Khi ‘cha đẻ’ Facebook cũng né kiểm duyệt như chúng ta
Mới đây, Mark Zuckerberg lên mạng xã hội X để chia sẻ về một bài bình luận ông viết trên tờ Wall Street Journal. Tiêu đề bài báo rất đẹp: "Tương lai AI dành cho tất cả mọi người".
Thế nhưng cách nhà sáng lập Facebook đăng bài lên một mạng xã hội đối thủ, cùng cách người của X bình luận về bài đăng, lại phơi bày sự mỉa mai. Mỉa mai về công nghệ được cho là giúp trải nghiệm người dùng mạng xã hội của ông ấy được tốt hơn.
Thói quen tránh “hung thần” kiểm duyệt
Mark Zuckerberg đăng đường dẫn bài viết của ông ở phần bình luận, không gắn trong bài đăng. Đây là chiêu cũ mà người sử dụng Facebook, đặc biệt là người làm nội dung đều biết. Mẹo là bỏ đường dẫn xuống phần bình luận để tránh bị AI "bóp" tương tác.
Nikita Bier, trưởng bộ phận phát triển sản phẩm của X, lịch sự phản hồi: "Chào Mark, giờ anh không cần phải đặt các liên kết trong phần trả lời nữa". X đã bỏ hình thức kiểm duyệt khó hiểu này từ lâu. Trong khi đó, Facebook vẫn bảo thủ giữ tính năng đó.
"AI dành cho tất cả mọi người", miễn không phải AI đang “nắm quyền sinh sát” trên Facebook
Hãy thử hỏi bất kì người dùng Facebook nào xem điều gì làm họ bực dọc nhất khi dùng mạng xã hội của Meta? Phần lớn câu trả lời đều chỉ về AI.
AI kiểm duyệt nội dung của Facebook là một trong những tính năng bị chê bai nhiều nhất. AI này nổi tiếng vì chặn nhầm hàng loạt người dùng. Năm 2025, báo cáo minh bạch của Meta thừa nhận tỉ lệ gỡ nhầm nội dung hợp lệ tăng hơn 100% trong quý 4 vì một "lỗi". Hơn 30.000 người đã kí tên yêu cầu Meta bổ sung con người để hỗ trợ, thay vì để AI tự xử lí.
Ở Việt Nam, người dùng Facebook hoạt động trong một môi trường ngôn ngữ biến dạng. Muốn bán hàng? Không được viết "bán" mà phải viết là "b.á.n". Muốn nói về sức khỏe? Nhớ viết là "ch.ết" "bệ.nh", "u.ng th.ư", nếu không muốn AI “úp sọt” nội dung.
Nhắc tới “hoa súng” có thể bị cảnh cáo là cổ súy bạo lực vì có từ “súng”. Viết một dòng trạng thái “Sở hữu đội hình “khủng”, bố trí của đội A ở giải B có nhiều biến hóa” hoàn toàn có thể nhận thông báo vi phạm tiêu chuẩn cộng đồng vì có “khủng bố” trong câu văn.
Cả một hệ sinh thái kinh doanh và truyền thông mạng xã hội buộc phải vận dụng hết sự phong phú của tiếng Việt để biến tấu câu chữ. Họ phải thêm dấu giữa các chữ cái, thay từ bằng emoji, viết tắt đến mức chính người Việt cũng phải đoán khi đọc.
Hay giống như cách Zuckerberg làm trên bài đăng lên X, người dùng phải nhắc nhau đừng gắn đường dẫn lên bài đăng. Nếu không, sẽ bị “bóp” tương tác. Tất cả chỉ để "lách" cơ chế kiểm duyệt ngày càng bị AI hóa.
Đấy là "AI dành cho tất cả mọi người" theo phiên bản Meta. Đó là AI bóp nghẹt tiếng nói của người dùng. Đó là AI “xóa nhầm còn hơn bỏ sót” tài khoản. Nếu kháng cáo, hoàn toàn có thể là một AI khác từ chối đơn trong vài phút.
Đối thủ đang làm đúng điều Facebook quên
Chi tiết đáng suy ngẫm nhất là trong khi Facebook bận “bóp” tương tác và xóa tài khoản, các nền tảng khác lại đáp ứng những gì Facebook bỏ bê.
X, dù bị chê đủ kiểu dưới thời Elon Musk, lại đang đi đúng hướng khi vẫn ưu tiên hội thoại thực sự. Theo phân tích mã nguồn mở Phoenix, thuật toán của X cân trọng số cho bình luận nặng gấp hàng chục lần “like”. Một cuộc trao đổi qua - lại giữa người đăng và người bình luận có trọng số tương đương khoảng 150 “like”. Nói cách khác, X đang thưởng cho việc tranh luận, thứ mà Facebook đã bỏ bê khi biến newsfeed thành dòng chảy vô tận các video ngắn.
Threads, sản phẩm của chính Meta, có 141 triệu người dùng hằng ngày. Threads giống X hơn là giống Facebook, ưu tiên nội dung ngắn gọn, súc tích, tối giản. Meta tạo ra Threads như thể thừa nhận rằng công thức Facebook đã lỗi thời. Nhưng thay vì thay đổi Facebook, Zuckerberg lại tạo ra một nền tảng khác, giành người dùng với chính “con cưng” của mình.
Bluesky chọn một con đường hoàn toàn ngược lại. Ít người dùng hơn hẳn, nhưng tỉ lệ tranh luận chất lượng cao bất ngờ. Cộng đồng chủ yếu là nhà báo, học giả. Bluesky đánh đổi độ phủ lấy tương tác sâu và thực chất.
Còn Telegram đang lặng lẽ trở thành nơi trú ẩn. Hơn 8.300 hội nhóm nói tiếng Việt với tổng cộng 92 triệu lượt đăng kí. Telegram không có thuật toán “bóp” tương tác, không AI kiểm duyệt vô lí, không cần sử dụng những “d.ấu ch.ấm” để giữ cho nội dung lan tỏa. Người ta tìm đến vì muốn đọc.
Vậy Facebook có bảo thủ không?
Câu hỏi mà nhiều người dùng Facebook chắc chắn sẽ hỏi: AI kiểm duyệt chán vậy, sao Meta không sửa?
Câu trả lời ngắn gọn là AI rẻ hơn. Theo ước tính, Meta chi khoảng 5 tỉ USD mỗi năm cho kiểm duyệt nội dung, phần lớn trả cho nhà thầu bên ngoài. AI đang thay thế hơn một nửa số yêu cầu rà soát của người dùng. Meta dự kiến đến cuối 2026 sẽ đẩy con số đó lên 90% cho một số loại nội dung.
Mỗi USD tiết kiệm từ người kiểm duyệt là một USD đổ vào hạ tầng AI, thứ “thời thượng” mà Meta thực sự quan tâm. AI kiểm duyệt không cần chính xác, chỉ cần rẻ hơn con người.
Khía cạnh trớ trêu nhất là người dùng biết nhưng vẫn chấp nhận ở lại. Đôi khi đó là do thói quen, do bạn bè vẫn hoạt động nhiều, hay toàn bộ sinh kế phụ thuộc vào những nền tảng của Meta. Facebook vẫn có 3 tỉ người dùng hàng tháng, nhưng nếu được hỏi, đa số đều nói có những mạng xã hội khác tốt hơn, ít gò bó hơn.
Ở Việt Nam, 94% người dùng Internet có Facebook. 71% người xem livestream nói rằng nó trực tiếp ảnh hưởng đến quyết định mua hàng. Facebook vẫn là nền tảng livestream thương mại lớn nhất ở đây. Cả một nền kinh tế online được xây dựng trên nền tảng này.
Do đó, dù rất khó chịu nhưng chúng ta không rời được Facebook. Chúng ta tìm cách sống chung với kiểm duyệt và mòn mỏi đợi “gỡ gậy” nếu AI đánh giá chúng ta vi phạm “tiêu chuẩn cộng đồng”.
Hiệu ứng mạng lưới không phải lí thuyết kinh tế trừu tượng. Nó là lí do chúng ta vẫn mở Facebook mỗi sáng dù ghét nó. Meta biết bạn không đi đâu được. Vì biết, nên họ không cần sửa.
Meta không bảo thủ. Meta rất "tỉnh". Họ biết sẽ rất khó để bỏ sản phẩm của họ hay chuyển đổi sang chỗ khác. Do đó, việc chính cha đẻ Facebook đăng bài theo thói quen né kiểm duyệt là lời nhắc rằng tiếng nói trên mạng xã hội thực ra không được tự do như người ta rao giảng.
