gia trong các thập kỷ tiếp theo.

Khoảng trống mênh mông và tượng đài bất tử trong lòng dân tộc

Khi Giáo sư Tạ Quang Bửu rời cõi tạm vào năm 1986, ông đã để lại một niềm tiếc thương vô hạn đối với gia đình, bạn bè, đồng nghiệp và toàn thể giới trí thức nước nhà. Đúng như lời ngậm ngùi đầy xót xa và thấm đẫm tình nghĩa của Giáo sư Hoàng Tụy: "Có những nhân cách và tài năng mà chỉ sau khi vắng bóng họ, người đời mới thấy hết khoảng trống mênh mông họ để lại", sự vắng bóng của một "bộ óc bách khoa" như ông đã để lại một khoảng trống lớn lao trong chiến lược phát triển khoa học, giáo dục và quản lí vĩ mô của nước nhà lúc bấy giờ.

Thế nhưng, thời gian trôi qua, khoảng trống ấy dần được lấp đầy bằng những di sản đồ sộ, những giá trị tư tưởng trường tồn mà ông đã cống hiến trọn vẹn cả cuộc đời. Tên tuổi và sự nghiệp của ông nay được trân trọng đặt cho các cơ sở giáo dục lớn, các giải thưởng khoa học uy tín bậc nhất nhằm tôn vinh những tài năng trẻ xuất sắc có nhiều cống hiến cho đất nước. Quan trọng hơn hết thảy, hình tượng một trí thức cách mạng liêm khiết tuyệt đối, một nhà khoa học uyên bác thông kim bác cổ, một người thầy nhân hậu và một nhà quản lý xuất sắc vẫn mãi là ngọn hải đăng soi đường cho các thế hệ người Việt Nam trên con đường phụng sự Tổ quốc.

Cuộc đời cống hiến thầm lặng nhưng vô cùng vĩ đại của ông mãi là một khúc tráng ca đẹp đẽ, nhắc nhở thế hệ hôm nay và mai sau về trách nhiệm sống, học tập, cống hiến và làm rạng danh trí tuệ Việt Nam trên trường quốc tế.

“

- Năm 1996, ông được Nhà nước truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh (đợt 1) về khoa học công nghệ về công trình “Tập hợp các công trình giới thiệu khoa học kĩ thuật hiện đại (sau năm 1945), chỉ đạo các nhiệm vụ kĩ thuật quan trọng trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước”.

- Giải thưởng Tạ Quang Bửu: Giải thưởng thường niên uy tín của Bộ Khoa học và Công nghệ nhằm tôn vinh các nhà khoa học có thành tựu nghiên cứu cơ bản xuất sắc.

Giáo sư Tạ Quang Bửu Sức sống trường tồn từ di sản và nhân cách thanh bạch

Giáo sư Tạ Quang Bửu: Kỳ 2 - Góc khuất tâm tư của 'một ông Tây An Nam’ hào hoa, tài tử

GS.VS Tạ Quang Bửu Trí tuệ bách khoa và cuộc đời cống hiến thầm lặng