GS Toby Walsh: Nếu không cẩn thận, nhiều quốc gia có thể bị ‘đô hộ số’

Trong khuôn khổ Tuần lễ Khoa học – Công nghệ VinFuture 2025, GS Toby Walsh - Đại học New South Wales (Úc), Viện sĩ Hiệp hội Máy tính Hoa Kỳ đã trả lời báo chí bên lề sự kiện. Ông cảnh báo nếu không cẩn thận, nhiều quốc gia có thể sẽ đối mặt với giai đoạn đô hộ số.

- Việt Nam đang xem xét ban hành Luật Trí tuệ nhân tạo, giáo sư đánh giá như thế nào về việc này?

- GS Toby Walsh: Tôi đã dành 40 năm nghiên cứu về trí tuệ nhân tạo. Trong 30 năm đầu, tôi chỉ quan tâm đến việc làm sao để phát triển AI ngày càng mạnh hơn. Nhưng trong 10 năm gần đây, tôi ngày càng quan tâm và lên tiếng về việc phát triển AI một cách có trách nhiệm.

Tôi rất vui khi Việt Nam là một trong số quốc gia tiên phong sẽ có luật chuyên biệt về AI. Điều này quan trọng bởi mỗi quốc gia đều có giá trị và văn hóa riêng, và cần luật pháp để bảo vệ những giá trị đó.

Giá trị và văn hóa của Việt Nam khác với Australia, khác với Trung Quốc, và khác với Hoa Kỳ. Chúng ta không thể trông chờ các công ty công nghệ từ Trung Quốc hay Mỹ sẽ tự động bảo vệ văn hóa, ngôn ngữ Việt Nam. Những điều đó phải do chính Việt Nam chủ động bảo vệ.

Trong quá khứ, đã có giai đoạn nhiều quốc gia bị đô hộ về mặt vật lý. Nếu không cẩn thận, chúng ta có thể sẽ đối mặt với giai đoạn đô hộ số. Dữ liệu của các bạn sẽ bị khai thác, và các bạn sẽ trở thành nguồn lực rẻ tiền. Điều này có nguy cơ xảy ra nếu các quốc gia đang phát triển ngành AI theo cách chỉ khai thác dữ liệu mà không kiểm soát cũng như bảo vệ quyền lợi của mình.

- Vậy theo ông, làm thế nào để cân bằng giữa việc thu thập dữ liệu, quản lý dữ liệu một cách an toàn với việc tạo sự phát triển cho AI?

- GS Toby Walsh: Dữ liệu là trung tâm của tiến bộ trong AI, vì chính dữ liệu đã thúc đẩy sự phát triển này. Không có dữ liệu, chúng ta sẽ không tiến bộ được gì. Thực tế, giá trị thương mại và lợi thế cạnh tranh mà các công ty có được đều đến từ dữ liệu. Vấn đề quan trọng nhất là có được dữ liệu chất lượng.

Nhiều sách của các tác giả trên thế giới - trong đó có sách của tôi - bị sử dụng mà không có sự đồng ý và không được bồi thường. Đó là hành vi ăn cắp thành quả lao động của người khác. Nếu tình trạng này tiếp tục, nhiều tác giả sẽ mất động lực viết sách, và chúng ta sẽ đánh mất giá trị văn hóa mà mình trân trọng.

Chúng ta cần tìm một giải pháp công bằng hơn so với hiện nay. Hiện tại, “Thung lũng Silicon” lấy nội dung, sáng tạo của các tác giả mà không trả phí - điều này cũng không bền vững. Tôi so sánh tình hình hiện nay với Napster và những ngày đầu của âm nhạc trực tuyến vào những năm 2000. Khi đó, âm nhạc trực tuyến đều bị “ăn cắp”, nhưng điều đó không thể duy trì mãi, vì các nhạc sĩ cần có thu nhập để tiếp tục sáng tác.

Cuối cùng, chúng ta đã có hệ thống trả phí, ví dụ như Spotify hay Apple Music, hoặc nghe nhạc kèm quảng cáo, và một phần doanh thu này sẽ trả lại cho nghệ sĩ. Chúng ta cần làm điều tương tự với sách, để các tác giả nhận được giá trị từ dữ liệu của họ. Nếu không, sẽ chẳng còn ai có động lực viết sách, và thế giới sẽ tệ hơn rất nhiều nếu không có sách mới được viết ra.

- Theo ông, làm sao để khắc phục được tình trạng này?

- GS Toby Walsh: Rất đơn giản, hãy đầu tư vào con người. Nâng cao kỹ năng cho mọi người, đảm bảo ai cũng hiểu biết về AI. Hỗ trợ các doanh nhân, doanh nghiệp AI, hỗ trợ các trường đại học. Thay vì chờ đợi các quốc gia khác chuyển giao công nghệ hay định hướng cho chúng ta, chúng ta phải chủ động và làm chủ công nghệ.

Tiếp theo, chúng ta cần vận động mạnh mẽ các nền tảng mạng xã hội để họ tạo ra môi trường an toàn cho người dùng tại Việt Nam, đồng thời không ảnh hưởng đến nền dân chủ của đất nước.

Trên thực tế, có rất nhiều ví dụ cho thấy các nội dung trên mạng xã hội đã tác động đến kết quả bầu cử, gây chia rẽ nội bộ các quốc gia và thậm chí kích động khủng bố.

- Ông có nói đến việc phát triển AI có trách nhiệm. Theo ông điều này nên được thực hiện tự nguyện hay bắt buộc?

- GS Toby Walsh: Tôi tin chắc rằng việc sử dụng AI có trách nhiệm nên là bắt buộc. Hiện nay có nhiều động cơ lệch lạc, với số tiền khổng lồ được tạo ra nhờ AI, và cách duy nhất để đảm bảo hành vi đúng đắn là áp dụng các quy định nghiêm ngặt, để lợi ích cộng đồng luôn được cân bằng với lợi ích thương mại.

Một ví dụ điển hình là những quyết định có tính hệ trọng, chẳng hạn như việc xét xử và định mức án ở Mỹ, nơi một hệ thống AI được dùng để đưa ra đề xuất về thời hạn tù và khả năng tái phạm của một người.

Đáng tiếc là hệ thống này được huấn luyện trên dữ liệu lịch sử, và vô tình phản ánh những định kiến về chủng tộc trong quá khứ, dẫn đến phân biệt đối xử với người da đen. Chúng ta không nên để những hệ thống như vậy quyết định việc bỏ tù ai đó.

- Nhiều doanh nghiệp cũng nói về AI có trách nhiệm. Làm sao chúng ta biết rằng họ thực sự nghiêm túc và toàn diện, chứ không chỉ lấy việc “AI có trách nhiệm” làm chiêu trò quảng cáo?

- GS Toby Walsh: Chúng ta cần tăng cường minh bạch. Điều quan trọng là phải hiểu năng lực và giới hạn của các hệ thống AI. Chúng ta cũng nên “bỏ phiếu bằng cách hành động”, tức là lựa chọn sử dụng những dịch vụ có trách nhiệm.

Tôi thực sự tin rằng cách doanh nghiệp sử dụng AI có trách nhiệm sẽ trở thành yếu tố phân biệt trên thị trường, mang lại lợi thế thương mại cho chính họ. Nếu một công ty tôn trọng dữ liệu khách hàng sẽ mang lại lợi ích và thu hút khách hàng.

Các doanh nghiệp sẽ nhận ra rằng làm đúng không chỉ là vấn đề đạo đức mà còn giúp họ thành công hơn. Tôi xem đây là cách để phân biệt giữa các doanh nghiệp, và những doanh nghiệp có trách nhiệm là những nơi mà chúng ta có thể yên tâm hợp tác.

- Việt Nam cũng đang đưa giáo dục AI vào trong giáo dục phổ thông. Theo ông, trong quá trình đó cần chú ý những gì?

- GS Toby Walsh: AI thay đổi nội dung cần dạy và cách thức dạy học. Nó ảnh hưởng đến những kỹ năng quan trọng trong tương lai, như tư duy phản biện, kỹ năng giao tiếp, trí tuệ xã hội và trí tuệ cảm xúc. Những kỹ năng này sẽ trở nên thiết yếu.

AI có thể hỗ trợ việc giảng dạy các kỹ năng này, ví dụ như làm gia sư cá nhân, trợ lý ôn tập cá nhân, mang đến những công cụ giáo dục rất hiệu quả nhờ ứng dụng AI.

- Xin cảm ơn ông!