Cuộc đời nhà khoa học

GS. Nguyễn Lân (kỳ 4): Nếp nhà Nguyễn Lân - nhân cách người thầy là bài giảng lớn nhất

Gia Khánh • 22/11/2026 14:15

Từ căn hộ tập thể chật hẹp giữa thời bao cấp thiếu thốn đến đại gia đình hiếu học nổi tiếng khắp cả nước, GS. Nguyễn Lân và người bạn đời Nguyễn Thị Tề đã gây dựng nên một nếp nhà vững chãi bằng sự bao dung, tinh thần tự học và lối sống thanh bạch.

Nếp nhà Nguyễn Lân_ Nhân cách người thầy

Trong kỳ thứ tư này, câu chuyện mở ra không gian gia đình ấm áp và giàu chiều sâu nhân văn của nhà giáo dục lão thành. Qua lời kể đa chiều của nhiều người con, người cháu cùng các tư liệu về đại gia đình khoa bảng, hành trình giữ lửa gia phong, tương trợ lẫn nhau và rèn giũa nhân cách qua nhiều thế hệ hiện lên sống động, chân thành.

Từ không gian tập thể chật hẹp đến nền tảng gia phong vững chãi

Khi nhắc đến đại gia đình cố GS. Nguyễn Lân và bà Nguyễn Thị Tề, công chúng thường ấn tượng trước bức tranh khoa bảng hiếm có với tám người con (bảy trai, một gái), trong đó phần lớn trở thành những GS, PGS, tiến sĩ, nhà giáo nhân dân, thầy thuốc nhân dân, nghệ sĩ công huân và nhà khoa học uy tín trên nhiều lĩnh vực. Tuy nhiên, đằng sau những danh hiệu và thành tựu ấy không phải là điều kiện vật chất dư dả, mà là một cuộc sống giản dị, chật vật qua những năm tháng kháng chiến trường kì và thời kì bao cấp đầy thiếu thốn.

Có giai đoạn, cả gia đình đông đúc sinh hoạt trong căn hộ tập thể ở khu Kim Liên chỉ rộng mười mấy mét vuông. Không gian nhỏ hẹp, tiện nghi sinh hoạt đơn sơ, nhưng bầu không khí trong nhà luôn giữ được sự đầm ấm, thuận hòa và tinh thần sẻ chia. Sự mẫu mực của người cha – một nhà giáo dục, học giả sống nghiêm cẩn mà không áp đặt – hòa quyện cùng sự tảo tần, nhẫn nại và bao dung của người mẹ xuất thân từ gia đình đại điền chủ Hà Nội nhưng chấp nhận cuộc sống thanh đạm để cùng chồng nuôi dạy con cái.

GS. Nguyễn Lân
Gia đình cố Giáo sư, Nhà giáo nhân dân Nguyễn Lân tại Khu học xá Trung ương đặt tại Nam Ninh (Quảng Tây, Trung Quốc).

Trong hồi ức của các con, bà Nguyễn Thị Tề vốn là tiểu thư con nhà giàu có, thuở mới lập gia đình còn chưa thạo việc bếp núc và được chính người chồng trẻ kiên nhẫn hướng dẫn từng chút một. Thế nhưng, khi đất nước bước vào kháng chiến và những năm tháng gian khổ, bà đã gánh vác mọi lo toan để chồng yên tâm công tác. Lúc chồng đi làm nhiệm vụ giáo dục ở Liên khu X và Liên khu Việt Bắc, giữa cảnh bom đạn và chạy tản cư, một tay bà chăm sóc, dắt dìu các con nhỏ, xoay xở mưu sinh từ việc đi mua quần áo cũ của người tản cư mang lên miền ngược bán đến việc làm đại lí bán đường cho mậu dịch thời hòa bình để có thêm thu nhập nuôi đàn con ăn học.

Trong nếp nhà ấy, vợ chồng GS. Nguyễn Lân không giáo dục con bằng những lời răn dạy nặng nề hay đòn roi. Suốt những năm tháng nuôi dạy tám người con khôn lớn, ông bà gần như không bao giờ to tiếng với nhau hay mạt sát con trẻ, mà luôn chọn cách phân tích nhẹ nhàng để các con tự nhận ra điều hay lẽ phải. Khi gia đình không có của cải lớn để lại, người cha luôn nhắc các con rằng gia sản lớn nhất mà cha mẹ trao cho chính là tri thức, ý chí tự học và nhân cách sống tử tế.

Nhớ lại những ngày gian khó dưới ánh đèn dầu tự chế từ vỏ hộp kem đánh răng đã dùng hết và lời dặn khắc cốt ghi tâm của người cha, GS.TS.NGND Nguyễn Lân Dũng từng chia sẻ:

“

Tôi vẫn nhớ như in lời ba tôi dạy, rằng mình là gia đình cán bộ, không có tiền nên các con cố mà học. Ba mẹ chỉ cho các con tri thức, các con cố học mà thành tài.

- GS.TS.NGND Nguyễn Lân Dũng

Chính lời dặn dò mộc mạc ấy đã gieo vào tâm trí các con một niềm tin rõ ràng: con đường khẳng định bản thân của mỗi người nằm ở sự nỗ lực tự thân, sự cần cù học tập và tinh thần trách nhiệm với cộng đồng, chứ không trông chờ vào đặc quyền hay vật chất có sẵn.

Mỗi người một ngã rẽ, chung một tinh thần phụng sự

Một nét đặc sắc trong gia đình GS. Nguyễn Lân là sự đa dạng về chuyên ngành nhưng thống nhất ở tinh thần cống hiến và nương tựa lẫn nhau. Dưới mái nhà ấy, tám người con trưởng thành theo những con đường riêng biệt, tạo nên một bức tranh trí thức phong phú từ nghệ thuật, giáo dục, sinh học, y học đến kỹ thuật và ngoại ngữ.

nguyễn lân Tuất
Cố GS.TSKH, nhạc sĩ Nguyễn Lân Tuất (7/1/1935 – 29/4/2014).

Người con cả là GS.TSKH, nhạc sĩ Nguyễn Lân Tuất sang Liên Xô học tập từ cuối những năm 1950, gắn bó trọn đời với sự nghiệp sáng tác và giảng dạy âm nhạc tại Nhạc viện Novosibirsk, trở thành người Việt Nam đầu tiên được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Công huân Liên bang Nga; dù sống xa Tổ quốc hàng chục năm, ông vẫn giữ thói quen viết thư, gọi điện hỏi thăm sinh nhật từng em, từng cháu. Người con thứ hai là TS. Nguyễn Tề Chỉnh, nguyên giảng viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, người chị gái duy nhất - giàu lòng nhân ái, chu đáo, luôn tần tảo đỡ đần cha mẹ chăm sóc các em từ thuở chạy giặc tản cư đến khi trưởng thành.

nguyễn tề chỉnh
TS. Nguyễn Tề Chỉnh (bên ngồi bên phải).

Các người con trai kế tiếp đều để lại những dấu ấn đậm nét trong lĩnh vực của mình. GS.TS.NGND Nguyễn Lân Dũng trở thành một trong những nhà vi sinh vật học đầu ngành, Đại biểu Quốc hội các khoá: X, XI, XII và là gương mặt quen thuộc giải đáp kiến thức khoa học cho người dân.

PGS.TS Nguyễn Lân Cường là chuyên gia đầu ngành của bộ môn cổ nhân học, khảo cổ học Việt Nam đồng thời là nhạc sĩ có nhiều tác phẩm được yêu mến. GS.TS Nguyễn Lân Hùng gắn bó với ngành sinh học và dành trọn tâm huyết biên soạn hàng loạt đầu sách hướng dẫn kỹ thuật chăn nuôi, trồng trọt thiết thực cho bà con nông dân. PGS.TS. Nguyễn Lân Tráng là giảng viên tâm huyết của Bộ môn Hệ thống điện, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội.

nguyễn lân hùng
GS.TS. Nguyễn Lân Hùng (SN 1945).

Ở thế hệ các em út, GS.TS, Thầy thuốc Nhân dân, Anh hùng Lao động Nguyễn Lân Việt trở thành chuyên gia tim mạch đầu ngành, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Y Hà Nội, nguyên Viện trưởng Viện Tim mạch Việt Nam; còn PGS.TS Nguyễn Lân Trung là chuyên gia ngôn ngữ học, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Ngoại ngữ – Đại học Quốc gia Hà Nội, từng đảm nhiệm vai trò Phó Chủ tịch Liên đoàn Bóng đá Việt Nam.

Điều đáng quý trong đại gia đình này là sự bình đẳng và cái nhìn thực chất đối với giá trị lao động của từng thành viên. Khi bàn về sự thành đạt của các anh em trong nhà, GS.TS.NGND Nguyễn Lân Dũng từng nhìn nhận một cách khách quan rằng thành quả ấy không phải do yếu tố di truyền thần kì nào, mà đến từ sự phấn đấu không ngừng nghỉ của mỗi cá nhân trên nền tảng giáo dục gia đình.

GS.TS.NGND Nguyễn Lân Dũng (SN 1938).
GS.TS.NGND Nguyễn Lân Dũng (SN 1938).

Bên cạnh tình cảm tương trợ, sự liêm chính và đạo đức nghề nghiệp cũng luôn được GS. Nguyễn Lân căn dặn trực tiếp đến các con khi đảm nhận trọng trách xã hội. Lúc GS.TS Nguyễn Lân Việt được bổ nhiệm làm Hiệu trưởng Trường Đại học Y Hà Nội ở độ tuổi còn trẻ, người cha đã dặn con phải coi đó là một trách nhiệm đặc biệt, luôn giữ mình trong sạch, tuyệt đối không tham ô, tham nhũng và sống xứng đáng với truyền thống của các bậc tiền bối ngành y.

Nếp sum họp đầu xuân và sự gắn kết của đại gia đình lớn

Truyền thống của gia đình GS. Nguyễn Lân không chỉ lưu giữ trong ký ức mà còn được nuôi dưỡng bền bỉ qua những nếp sinh hoạt gia đình đều đặn suốt nhiều thập kỉ. Hằng năm, vào dịp mùng 2 Tết – ngày kỷ niệm cưới của GS. Nguyễn Lân và bà Nguyễn Thị Tề – cũng như ngày mùng 7 Tết – ngày giỗ của Tiến sĩ Nguyễn Tề Chỉnh – con cháu từ khắp nơi lại thu xếp công việc để quây quần đông đủ bên nhau.

đại gia đình nguyễn lân
Mỗi dịp Tết Nguyên đán, đại gia đình Nguyễn Lân luôn tề tựu đông đủ.

Trong những buổi sum họp đầm ấm ấy, đại gia đình cùng thắp hương tưởng nhớ tổ tiên, cha mẹ, sau đó đại diện thế hệ lớn nhất trong nhà sẽ điểm lại tình hình học tập, công tác và đời sống của các gia đình nhỏ trong suốt một năm qua. Những lời nhắc nhở nhẹ nhàng về sự hòa thuận, tương trợ giữa anh em, con cháu và ý thức giữ gìn thanh danh dòng họ giúp sợi dây tình cảm giữa các thế hệ luôn bền chặt, không bị phai nhạt trước nhịp sống hiện đại bận rộn.

Nói về ảnh hưởng sâu sắc của người cha và nếp nhà đối với sự trưởng thành của bản thân cũng như các thế hệ con cháu, GS.TS. Thầy thuốc Nhân dân Nguyễn Lân Việt từng bày tỏ niềm tự hào và lòng biết ơn sâu nặng trong các bài viết kỷ niệm về gia đình:

AHLĐ.GS.TS.NGND Nguyễn Lân Việt.
AHLĐ.GS.TS.TTND Nguyễn Lân Việt.

“

Ba tôi không để lại cho chúng tôi tiền bạc hay nhà cao cửa rộng, nhưng ông đã để lại cho con cháu một gia tài vô giá, đó là tấm gương về đạo đức, nhân cách, lòng yêu nghề và tinh thần lao động khoa học nghiêm túc suốt đời.

- GS.TS.TTND Nguyễn Lân Việt

Chính sự đồng lòng từ các người con đã biến những nguyên tắc sống giản dị của người cha thành chuẩn mực chung cho cả đại gia đình: sống khiêm nhường, tôn trọng người khác, đặt chữ tín và sự trung thực lên hàng đầu trong mọi công việc.

Tiếp nối mạch nguồn nhân cách sang thế hệ thứ ba, thứ tư

Sức sống của nếp nhà GS. Nguyễn Lân tiếp tục được khẳng định qua sự trưởng thành của các thế hệ con dâu, con rể, cháu và chắt. Nhiều người con dâu, con rể của gia đình cũng là những trí thức, giáo sư, bác sĩ mẫu mực – tiêu biểu như Đại tá, PGS.TS, Thầy thuốc Nhân dân Nguyễn Kim Nữ Hiếu (nguyên Phó Giám đốc Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, phu nhân của GS.TS.NGND Nguyễn Lân Dũng), GS. Bùi Thế Kỳ (chuyên gia tim mạch đầu ngành, phu quân của TS Nguyễn Tề Chỉnh) hay PGS. Nghệ sĩ Công huân Liên bang Nga Svetlana Kurbetova (phu nhân của GS.TSKH Nguyễn Lân Tuất).

Sang thế hệ thứ ba, nhiều người cháu tiếp tục nối dài truyền thống học tập và cống hiến trên nhiều lĩnh vực khoa học, y học, công nghệ và giáo dục ở cả trong nước lẫn quốc tế. Có thể kể đến PGS.TS. Nguyễn Lân Hiếu – chuyên gia tim mạch uy tín, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, đại biểu Quốc hội; PGS.TS Nguyễn Lân Hùng Sơn – nhà điểu học, Trưởng khoa Sinh học Trường Đại học Sư phạm Hà Nội; Đại tá, Tiến sĩ Bùi Ngọc Quang – nguyên Phó Viện trưởng Viện Công nghệ Thông tin (Bộ Quốc phòng); Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Lưu Ly – giảng viên Trường Đại học Ngoại ngữ (Đại học Quốc gia Hà Nội); Tiến sĩ Bùi Ngọc Minh hay Tiến sĩ Nguyễn Kim Nữ Thảo...

Chia sẻ về bài học lớn nhất thừa hưởng từ ông nội và gia đình trong hành trình làm nghề y và quản lý, PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu từng bộc bạch trong các cuộc trao đổi với báo chí:

nguyen-lan-hieu(1).jpg
PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu.

“

Ở gia đình tôi, áp lực lớn nhất không phải là phải đạt được học hàm, học vị gì, mà là phải sống sao cho tử tế, làm nghề sao cho đàng hoàng, trung thực, không làm điều gì hổ thẹn với truyền thống của ông bà, cha mẹ.

- PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu

Từ căn hộ tập thể nhỏ bé mười mấy mét vuông năm xưa đến đại gia đình hàng chục thành viên hôm nay, nếp nhà của GS. Nguyễn Lân và bà Nguyễn Thị Tề đã vượt qua khuôn khổ của một câu chuyện gia đình riêng lẻ. Đó là minh chứng thuyết phục rằng, khi tri thức đi cùng đạo đức, khi tình thương yêu và sự nêu gương được đặt làm nền tảng, gia đình sẽ trở thành chiếc nôi bền vững nhất nuôi dưỡng những nhân cách có ích cho xã hội.

Nổi bật
      Mới nhất
      GS. Nguyễn Lân (kỳ 4): Nếp nhà Nguyễn Lân - nhân cách người thầy là bài giảng lớn nhất
      • Mặc định

      POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO