Indonesia sở hữu tàu sân bay: Câu chuyện viển vông?
Ngày 20/7, Quốc hội Indonesia chính thức phê duyệt việc tiếp nhận tàu sân bay Giuseppe Garibaldi từ Italy dưới hình thức quà tặng. Jakarta đặt mục tiêu đưa tàu về nước trước ngày Quân lực Indonesia 5/10.
Con tàu được kỳ vọng đưa Indonesia trở thành quốc gia Đông Nam Á thứ hai sở hữu tàu sân bay, 29 năm sau Thái Lan.
“Món quà” sau đơn hàng quốc phòng lớn
Việc Indonesia mua tàu Garibaldi không hẳn là giao dịch. Con tàu mang ý nghĩa quà tặng kèm sau khi Jakarta cam kết mua hàng loạt vũ khí từ Italy.
Indonesia dự kiến chi khoảng 480 triệu euro cho 6 tàu ngầm cỡ nhỏ, khoảng 1,5 tỉ euro cho 24 máy bay huấn luyện/chiến đấu hạng nhẹ Leonardo M-346, và khoảng 450 triệu euro cho 3 máy bay tuần thám biển ATR-72-600 TMPA. Vì thế, tặng con tàu biểu tượng của hải quân Italy thời Chiến tranh Lạnh cũng là chuyện hợp lý.
Indonesia dự kiến đổi tên tàu thành KRI Gajah Mada và bố trí tại Lampung, nơi đang được cấp tốc nâng cấp hạ tầng. Theo tuyên bố chính thức, ban đầu con tàu sẽ được dùng cho nhiệm vụ nhân đạo và cứu trợ thiên tai.
"Là quốc gia quần đảo thường xuyên chịu thiên tai, một tàu sân bay như vậy sẽ giúp việc cứu trợ được hiệu quả hơn", người phát ngôn Bộ Quốc phòng Indonesia Frega Wenas phát biểu.
.jpg)
Hoài nghi từ giới phân tích tăng lên khi Indonesia công bố chi phí để đưa tàu vào biên chế. Phần miễn phí chỉ là vỏ tàu. Jakarta ước tính phải chi 450 triệu USD cho đại tu, cùng khoảng 550 triệu USD nữa để mua mới các máy bay trực thăng chuyên dụng cho tàu.
Điều đáng nói hơn cả, là toàn bộ các khoản kinh phí trên sẽ đến từ các khoản vay nước ngoài, không phải từ ngân sách.
Liên hệ với câu chuyện soái hạm nằm cảng của Thái Lan
Có thể viện dẫn Thái Lan, một nền kinh tế yếu hơn Indonesia mà vẫn có tàu sân bay. Năm 1992, Thái Lan đặt mua một tàu sân bay hạng nhẹ từ Tây Ban Nha. Hợp đồng có giá trị ban đầu 285 triệu USD, sau đó tăng lên 336 triệu USD, một khoản tiền không nhỏ.
Con tàu mang tên HTMS Chakri Naruebet, được đưa vào biên chế ngày 27/3/1997. Hải quân Thái Lan mua lại một phi đội máy bay cất hạ cánh thẳng đứng AV-8S đã qua sử dụng từ Tây Ban Nha làm lực lượng không quân trên tàu.
Tuy nhiên, thời điểm tàu về không thể nào tệ hơn. Bốn tháng sau lễ tiếp nhận, cuộc khủng hoảng tài chính châu Á bùng nổ. Ngân sách quốc phòng bị cắt giảm mạnh. Những chiếc AV-8S vốn đã cũ càng trở nên khó duy trì. Đến năm 2006, phi đội bị cho “đắp chiếu” sau chưa đầy một thập kỷ hoạt động.
Không có máy bay, Chakri Naruebet dành phần lớn thời gian nằm tại căn cứ hải quân Sattahip, thỉnh thoảng tham gia cứu hộ - cứu nạn hoặc phục vụ các sự kiện của hoàng gia. Tàu mang những biệt danh như “Thai-tanic” dựa trên con tàu đắm “Titanic “nổi tiếng, hoặc "du thuyền hoàng gia đắt nhất thế giới".
Phải tới tháng 11/2025, máy bay không người lái nhỏ MARCUS-B do Thái Lan phát triển đã bay thử từ tàu. Cùng thời điểm, Tư lệnh Hải quân Thái Lan ra lệnh nghiên cứu chuyển đổi con tàu thành “căn cứ nổi” cho phương tiện không người lái.
“Tàu sân bay drone”: Hấp dẫn nhưng còn nhiều trở ngại
Tính tới thời điểm hiện tại, cả hai quốc gia Đông Nam Á đều thể hiện rõ ý định lấy drone làm lời giải cho bài toán không quân trên hạm. Tuy nhiên, chưa bên nào tìm được đáp án trọn vẹn. Thái Lan đã có bước tiến khi thử nghiệm drone nội địa, mặc dù mới chỉ là drone hạng nhẹ cất cánh thẳng đứng, không cần đường băng.
Tầm nhìn của Indonesia tham vọng hơn Thái Lan nhiều. Nước này lựa chọn mẫu drone vũ trang Bayraktar TB3 từ Thổ Nhĩ Kỳ làm vũ khí chính. Đây là loại drone được thiết kế với mục đích sử dụng trên tàu sân bay. Cụ thể, TB3 đã vận hành trên tàu TCG Anadolu của Thổ Nhĩ Kỳ, và Italy cũng đã chọn TB3 cho hai tàu kế nhiệm tàu Garibaldi là Cavour và Trieste.
Tuy nhiên. Anadolu, Cavour hay Trieste là những thiết kế mới hơn, lớn hơn Garibaldi. Tàu Anadolu có đường băng dài 202 mét với dốc cất cánh 12 độ. Tàu Cavour và Trieste có đường băng dài 183 mét và dốc cất cánh 12 độ.
Trong khi đó, đường băng trên tàu Garibaldi chỉ dài 174 mét, cùng dốc cất cánh 6,5 độ. Những con số này làm giới phân tích hoài nghi về tính khả thi của việc vận hành drone TB3. Trong các cuộc thử nghiệm tháng 11/2024 trên tàu Anadolu, drone TB3 phải chạy đà trên toàn bộ chiều dài đường băng mới cất cánh được.
Có hai hướng giải quyết vấn đề này, thứ nhất là giới hạn tải trọng cất cánh của drone, nhưng điều đó làm giảm năng lực chiến đấu. Thứ hai, đó là cải tạo đường băng để tăng độ dài và độ dốc mũi tàu, nhưng điều đó buộc phải can thiệp rất sâu vào thiết kế gốc và rất tốn kém.
Ngoài ra, các mẫu tàu mới nói trên hướng đến tính đa nhiệm. Chúng được thiết kế từ đầu để làm tàu đổ bộ cỡ lớn, bên cạnh làm tàu sân bay. Mẫu tàu kiểu cũ như Garibaldi thiếu năng lực hỗ trợ các phương tiện đổ bộ. Còn nếu chỉ vận hành trực thăng hay drone hạng nhẹ, thì những tàu đổ bộ hiện có cũng làm được.
Nhà phân tích độc lập Muhammad Fauzan Malufti nhận định: "Sở hữu tàu sân bay không tự động mang lại cho Indonesia năng lực chiến đấu trên biển đáng tin cậy. Garibaldi không có khoang đổ bộ, hạn chế chính khả năng làm nhiệm vụ nhân đạo mà Jakarta viện dẫn làm lý do mua. Nếu không có phi đội trên hạm hoạt động hiệu quả, nó chỉ là một hộp thép nổi tốn nhiên liệu, ngốn nhân lực”.
Vết xe đổ “bóc ngắn, cắn dài”?
So sánh với tàu sân bay Thái Lan, các nhà phân tích đã đặt nhiều câu hỏi cả về năng lực vận hành của Indonesia, chứ không chỉ thắc mắc về vũ khí - trang bị. Tiến sĩ Collin Koh từ Viện Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế S. Rajaratnam (RSIS) nhận định: "Nếu không có nguồn tài chính cho hoạt động thời bình, luôn có nguy cơ con tàu bị xếp vào hàng 'nữ hoàng cảng', hầu như không ra khơi”.
Defence Security Asia ước tính, chi phí Indonesia phải trả khi đưa tàu Garibaldi vào hoạt động sẽ rơi vào khoảng 4-7 triệu USD/tháng.
Hải quân Indonesia vận hành hơn 200 tàu chiến. Nhiều chiếc đã cũ, thiếu phụ tùng hoặc thậm chí không có vũ khí. Thêm một tàu sân bay vào hạm đội đang vật lộn với bảo trì chắc chắn không phải chuyện đơn giản.
Tàu Garibaldi nay đã 41 năm tuổi. Italy cho tàu nghỉ hưu vào năm 2024 vì con tàu đã chạm giới hạn thực tế của tuổi thọ phục vụ, và vì nước này đã có những tàu mới hiện đại hơn, tốn ít nhân lực hơn.
Chakri Naruebet đi vào biên chế năm 1997, tức nay mới được 29 năm tuổi. Con tàu cũng dành phần lớn thời gian nằm cảng nên ít hao mòn hơn, dù chi phí để duy trì hiện trạng cũng đã là một gánh nặng cho hải quân Thái Lan.
Con tàu của Thái Lan vẫn đóng vai trò đáng kể trong cứu trợ sau sóng thần Ấn Độ Dương 2004 và trong các đợt lũ lụt, phục vụ như sở chỉ huy nổi và căn cứ trực thăng. Nhưng đó là những đợt triển khai mang tính thời vụ, khó có thể dùng để biện minh cho chi phí thường trực của một tàu sân bay.
Những con tàu loại này trên thế giới đóng vai trò cốt lõi là dẫn đầu các đội hình chiến đấu. Nói rằng mua tàu để làm hoạt động nhân đạo trước, chiến đấu sau, là những lý giải gây tranh cãi.
Tàu sân bay luôn có sức hút đối với tham vọng hải quân. Đó là biểu hiện dễ thấy nhất, uy tín nhất, và đắt đỏ nhất của sức mạnh hàng hải. Nhưng cả hai hải quân Đông Nam Á bước vào câu lạc bộ này đều đang gặp vấn đề về đại tu, nâng cấp, nhằm đưa các con tàu từ thế kỷ trước vào môi trường tác chiến thế kỉ XXI. Thách thức càng lớn khi đó là những con tàu được kỳ vọng làm soái hạm, biểu tượng quốc gia.
Thái Lan mua tàu mới nhưng không thể vận hành. Indonesia mua tàu cũ và có thể phải đối mặt những thách thức về hậu cần – kỹ thuật lớn hơn. Tàu “già nua” hơn, và phải ghép cặp với hệ thống drone có thể không tương thích.
Một điều không thể bàn cãi, đó là tàu Giuseppe Garibaldi, hay sắp tới có thể mang tên Gajah Mada, có tính biểu tượng hoành tráng. Cộng thêm việc ra mắt công chúng đúng dịp kỷ niệm của quân đội Indonesia, con tàu sân bay được cho là sẽ hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ tuyên truyền. Việc có khôi phục và hiện đại hóa được tàu hay không là câu hỏi lớn còn bỏ ngỏ.
