Khoảng cách AI trong mùa thi: Nguy cơ bất bình đẳng mới giữa học sinh thành thị và nông thôn

Khi AI trở thành “gia sư riêng” của học sinh

Sự bùng nổ của các công cụ AI tạo sinh trong hai năm qua đã làm thay đổi đáng kể cách học của nhiều học sinh. Thay vì chỉ tìm kiếm thông tin như trước đây, các em có thể đối thoại trực tiếp với AI, yêu cầu giải thích kiến thức theo trình độ của mình, xây dựng kế hoạch học tập cá nhân hoặc tạo ra những bộ đề luyện thi phù hợp với năng lực.

Chia sẻ với Một Thế Giới, Thuỳ Anh, học sinh lớp 12 trường THCS-THPT Hai Bà Trưng, TP.HCM nói em đang hoàn thiện bài văn nghị luận xã hội trước kỳ thi tốt nghiệp THPT. Sau khi viết xong, em mở một công cụ AI và yêu cầu chấm bài theo thang điểm của Bộ GD-ĐT. Chỉ chưa đầy một phút, màn hình hiện lên bản nhận xét dài với những góp ý về lập luận, dẫn chứng và cách triển khai ý.

"Em sử dụng AI gần như mỗi ngày. Khi học Toán em nhờ giải thích các dạng bài khó, học Văn thì nhờ góp ý bài viết, còn môn tiếng Anh em dùng để luyện phản xạ giao tiếp", nữ sinh chia sẻ.

Trong khi đó, tại một xã miền núi ở Điện Biên, Hùng - cũng là học sinh lớp 12 - mới chỉ biết đến AI qua lời kể của bạn bè. Chiếc điện thoại em đang sử dụng là máy cũ của mẹ, kết nối Internet không ổn định. Việc tiếp cận các công cụ AI với Hùng vẫn còn khá xa lạ.

"Em có nghe nói AI học rất tiện nhưng chưa biết dùng thế nào. Bình thường em chủ yếu tìm tài liệu trên mạng hoặc hỏi thầy cô", Hùng nói.

Câu chuyện của hai học sinh ở hai môi trường khác nhau phần nào phản ánh một thực tế đang xuất hiện trong giáo dục Việt Nam. Khi AI ngày càng tham gia sâu vào quá trình học tập, khoảng cách giữa học sinh không chỉ còn được đo bằng điều kiện vật chất hay chất lượng trường lớp mà còn bằng khả năng tiếp cận và khai thác công nghệ.

Nhiều giáo viên cho rằng điểm khác biệt lớn nhất của AI nằm ở khả năng cá nhân hóa. Một học sinh yếu có thể yêu cầu AI giải thích một bài toán theo cách đơn giản nhất, trong khi học sinh khá giỏi có thể yêu cầu phân tích sâu hơn hoặc tiếp cận những dạng bài nâng cao. Điều này khiến AI trở thành một dạng "gia sư số" hoạt động liên tục và gần như không giới hạn thời gian.

Lợi thế đó đang được tận dụng mạnh mẽ tại các đô thị lớn, nơi học sinh có điều kiện tiếp cận thiết bị, Internet tốc độ cao và môi trường công nghệ thuận lợi hơn. Không ít trường học đã bắt đầu hướng dẫn học sinh sử dụng AI để hỗ trợ học tập, từ cách đặt câu lệnh hiệu quả đến kỹ năng kiểm chứng thông tin.

Tuy nhiên, ở nhiều vùng nông thôn, miền núi và khu vực khó khăn, câu chuyện lại khác. Điều kiện hạ tầng số chưa đồng đều khiến không phải học sinh nào cũng có cơ hội tiếp cận công nghệ mới. Ngay cả khi có thiết bị kết nối Internet, nhiều em cũng chưa được trang bị kỹ năng cần thiết để khai thác AI như một công cụ học tập.

Bất bình đẳng mới có thể hình thành từ khoảng cách số

Lịch sử giáo dục cho thấy mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều mang theo cả cơ hội và thách thức. Internet từng mở ra khả năng tiếp cận tri thức rộng lớn hơn, nhưng đồng thời cũng tạo ra khoảng cách giữa những người có điều kiện kết nối và những người đứng ngoài quá trình số hóa.

AI đang đặt ra một bài toán tương tự, thậm chí với tốc độ nhanh hơn.

Nếu một học sinh được hỗ trợ bởi AI trong việc xây dựng lộ trình học tập, luyện đề và phát hiện điểm yếu, các em có thêm lợi thế đáng kể trong quá trình ôn thi. Trong khi đó, những học sinh không có điều kiện tiếp cận công nghệ sẽ phải tiếp tục học tập theo phương thức truyền thống, với nguồn lực hạn chế hơn.

Điều đáng lo ngại là dạng bất bình đẳng này rất khó nhận diện. Không có sự khác biệt rõ ràng về cơ sở vật chất hay hình thức bên ngoài. Khoảng cách nằm trong khả năng tiếp cận tri thức và tận dụng công nghệ để nâng cao năng lực học tập.

Theo TS. Lê Đức Thuận, Chuyên gia Công nghệ Giáo dục, quá trình chuyển đổi số vẫn đang đối mặt với sự khác biệt về hạ tầng CNTT và thiết bị giữa các địa phương, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa. Nghiên cứu tại khu vực miền Trung Việt Nam cho thấy, giáo viên đặt vấn đề Chính sách và Hạ tầng Công nghệ là yếu tố có ảnh hưởng lớn nhất đến việc áp dụng AI, nhấn mạnh sự phụ thuộc vào hỗ trợ cấp trên. Cùng với đó là sự chênh lệch về năng lực giáo viên giữa các vùng miền còn khá lớn. Giáo viên ở khu vực nông thôn và miền núi báo cáo rằng thiếu năng lực chuyên môn là thách thức lớn hơn so với đồng nghiệp ở thành thị. Trong khi đó, học sinh thành thị có điều kiện tiếp cận các công cụ AI nâng cao, trong khi học sinh nông thôn/vùng khó khăn thiếu thốn thiết bị và internet ổn định.

“Để khắc phục điều này, đòi hỏi cần có các chính sách phải đảm bảo tính bao trùm và công bằng. Cần có chiến lược đầu tư cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ một cách có mục tiêu, thu hẹp khoảng cách giữa thành thị và nông thôn; cần ưu tiên phát triển và sử dụng phần mềm miễn phí, mã nguồn mở và các nền tảng có thể truy cập dễ dàng để giảm chi phí tiếp cận; đồng thời cần có chiến lược đào tạo liên tục cho giáo viên ở các khu vực khó khăn để nâng cao năng lực sư phạm số của họ”, TS. Lê Đức Thuận nói.

Nhiều chuyên gia cũng cảnh báo rằng nếu không có chính sách hỗ trợ phù hợp, AI có thể vô tình làm sâu sắc thêm những khoảng cách vốn tồn tại trong giáo dục. Học sinh thành thị sẽ có thêm công cụ để tiến nhanh hơn, trong khi học sinh nông thôn có nguy cơ tụt lại phía sau trong một cuộc đua mà điểm xuất phát vốn đã không hoàn toàn giống nhau.

Tất nhiên, AI không phải chiếc đũa thần quyết định thành công của người học. Tư duy độc lập, ý chí học tập và vai trò của thầy cô giáo vẫn là những yếu tố cốt lõi. Tuy nhiên, trong bối cảnh công nghệ đang trở thành một phần của năng lực học tập hiện đại, việc bảo đảm cơ hội tiếp cận công bằng cho mọi học sinh là yêu cầu không thể bỏ qua.

Mùa thi năm nay có thể chỉ là thời điểm đầu tiên khoảng cách AI bắt đầu được nhận diện rõ hơn. Nhưng nếu không được quan tâm đúng mức, khoảng cách ấy hoàn toàn có thể trở thành một dạng bất bình đẳng mới trong giáo dục. Khi đó, điều phân chia cơ hội của học sinh không chỉ là nơi các em sinh ra hay điều kiện kinh tế gia đình, mà còn là khả năng tiếp cận với những công cụ công nghệ đang định hình tương lai của việc học.