Hệ sinh thái PNJ chao đảo, ngành kim hoàn rung lắc, lỗ hổng nào khiến ‘con voi chui lọt lỗ kim’?

Làn sóng bán tháo từ kim cương lan sang vàng

Từ vụ việc Đặng Ngọc Thảo - nguyên giám đốc P-Lab, một công ty con của PNJ – bị khởi tố và bắt giam, hệ sinh của doanh nghiệp này chính thức bước vào đợt chao đảo lớn nhất từ trước tới nay, và tính chất của vụ việc cũng nghiêm trọng nhất từ trước tới nay.

Nghiêm trọng vì, nhân sự chủ chốt nếu không nói là quan trọng nhất tại một đơn vị kiểm định đá quý lớn nhất tại Việt Nam, lại tham gia vào đường dây buôn lậu xuyên quốc gia 28.000 viên kim cương suốt trong một thời gian dài. Chao đảo là vì, Đặng Ngọc Thảo với chuyên môn kiểm định của mình, đã giúp những viên kim cương lậu thay đổi “lai lịch” bằng cách mài mã số kiểm định GIA để sau đó khắc lên mã số kiểm định của P-Lab cùng với tờ giấy chứng nhận.

Cho dù PNJ “cố thủ” với việc xử lý khủng hoảng thương hiệu này bằng cách đẩy vi phạm về phía cá nhân Thảo, cho rằng doanh nghiệp không hề hay biết những hành vi Thảo làm, nhưng công ty không lý giải được một cách thuyết phục về cái tên đơn vị mà Thảo dùng để khắc trên các viên kim cương lậu cùng với tờ giấy kiểm định kèm theo có liên quan thế nào với trách nhiệm của P-Lab và PNJ. Đây chính là nguyên nhân lớn nhất khiến người tiêu dùng và thị trường dứt khoác "quy trách nhiệm" cho PNJ bằng làn sóng bán tháo lại sản phẩm trang sức kim cương và kim cương cho PNJ, khiến doanh nghiệp này gặp áp lực khủng khiếp về thanh khoản cho dù đã chuẩn bị sẵn ngàn tỉ đồng để mua vào lại sản phẩm đã bán ra trước đó.

Niềm tin thị trường kim cương xuống đáy đã khiến hàng loạt cửa hàng kinh doanh trang sức kim cương và kim cương đối mặt với áp lực làn sóng bán trả hàng, khiến cho hết cửa hàng này tới tiệm vàng kia phải đóng cửa để né áp lực phải mua lại hàng. Tính tới ngày 26/7, theo ông Nguyễn Văn Dưng - Chủ tịch Hội Mỹ nghệ kim hoàn đá quý TPHCM (SJA), trên thị trường đã có gần 30 doanh nghiệp kinh doanh kim cương phải đóng cửa vì mất thanh khoản trước làn sóng bán trả hàng của người tiêu dùng.

Làn sóng bán tháo từ kim cương cũng đã lan sang vàng, một kim loại quý vốn được xem là nơi trú ẩn trong các cuộc khủng hoảng kinh tế và biến động địa chính trị. Người dân bán mạnh vàng ở nhiều trung tâm, cửa hàng. Ngay tại các cửa hàng của PNJ, nhiều trường hợp muốn bán được vàng cũng phải mòn mỏi chờ đợi.

Mới nhất, PNJ đã siết thời gian mua lại hàng từ người tiêu dùng. Theo đó, tại một số cửa hàng được chỉ định của PNJ, khách hàng chỉ có thể bán lại kim cương trong khung giờ từ 15h-17h chiều mỗi ngày, và việc thanh toán tiền cũng sẽ theo nhiều đợt, kéo dài trong thời gian tối đa 120 ngày. Ai cũng biết PNJ kéo dãn việc thanh toán là để tránh áp lực thanh khoản và đề phòng không đáp ứng kịp thanh khoản. Nhưng việc này, vô hình chung, người tiêu dùng phải gánh chịu hệ lụy tiêu cực và tất cả những thiệt thòi, cho dù khi bán lại sản phẩm là họ đã chịu thiệt về giá so với khi mua.

Không chỉ có 1 mà có nhiều “con voi chui lọt lỗ kim”

Chắc chắn dư luận cũng như khách hàng sẽ rất ít người chấp nhận cách PNJ xử lý khủng hoảng bằng cách đẩy trách nhiệm sai phạm về phía cá nhân. Bởi nhiều câu hỏi đặt ra trong cơ cấu tổ chức và quản trị trong hệ sinh thái doanh nghiệp này cho thấy tính chất nặng về quan hệ gia đình, sự thân cận là yếu tố hàng đầu khiến hệ sinh thái này đối mặt với những rủi ro dễ gặp phải nhưng lại chưa chắc có biện pháp kiểm soát và ngăn chặn hiệu quả.

Mã số và giấy kiểm định của doanh nghiệp, bị mang đi chứng nhận cho sản phẩm lậu nhưng doanh nghiệp không hề hay biết, thì dù có giải thích hay biện minh thế nào cũng không thể che giấu được lỗ hổng trong quản trị và kiểm soát rủi ro trong hệ sinh thái PNJ. Và cần nhắc lại rằng, đây không phải là lần đầu hệ sinh thái PNJ trực tiếp có sai phạm hoặc liên quan sai phạm. Bởi trước đó, cả công ty mẹ và công ty con từng bị phạt vi phạm hành chính trong những vụ việc riêng biệt.

Nếu “con voi chui lọt lỗ kim” đã khiến cho mã P-Lab và giấy chứng nhận đi vào kim cương lậu, thì một “con voi chui lọt lỗ kim” khác đã giúp cho 3.400 viên kim cương lậu chui vào hệ thống bán lẻ của một trong những công ty kinh doanh vàng lớn nhất Việt Nam SJC.

Trước khi 3.400 viên kim cương lậu làm một cuộc “kim thiền thoát xác” vào hệ thống bán lẻ SJC, cựu CEO Lê Thúy Hằng của doanh nghiệp này đã từng cùng với một số tay chân tuồn vàng nguyên liệu trôi nổi bên ngoài vào hệ thống để dập ra 6.255 lượng vàng miếng SJC và 11.503,75 lượng vàng nhẫn SJC trái quy định và đã bị “xộ khám”.

Một thị trường vàng như ở Việt Nam, nhiều thời điểm xảy ra các cơn sốt cung không đủ cầu khiến người mua phải bốc số và chờ đợi, chầu chực cả buổi mới mua được, lượng “vàng lậu thương hiệu” không khó để đi vào guồng thương mại “đắt như tôm tươi”.

Để kiểm soát những “con voi chui lọt lỗ kim”, theo ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi, chia sẻ trên Tạp chí điện tử Tài chính và Cuộc sống (Fili.vn), các doanh nghiệp cần củng cố việc Kiểm soát chất lượng đa tầng. Cụ thể, thay vì chỉ dựa vào một khâu kiểm định duy nhất, doanh nghiệp cần vận hành cơ chế kiểm tra độc lập, định kỳ và ngẫu nhiên trên toàn bộ mạng lưới phân phối nhằm giảm thiểu rủi ro vận hành.

Trở lại trường hợp công ty kiểm định đá quý P-Lab của PNJ, doanh nghiệp này sẽ kiểm tra, giám sát nội bộ như thế nào khi chị ruột của Đặng Ngọc Thảo lại chính là Chủ tịch Hội đồng thành viên tại P-Lab. Rộng ra, hệ sinh thái PNJ còn không ít mối quan hệ là người thân, thân tín và thận cận trong cơ cấu tổ chức, đặc biệt là trong bộ máy lãnh đạo nắm giữ quyền lực chủ chốt. Có thể nói, một khi cơ cấu quyền lực còn nặng mối quan hệ gia đình, thân tín như thế, khi tiêu cực xảy ra, thách thức đối với cơ chế kiểm tra độc lập và các thành viên kiểm soát độc lập càng lớn.