Hạ Kiến Khuê (Kì 2): Cặp sinh đôi gây sóng thần trong giới y học
Tháng 11 năm 2018, thông báo về sự ra đời của cặp sinh đôi Lulu và Nana của Hạ Kiến Khuê đã tạo ra một cơn địa chấn làm chấn động toàn bộ giới y học toàn cầu.
.png)
Bằng việc can thiệp trực tiếp công cụ CRISPR/Cas9 vào phôi thai để vô hiệu hóa gen CCR5, Hạ Kiến Khuê hướng tới tham vọng giúp những đứa trẻ sinh ra có khả năng miễn nhiễm tự nhiên với virus HIV.
Tuy nhiên, chuyến phiêu lưu khoa học được thực hiện trong lặng lẽ, thiếu tính minh bạch về quy trình chấp thuận y khoa cùng những rủi ro di truyền chưa lường trước đã nhanh chóng kéo cuộc thử nghiệm vào một làn sóng phản ứng chưa từng có.
Kế hoạch chỉnh sửa gen CCR5 trên phôi người của Hạ Kiến Khuê đã được thực hiện ra sao?
Trong thế giới vi sinh vật phức tạp, virus HIV từ lâu đã trở thành một trong những thách thức lớn nhất đối với y học hiện đại. Để xâm nhập và phá hủy hệ thống miễn dịch của con người, chủng virus này cần tìm được một "chiếc chìa khóa" thích hợp nhằm mở ra cánh cửa tế bào. "Chiếc chìa khóa" ấy chính là thụ thể bề mặt tế bào mang tên CCR5.
Từ nhiều thập kỉ trước, các nhà khoa học đã phát hiện ra một hiện tượng di truyền kì diệu là những cá thể mang biến thể đứt đoạn tự nhiên của gen CCR5 (được gọi là CCR5-delta 32) dường như sở hữu một lá chắn tự nhiên, giúp chúng hoàn toàn miễn nhiễm trước sự tấn công của HIV. Sự tồn tại của biến thể di truyền hiếm hoi này đã thắp lên một tia hy vọng mãnh liệt cho giới nghiên cứu: Nếu con người có thể chủ động tạo ra biến thể ấy ngay từ giai đoạn đầu đời, liệu chúng ta có thể gạch tên căn bệnh hiểm nghèo này khỏi lịch sử y khoa?
Chính ý tưởng đầy cám dỗ ấy đã trở thành thỏi nam châm thôi thúc Hạ Kiến Khuê dấn thân vào một dự án mang tính bước ngoặt. Không còn dừng lại ở việc đọc hay giải mã trình tự gen thuần túy như những năm tháng tại phòng thí nghiệm, ông quyết định tiến một bước xa hơn. Đó là trực tiếp can thiệp và sửa đổi bản thiết kế di truyền của con người. Sử dụng chiếc "kéo di truyền" CRISPR/Cas9, công nghệ mới nổi đang làm đảo lộn sinh học hiện đại, ông đặt mục tiêu vô hiệu hóa gen CCR5 ngay trên các phôi thai được thụ tinh trong ống nghiệm (IVF). Mục tiêu mà ông hướng tới là tạo ra những em bé mang khả năng kháng HIV bẩm sinh, mang lại niềm hạnh phúc cho các gia đình đang phải sống dưới bóng đen của căn bệnh truyền nhiễm.
Để hiện thực hóa kế hoạch này, Hạ Kiến Khuê chọn cách tiếp cận những đối tượng nhạy cảm nhất. Thông qua mạng lưới của các tổ chức xã hội hỗ trợ bệnh nhân HIV tại Trung Quốc, ông âm thầm kết nối với các cặp vợ chồng có người chồng bị nhiễm HIV nhưng người vợ hoàn toàn khỏe mạnh. Đối với những người cha mang virus, nỗi lo sợ lớn nhất đời họ là vô tình truyền lại bản án bệnh tật cho thế hệ sau. Bằng lời hứa về một công nghệ di truyền tiên tiến có thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ lây nhiễm từ cha sang con, dự án đã nhanh chóng nhận được sự đồng ý tham gia từ các cặp vợ chồng đang nuôi hy vọng.
Tuy nhiên, toàn bộ quy trình can thiệp phức tạp này, từ bước chỉnh sửa phôi thai bằng kĩ thuật CRISPR trong phòng thí nghiệm đến khâu cấy phôi vào tử cung người mẹ, đều được triển khai trong một sự kín kẽ gần như tuyệt đối. Ông không công bố rộng rãi kế hoạch nghiên cứu với các cơ quan quản lí y tế địa phương, cũng không đưa dự án ra hội đồng thẩm định đạo đức độc lập để lấy ý kiến phản biện rộng rãi từ cộng đồng y sinh học.
.jpg)
Ngay cả bản thỏa thuận đồng thuận (Informed Consent) dài nhiều trang kí kết với các gia đình tham gia thử nghiệm sau này cũng bị đánh giá là chứa đựng quá nhiều thuật ngữ chuyên môn phức tạp, khiến những người thường khó có thể hình dung hết những rủi ro di truyền tiềm ẩn trong tương lai đối với con cái của họ.
Mọi chuyển động bí mật ấy cuối cùng đã vỡ lở vào những ngày cuối tháng 11/2018. Ngay trước khi tham dự Hội nghị Quốc tế lần thứ hai về Chỉnh sửa Gen Người diễn ra tại Hồng Kông (TQ), Hạ Kiến Khuê bất ngờ chủ động tung lên mạng xã hội một chuỗi các video cá nhân. Màn hình hiển thị hình ảnh vị tiến sĩ trẻ tuổi với nụ cười tự tin, dõng dạc tuyên bố với cả thế giới rằng cặp sinh đôi mang tên Lulu và Nana đã chào đời hoàn toàn khỏe mạnh. Ông khẳng định hai bé gái chính là những con người đầu tiên trên trái đất mang bộ gen đã được chỉnh sửa để chống lại HIV.
Thông tin này lập tức bùng nổ trên truyền thông toàn cầu, biến khán phòng hội nghị tại Hồng Kông thành tâm điểm theo dõi của hàng triệu nhà khoa học, nhà quản lí và giới truyền thông quốc tế, chính thức mở ra một chương mới chứa đựng đầy ắp những tranh cãi nảy lửa trong lịch sử y khoa nhân loại.
Phản ứng gay gắt từ cộng đồng khoa học quốc tế
Sự kiện cặp sinh đôi Lulu và Nana chào đời không mang lại sự tán thưởng đồng thuận như Hạ Kiến Khuê kì vọng, mà nhanh chóng kích hoạt một làn sóng chấn động bao trùm toàn bộ giới y sinh học toàn cầu. Chỉ trong vài giờ sau tuyên bố, bầu không khí tại Hội nghị Quốc tế lần thứ hai về Chỉnh sửa Gen Người ở Hồng Kông chuyển từ kinh ngạc sang hoài nghi và lo ngại sâu sắc. Các nhà khoa học hàng đầu thế giới, bao gồm cả những người đi đầu trong việc phát minh ra công cụ CRISPR/Cas9, đã bày tỏ sự bàng hoàng trước việc một đồng nghiệp chủ động bước qua ranh giới đỏ của y khoa khi các dữ liệu an toàn còn quá mơ hồ.
Lí do đầu tiên khiến giới chuyên môn phản ứng gay gắt nằm ở những rủi ro kĩ thuật di truyền chưa thể kiểm soát. Thời điểm năm 2018, công cụ "kéo di truyền" CRISPR/Cas9 dù mang lại tiềm năng to lớn nhưng vẫn tồn tại điểm yếu cố hữu là hiện tượng cắt lệch mục tiêu (off-target effects). Việc enzym Cas9 thực hiện những vết cắt nhầm tại các vị trí khác trên bộ DNA có thể gây ra các đột biến ngoài ý muốn, làm đứt gãy những gen quan trọng và tiềm ẩn nguy cơ dẫn đến ung thư hoặc các rối loạn di truyền phức tạp cho trẻ trong tương lai.
Bên cạnh đó là nguy cơ khảm di truyền (mosaicism), hiện tượng công cụ chỉnh sửa không tác động đồng đều lên tất cả các tế bào của phôi thai. Điều này đồng nghĩa với việc cơ thể em bé khi lớn lên chỉ có một phần tế bào mang đặc tính kháng HIV, khiến mục tiêu bảo vệ ban đầu không đạt được trọn vẹn nhưng vẫn phải gánh chịu toàn bộ rủi ro kĩ thuật.
Nhiều chuyên gia y sinh học chỉ ra rằng việc loại bỏ hoàn toàn gen CCR5 không đơn giản là tạo ra một lá chắn bảo vệ, mà còn có thể vô tình tước đi những cơ chế tự vệ tự nhiên khác của cơ thể. Các nghiên cứu dịch tễ học trước đó đã ghi nhận rằng những người thiếu hụt gen CCR5 có nguy cơ biến chứng nặng và tử vong cao hơn hẳn khi nhiễm các loại virus khác như West Nile hay virus cúm mùa. Việc can thiệp vào một gen đa chức năng khi chưa hiểu rõ toàn bộ tác động sinh học của nó trên cơ thể người bị đánh giá là một bước đi mạo hiểm, đánh đổi sức khỏe lâu dài của hai đứa trẻ lấy một mục tiêu chưa thực sự cấp thiết.
Xét dưới góc độ chỉ định y tế, cộng đồng y khoa toàn cầu nhất trí rằng thử nghiệm này thiếu tính cấp thiết lâm sàng nghiêm trọng. Trong dịch tễ học hiện đại, nguy cơ lây nhiễm HIV từ cha sang con đã có thể được ngăn chặn gần như tuyệt đối bằng phương pháp rửa tinh trùng kết hợp thụ tinh trong ống nghiệm (IVF), một quy trình an toàn, đơn thuần và đã được kiểm chứng qua nhiều thập kỉ. Việc Hạ Kiến Khuê lựa chọn can thiệp trực tiếp vào gen mầm (germline editing), những biến đổi di truyền sẽ di truyền lại cho tất cả các thế hệ sau của Lulu và Nana, để giải quyết một nguy cơ vốn đã có giải pháp an toàn bị xem là hành vi vượt quá giới hạn cần thiết của y đức.
Làn sóng phản đối nhanh chóng bùng nổ mạnh mẽ ngay tại quê nhà của vị tiến sĩ trẻ. Hơn 100 nhà khoa học hàng đầu Trung Quốc đã cùng nhau kí vào một bản tuyên bố chung công khai, lên án gay gắt thử nghiệm này và gọi đó là hành vi "điên rồ", làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín của giới khoa học nước nhà trên trường quốc tế. Các cơ quan quản lí y tế và bộ ngành liên quan tại Bắc Kinh lập tức vào cuộc, yêu cầu đình chỉ toàn bộ hoạt động nghiên cứu của Hạ Kiến Khuê. Các tạp chí khoa học danh tiếng như Nature hay Science đồng loạt từ chối đăng tải công trình của ông do vi phạm nghiêm trọng các quy chuẩn về đạo đức và tính minh bạch. Một thử nghiệm vốn được kì vọng là bước ngoặt vĩ đại đã trở thành một bài học đắt giá về sự bất tuân các nguyên tắc an toàn y học nhân loại.
Áp lực từ môi trường cạnh tranh khoa học đỉnh cao
Nhìn lại toàn bộ tiến trình của dự án Lulu và Nana, giới quan sát không khỏi đặt câu hỏi về động lực thực sự phía sau những quyết định táo bạo của Hạ Kiến Khuê. Dự án này không xuất phát từ một ý tưởng bộc phát cá nhân, mà còn là sản phẩm của môi trường nghiên cứu đỉnh cao, nơi áp lực vinh danh và tinh thần cạnh tranh gay gắt luôn cuộn chảy bên dưới sự trầm mặc của các phòng thí nghiệm.
Trong thế giới khoa học hiện đại, danh tiếng, nguồn vốn đầu tư lẫn các giải thưởng danh giá thường được trao cho những người đầu tiên cán đích. Triết lí "không có giải thưởng cho người về nhì" đã tạo nên một cuộc đua nghẹt thở giữa các viện nghiên cứu toàn cầu, đặc biệt là trong những lĩnh vực tiên phong như công nghệ can thiệp di truyền.
Từ khi công cụ chỉnh sửa gen CRISPR/Cas9 được phát hiện, cuộc đua đưa công nghệ này từ lí thuyết vào ứng dụng lâm sàng đã bùng nổ dữ dội tại nhiều trung tâm khoa học lớn ở Bắc Mỹ, Châu Âu và Châu Á. Sự thành công vang dội của các thế hệ nhà khoa học đi trước, cùng bầu không khí sục sôi của làn sóng khởi nghiệp công nghệ sinh học, đã tạo nên một áp lực vô hình nhưng vô cùng mạnh mẽ lên vai những nhà nghiên cứu trẻ. Môi trường ấy khuyến khích tinh thần dấn thân, tôn vinh những phát kiến đột phá và đôi khi vô tình tạo ra tâm lí vội vã. Trong hoàn cảnh phức tạp đó, ý khao khát khẳng định bản thân và mong muốn đưa tên tuổi mình vào lịch sử y học đã thúc đẩy Hạ Kiến Khuê lựa chọn con đường đi tắt, quyết tâm trở thành người đầu tiên vượt qua vạch xuất phát trong việc tạo ra những em bé chỉnh sửa gen.
Chính áp lực muốn giữ bí mật để bảo vệ vị thế tiên phong đã khiến ông lựa chọn phương thức triển khai dự án trong sự khép kín. Bằng việc tự mình vận hành nghiên cứu mà không đưa ra phản biện công khai trước cộng đồng y sinh học, ông đã tự tước đi cơ hội nhận được những lời phản biện sắc sảo, những cảnh báo kĩ thuật và sự tham vấn đạo đức từ các đồng nghiệp lâu năm. Lớp rào chắn tự dựng lên ấy đã ngăn cản ông nhìn thấy những góc tối nguy hiểm của thử nghiệm, biến một hoài bão khoa học thành một hành trình đơn độc và đầy rủi ro.
Sự kiện Hạ Kiến Khuê cũng phơi bày khoảng cách đáng lo ngại giữa tốc độ phát triển vượt bậc của công nghệ di truyền với độ trễ của hành lang pháp lí. Khi các công cụ sinh học trở nên dễ tiếp cận và chi phí thực hiện ngày càng giảm xuống, các quy định quản lí hiện hành tại nhiều quốc gia thời điểm đó vẫn còn những khoảng trống chưa kịp lấp đầy. Sự thiếu hụt của một cơ chế giám sát đa tầng, chặt chẽ đã tạo ra khoảng trống cho những thử nghiệm vượt ranh giới được diễn ra trước khi xã hội kịp chuẩn bị tâm lí và sự đồng thuận.
Nhìn nhận một cách khách quan, câu chuyện của Hạ Kiến Khuê tại Hồng Kông năm 2018 là một nốt trầm đáng suy ngẫm trong lịch sử tiến hóa của y học hiện đại. Đó là bài học đắt giá về sự mất cân bằng giữa tham vọng đổi mới sáng tạo với sự tôn trọng chuẩn mực đạo đức và sự an toàn của con người. Sự vội vã trong nghiên cứu đỉnh cao có thể mang lại sự chú ý nhất thời, nhưng những giá trị đích thực của khoa học luôn đòi hỏi sự kiên nhẫn, tính minh bạch và sự khiêm nhường trước những quy luật phức tạp của sự sống.
Đón đọc kì 3: Trả giá trong trại giam và làm lại cuộc đời
