Cuộc đời nhà khoa học

GS.TS Lê Thị Quỳnh Mai: Người “săn” virus trong bóng tối và bản lĩnh nữ sĩ y học Việt Nam

Bài: Nam Phong, Ảnh: Soha • 20/10/2026 14:04

GS.TS Lê Thị Quỳnh Mai – người “săn” virus kiệt xuất của y tế dự phòng Việt Nam, đứng sau những chiến công phân lập SARS, H5N1, SARS-CoV-2, thầm lặng làm tấm lá chắn bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Nhiều đồng nghiệp trong ngành y gọi bà bằng cái tên đầy thán phục: người “săn” virus. Có người lại trầm ồ nhắc đến bà như một “nữ tướng” kiên cường trên mặt trận y tế dự phòng đầy cam go. Nhưng đằng sau những danh xưng lấp lánh và các giải thưởng quốc tế lớn, Giáo sư, Tiến sĩ Lê Thị Quỳnh Mai – Phó Viện trưởng Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương – vẫn chọn cho mình sự lặng lẽ. Đằng sau cánh cửa đóng kín của phòng thí nghiệm an toàn sinh học, cuộc đời bà là một chuỗi ngày dài bền bỉ, thầm lặng dấn thân vào những vùng nguy hiểm nhất của thế giới vi sinh vật để bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Mối duyên nghề gieo mầm từ những ngày âm thầm phòng thí nghiệm

Sinh ngày 10 tháng 8 năm 1967, GS.TS Lê Thị Quỳnh Mai đã có hơn ba thập kỷ gắn bó với Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương (NIHE) – trung tâm đầu ngành về y tế dự phòng và vi sinh học tại Việt Nam.

Khác với các bác sĩ lâm sàng ngày đêm trực tiếp can thiệp, phẫu thuật hay kê đơn điều trị tại giường bệnh, những nhà khoa học y tế dự phòng như bà Mai hoạt động trong một không gian đặc biệt: phòng thí nghiệm. Đó là một thế giới hoàn toàn kín gió, nơi các nhà khoa học phải khoác trên mình những bộ trang phục bảo hộ kín dặm từ đầu đến chân, làm việc dưới áp suất âm và tuân thủ các quy chuẩn an toàn sinh học khắt khe nhất. Đối thủ của họ không xuất hiện bằng hình thể cụ thể mà là những vi sinh vật siêu nhỏ, những biến chủng virus ẩn nấp trong mẫu bệnh phẩm và có khả năng gây ra đại dịch hủy hoại sức khỏe toàn cầu.

Chọn con đường nghiên cứu vi sinh đường hô hấp và y tế dự phòng, bà hiểu rõ công việc của mình đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên trì và độ chính xác tuyệt đối. Mỗi thao tác nhỏ trong phòng lab đều liên quan trực tiếp đến sự an toàn của bản thân, đồng nghiệp và rộng hơn là nguồn dữ liệu khoa học quyết định đến chiến lược phòng chống dịch bệnh của cả một quốc gia.

Bà từng chia sẻ, nghiên cứu khoa học trong lĩnh vực vi sinh y học không phải là công việc đi tìm ánh hào quang cá nhân, mà là một nghĩa vụ tinh thần và trách nhiệm nghề nghiệp. Mối duyên với nghề đã giữ chân bà qua hàng chục năm miệt mài bên kính hiển vi, qua hàng ngàn giờ làm việc khẩn trương trong những đợt bùng phát dịch bệnh nguy hiểm.

Trận chiến lịch sử với SARS năm 2003 và bước ngoặt vươn tầm quốc tế

Năm 2003, thế giới bàng hoàng trước sự xuất hiện của hội chứng hô hấp cấp tính nặng (SARS). Một căn bệnh truyền nhiễm nguy hiểm bùng phát và nhanh chóng lan rộng, gây ra tỷ lệ tử vong cao và khiến các hệ thống y tế toàn cầu căng thẳng. Lúc bấy giờ, thông tin về chủng virus này còn hết sức mơ hồ.

Tại Việt Nam, Bệnh viện Việt - Pháp (Hà Nội) trở thành tâm dịch đầu tiên. Trước nguy cơ dịch bệnh xâm nhập và bùng phát trong cộng đồng, Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương lập tức kích hoạt trạng thái khẩn cấp. Lúc đó, bà Lê Thị Quỳnh Mai đang làm việc tại phòng xét nghiệm virus đường hô hấp.

“

Tôi không thể nói là vui nhưng tràn đầy sự thú vị. Sự nhỏ bé, kích thước không thể nhìn thấy được của virus đã giúp tôi hiểu rằng sự lặng lẽ cũng là một phần của cuộc sống và công việc của chúng tôi cũng vậy.

GS.TS Lê Thị Quỳnh Mai

Trong bối cảnh trang thiết bị và cơ sở vật chất thời điểm đó còn nhiều hạn chế so với các quốc gia phát triển, bà Mai cùng nhóm nghiên cứu đã thức trắng nhiều đêm liên tục trong phòng thí nghiệm. Với kỹ năng nghiệp vụ vững vàng và sự can trường của những người đi đầu, nhóm đã nuôi cấy và phân lập thành công virus SARS-CoV từ mẫu bệnh phẩm của bệnh nhân.

Việc phân lập thành công virus SARS không chỉ giúp Việt Nam chủ động xây dựng phương pháp chẩn đoán chính xác mà còn là cơ sở khoa học then chốt để dập tắt ổ dịch. Chiến công này đã góp phần quan trọng giúp Việt Nam trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) công nhận khống chế thành công đại dịch SARS vào tháng 4 năm 2003. Sự kiện này cũng đánh dấu bước ngoặt đưa tên tuổi của phòng thí nghiệm Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương và nhà khoa học Lê Thị Quỳnh Mai ghi dấu ấn đậm nét trên bản đồ y khoa quốc tế.

Hành trình đối đầu với những chủng virus nguy hiểm: H5N1, H1N1 và sốt xuất huyết

Thành công từ cuộc chiến SARS không làm bà dừng lại, bởi thế giới vi sinh vật liên tục biến đổi và đưa ra những thách thức mới.

Ngay sau dịch SARS, giai đoạn 2003 – 2004, đại dịch cúm gia cầm A/H5N1 bùng phát mạnh mẽ, lây truyền từ động vật sang người với độc lực cực kỳ nguy hiểm và tỷ lệ tử vong cao. GS.TS Lê Thị Quỳnh Mai lại tiếp tục cùng các cộng sự lao vào tâm dịch khoa học. Nhóm nghiên cứu của bà đã trực tiếp tiếp nhận mẫu bệnh phẩm, thực hiện các quy trình xét nghiệm phức tạp và phân lập thành công virus cúm A/H5N1 trên người.

Đáng chú ý, chủng virus cúm A/H5N1 do phòng thí nghiệm của bà phân lập sau đó đã được chia sẻ cho các tổ chức quốc tế và được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) lựa chọn làm chủng virus dự tuyển để nghiên cứu phát triển vắc xin phòng chống cúm A/H5N1 trên phạm vi toàn cầu. Điều này khẳng định chất lượng chuyên môn và uy tín quốc tế của năng lực nghiên cứu y học Việt Nam.

Đến năm 2009, khi đại dịch cúm A/H1N1 xuất hiện và lan rộng trên toàn cầu, kinh nghiệm dày dạn của GS.TS Lê Thị Quỳnh Mai tiếp tục phát huy tác dụng. Bà chỉ đạo công tác chẩn đoán nhanh, theo dõi sự biến đổi di truyền của virus, hỗ trợ đắc lực cho Bộ Y tế trong việc đưa ra các phản ứng chính xác và kịp thời.

Bên cạnh các đại dịch mang tính thời điểm, bà còn đầu tư nhiều năm nghiên cứu sâu về dịch tễ học phân tử, cơ chế miễn dịch và sự lưu hành của virus gây bệnh sốt xuất huyết Dengue tại Việt Nam. Thông qua dự án Giám sát virus sốt xuất huyết quốc gia, những dữ liệu nghiên cứu của bà đã giúp ngành y tế nâng cao năng lực dự báo, chủ động kiểm soát các đợt bùng phát sốt xuất huyết theo mùa.

Đỉnh cao bản lĩnh trong đại dịch COVID-19: Kỳ tích phân lập SARS-CoV-2

Đầu năm 2020, thế giới bước vào một trong những cuộc khủng hoảng y tế lớn nhất lịch sử hiện đại – đại dịch COVID-19. Khi chủng virus SARS-CoV-2 bắt đầu xuất hiện và gây ra những ca nhiễm đầu tiên tại Việt Nam, yêu cầu đặt ra cho ngành y tế là phải nhanh chóng hiểu rõ bản chất của kẻ thù mới này.

Trên cương vị Phó Viện trưởng Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, GS.TS Lê Thị Quỳnh Mai trực tiếp chỉ đạo và tham gia cùng đội ngũ nghiên cứu phản ứng nhanh. Áp lực lúc bấy giờ là vô cùng khủng khiếp. Thời gian tính bằng giờ, bằng phút, bởi chẩn đoán càng nhanh thì công tác truy vết, khoanh vùng và cách ly càng hiệu quả.

“

Nghiên cứu về virus là công việc vất vả. Bất cứ ai theo nghề này đều phải xác định, mỗi khi xảy ra dịch bệnh họ sẽ phải dành trọn thời gian và tâm trí cho công việc.

- GS.TS Lê Thị Quỳnh Mai

Bằng kinh nghiệm tích lũy qua hơn 25 năm "chiến đấu" với các dịch bệnh hô hấp nguy hiểm, bà Mai và các đồng nghiệp đã làm việc liên tục không nghỉ. Đến đầu tháng 2 năm 2020, chỉ trong một thời gian rất ngắn sau khi tiếp nhận mẫu bệnh phẩm từ những bệnh nhân đầu tiên, nhóm nghiên cứu của bà đã nuôi cấy và phân lập thành công virus SARS-CoV-2.

Kỳ tích này đưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia đầu tiên trên thế giới (cùng với Trung Quốc, Nhật Bản, Úc, Singapore...) phân lập thành công chủng virus này. Việc phân lập được virus sống trong môi trường phòng thí nghiệm là "chìa khóa" mở ra hàng loạt bước tiến tiếp theo:

Tạo nguồn vật liệu chuẩn để sản xuất và kiểm định các bộ sinh phẩm (kit) xét nghiệm nhanh và RT-PCR trong nước.

Cho phép nghiên cứu giải mã toàn bộ bộ gen của virus, theo dõi các biến thể nguy hiểm xuất hiện qua từng đợt dịch.

Cung cấp nền tảng sinh học quan trọng cho các đơn vị nghiên cứu phát triển vắc xin COVID-19 nội địa.

Sự chủ động về mặt khoa học này đã tạo điểm tựa vững chắc cho công tác phòng chống dịch của Việt Nam trong những giai đoạn đầu đầy khó khăn.

Tầm vóc nhà khoa học qua những công trình quốc tế và giải thưởng cao quý

Trong suốt sự nghiệp nghiên cứu, GS.TS Lê Thị Quỳnh Mai là tác giả và đồng tác giả của hàng trăm bài báo khoa học chất lượng cao. Những nghiên cứu của bà cùng cộng sự liên tục được đăng tải trên các tạp chí y khoa hàng đầu thế giới như Nature, The New England Journal of Medicine (NEJM), The Lancet... Đây đều là những ấn phẩm khoa học có chỉ số ảnh hưởng (Impact Factor) cực kỳ cao, chứng minh giá trị thực tiễn và tính học thuật tiên tiến của các công trình mà bà thực hiện.

Với những đóng góp đặc biệt xuất sắc cho nền y học nước nhà và tri thức nhân loại, GS.TS Lê Thị Quỳnh Mai đã nhận được nhiều sự vinh danh cao quý:

Giải thưởng Nữ khoa học trẻ châu Á (2009): Tôn vinh những nghiên cứu nổi bật của bà trong lĩnh vực vi sinh học và các bệnh truyền nhiễm mới nổi.

Giải thưởng Kovalevskaia (2019): Giải thưởng uy tín nhất dành cho các nhà khoa học nữ tại Việt Nam, trao cho tập thể khoa học nữ thuộc Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương do bà lãnh đạo nhờ những thành tựu xuất sắc trong phân lập và nghiên cứu các loại virus nguy hiểm.

Bình chọn của Tạp chí Nature (2020): Tạp chí khoa học danh tiếng hàng đầu thế giới đã vinh danh bà là 1 trong 10 nhà khoa học tiêu biểu toàn cầu có đóng góp quan trọng trong cuộc chiến chống đại dịch COVID-19.

Top 100 Nhà khoa học xuất sắc nhất châu Á (Asian Scientist): Được vinh danh nhờ những thành tựu đột phá trong y tế dự phòng và vi sinh học.

Top 20 Người phụ nữ Việt Nam truyền cảm hứng do Forbes Việt Nam bình chọn (2021): Khẳng định sức ảnh hưởng lan tỏa của bà không chỉ trong giới chuyên môn mà còn đối với toàn xã hội.

Bên cạnh đó, bà còn được Đảng và Nhà nước trao tặng nhiều Huân chương, Bằng khen cùng danh hiệu Công dân Thủ đô ưu tú.

Sự lặng lẽ đằng sau bộ trang phục bảo hộ

Dù sở hữu một sự nghiệp lẫy lừng với vô số giải thưởng danh giá, những ai từng làm việc hay tiếp xúc với GS.TS Lê Thị Quỳnh Mai đều nhận thấy ở bà một phong thái giản dị, khiêm nhường.

Bà ít khi nói về cá nhân mình hay những vất vả, hiểm nguy mà bản thân phải đối mặt. Khi được hỏi về công việc, bà thường chuyển sự chú ý của công chúng về phía tập thể các đồng nghiệp, các kỹ thuật viên trẻ – những người đã cùng bà chịu áp lực hàng ngày trong phòng thí nghiệm an toàn sinh học.

Làm việc với mầm bệnh nguy hiểm, áp lực không chỉ đến từ sự mệt mỏi thể xác khi ngồi liên tục nhiều giờ trong không khí áp suất âm, mà còn là áp lực tâm lý. Một sai sót nhỏ nhất cũng có thể dẫn đến nguy cơ lây nhiễm cho bản thân và cộng đồng. Nhưng với GS.TS Lê Thị Quỳnh Mai, triết lý làm khoa học của bà rất rõ ràng: Trung thực, tỉ mỉ và kiên trì.

“

Nhưng không vì sợ mà chúng tôi không làm tốt phận sự của mình. Chúng tôi được học về an toàn sinh học, hơn nữa, trang thiết bị bảo hộ đã được trang bị đầy đủ hơn hồi dịch SARS năm 2003, nguy cơ rủi ro cũng giảm nhiều.

- GS.TS Lê Thị Quỳnh Mai

Bà luôn cho rằng, sự chính xác trong y tế dự phòng là mệnh lệnh tối cao. Một kết quả xét nghiệm đúng, một chủng virus được phân lập kịp thời có thể cứu sống hàng ngàn con người và giữ gìn sự bình yên cho cả xã hội. Do đó, sự tĩnh lặng trong phòng thí nghiệm đối với bà không phải là sự cô đơn, mà là không gian tập trung cao độ nhất để thực thi sứ mệnh bảo vệ sự sống.

Người thầy truyền lửa cho các thế hệ vi sinh học tương lai

Không chỉ là một nhà nghiên cứu xuất sắc, GS.TS Lê Thị Quỳnh Mai còn là một nhà giáo, người quản lý tận tụy. Trên cương vị Phó Viện trưởng Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, bà luôn chú trọng đến công tác đào tạo và phát triển nguồn nhân lực trẻ cho ngành vi sinh y học Việt Nam.

Bà trực tiếp hướng dẫn nhiều thế hệ học viên cao học, nghiên cứu sinh tiến sĩ, truyền đạt cho họ không chỉ kiến thức chuyên môn hiện đại, kỹ năng thao tác chuẩn xác mà quan trọng hơn là đạo đức nghề nghiệp và tinh thần dấn thân. Bà thường khuyên các học trò trẻ rằng: Làm nghiên cứu y học, đặc biệt là y tế dự phòng, phải tâm niệm lấy sức khỏe của nhân dân làm thước đo cao nhất. Khi làm việc với trái tim chân thành và tinh thần khoa học nghiêm túc, những phát hiện nhỏ nhất của các bạn cũng sẽ mang lại giá trị to lớn cho cộng đồng.

Nhiều học trò do bà dìu dắt giờ đây đã trưởng thành, trở thành những nhân tố chủ chốt tại các phòng thí nghiệm, trung tâm kiểm soát bệnh tật (CDC) trên khắp cả nước, tiếp nối con đường mà bà và các thế hệ đi trước đã vạch ra.

Tấm lá chắn thầm lặng của cộng đồng

Cuộc đời và sự nghiệp của Giáo sư, Tiến sĩ Lê Thị Quỳnh Mai là bức tranh sinh động về hình ảnh người phụ nữ Việt Nam hiện đại: Trí tuệ, bản lĩnh, kiên cường trong sự nghiệp nhưng luôn ấm áp và chan chứa tinh thần nhân văn.

Trải qua hơn ba thập kỷ đối đầu với những "kẻ thù không vô hình", bà cùng các đồng nghiệp tại Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương đã xây dựng nên một tấm lá chắn y tế dự phòng vững chắc. Những chiến công phân lập virus SARS, H5N1, H1N1 hay SARS-CoV-2 không chỉ có ý nghĩa học thuật thuần túy mà đã trực tiếp cứu sống vô số cuộc đời, giữ gìn sự ổn định kinh tế - xã hội qua các thời kỳ khủng hoảng dịch bệnh.

Ở thời điểm hiện tại, khi những cơn bão dịch bệnh dần đi qua, GS.TS Lê Thị Quỳnh Mai vẫn miệt mài với công việc nghiên cứu thường nhật. Bà tiếp tục theo dõi sự biến đổi của các chủng vi sinh vật, chuẩn bị tinh thần và nền tảng khoa học cho những thách thức y tế có thể xuất hiện trong tương lai.

Bà chính là hiện thân tiêu biểu cho hình ảnh nhà khoa học chân chính - người chọn đứng trong bóng tối của phòng thí nghiệm để mang lại ánh sáng an lành và sức khỏe cho cộng đồng.

Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu (kỳ 4): 'Người gieo hạt' và ngọn đèn chưa bao giờ tắt

GS. Lê Thi Kì 2: Chuyến rẽ lối của nữ trí thức và hành trình tìm tiếng nói cho phụ nữ

GS. Lê Thi: Từ kéo cờ Độc lập đến khoa học giới Kì 1: Bệ phóng gia phong và trái tim Cách mạng tuổi trăng tròn