Không tìm được đầu ra, nông dân Mỹ mong Việt Nam chung tay giải cứu nông sản
Nông dân trồng đậu nành Mỹ, bị khách hàng lớn Trung Quốc bỏ rơi, vội vã tìm đường ra các thị trường khác để giải cứu nông sản. Một phái đoàn thương mại sang Nigeria. Một làn sóng mua hàng từ Bangladesh và một bản ghi nhớ hợp tác với Việt Nam.
Những quốc gia này vốn không phải là khách hàng truyền thống của đậu nành Mỹ. Nhưng trong bối cảnh bi đát hiện nay, những người nông dân tuyệt vọng, các tổ chức thương mại nông nghiệp và chính quyền Tổng thống Donald Trump đang chạy đôn, chạy đáo khắp nơi trên thế giới. Họ hy vọng ngăn chặn một thảm họa nông nghiệp do chiến tranh thương mại gây ra – khi Trung Quốc, thị trường lớn nhất của Mỹ, đã ngừng mua đậu nành từ các trang trại Mỹ.
Tuy nhiên, theo dữ liệu và các cuộc phỏng vấn, những nỗ lực ấy vẫn không thể bù đắp được thiệt hại do mất đi khách hàng chủ lực, khiến nỗi đau tài chính lan rộng đến cả những ngành liên quan như sản xuất máy kéo và doanh nghiệp nông cụ.
Lần đầu tiên trong hơn 20 năm, các nhà nhập khẩu Trung Quốc chưa mua bất kỳ lô đậu nành nào từ vụ thu hoạch mùa thu của Mỹ, buộc nông dân phải trữ lại sản phẩm, chờ giá phục hồi từ mức thấp nhất trong vòng 5 năm qua. Đó là một canh bạc rủi ro, vì nó khiến họ không thể thu tiền ngay từ mùa vụ trong khi chi phí mọi thứ – từ nhân công, nhiên liệu đến phân bón – đều đang tăng cao.
Như một dấu hiệu cho thấy những tháng ngày khó khăn còn kéo dài, ông Trump đã cam kết dùng nguồn thu từ thuế quan để hỗ trợ nông dân – nhóm cử tri từng ủng hộ mạnh mẽ cho ông. Hôm thứ năm vừa qua, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết chính phủ sẽ công bố gói hỗ trợ cho nông dân vào thứ ba tới.
Các mức thuế trả đũa lẫn nhau giữa Washington và Bắc Kinh trong năm nay đã khiến đậu nành Mỹ trở nên quá đắt đỏ đối với người mua Trung Quốc, buộc họ phải chuyển sang nhập khẩu từ Nam Mỹ. Tuy nhiên, các thị trường thay thế cho xuất khẩu Mỹ chỉ là những mảnh vụn nhỏ và không thể nào bù đắp được Trung Quốc – quốc gia từ lâu đã là nhà nhập khẩu đậu nành lớn nhất thế giới.
Khủng hoảng đặc biệt nghiêm trọng tại bang Illinois
Tình hình đặc biệt tồi tệ ở bang Illinois – tiểu bang trồng và xuất khẩu đậu nành lớn nhất nước Mỹ. Cách Chicago khoảng 97 km về phía tây, nơi những cánh đồng xanh mướt bắt đầu nối tiếp sau vùng ngoại ô, nông dân Ryan Frieders, 49 tuổi, đang phải cất phần lớn lượng đậu của mình vào kho sau khi buộc phải bán một phần mùa vụ với mức giá thấp hơn cả chi phí sản xuất.
Sau nhiều tháng lao động – gieo hạt, bón phân, phun thuốc diệt cỏ – nông dân Illinois năm nay trung bình chịu thua lỗ tới 64 USD cho mỗi mẫu đất, một phần do giá nông sản thấp và xuất khẩu yếu. Đây là con số theo ước tính của Đại học Illinois.
Theo ông Ted Seifried, chiến lược gia trưởng thị trường tại Zaner Ag Hedge (Chicago), Trung Quốc đã mua khoảng 45% lượng đậu nành xuất khẩu của Mỹ vào năm ngoái – và thường đảm bảo khoảng 40% nhu cầu đậu nành hằng năm từ Mỹ ngay trong đầu tháng 10.
Từ tháng 1 đến tháng 7, trước khi vụ thu hoạch mùa thu bắt đầu, lượng đậu nành Mỹ xuất khẩu sang Trung Quốc đã giảm 39%, chỉ còn 5,9 triệu tấn, theo dữ liệu mới nhất của chính phủ. Tính theo giá trị, con số này giảm 51%, chỉ còn 2,5 tỉ USD – khiến nông dân Mỹ mất đi hàng tỉ USD doanh thu.
Mỹ đã tăng mạnh xuất khẩu sang Bangladesh, đạt hơn 400.000 tấn – song vẫn chỉ là phần nhỏ so với nhu cầu khổng lồ của Trung Quốc. Dù lượng xuất khẩu sang Việt Nam, Ai Cập, Thái Lan và Malaysia đều tăng, tổng kim ngạch xuất khẩu đậu nành của Mỹ vẫn giảm 8% so với cùng kỳ năm ngoái, chỉ còn 18,9 triệu tấn.
Ông Frieders, người canh tác tại Waterman (Illinois), cùng một số quan chức ngành đã tới Thổ Nhĩ Kỳ và Ả Rập Saudi vào tháng 2 để gặp gỡ người mua và thăm các nhà máy chế biến – trong một chuyến đi do Hội đồng Xuất khẩu Đậu nành Mỹ tài trợ.
Frieders chia sẻ, rồi thêm: “Người ta nói đến Ấn Độ, Đông Nam Á và Bắc Phi – đó là những thị trường của tương lai. Nhưng không có thị trường tiềm năng nào đủ lớn để có thể đột ngột trở thành một Trung Quốc mới”.
Ngành đậu nành Mỹ tìm cách cứu vãn thương mại
Bộ trưởng Nông nghiệp Mỹ Brooke Rollins hồi tháng 9 viết trên mạng xã hội rằng Đài Loan (TQ) cam kết chi 10 tỉ USD để mua nông sản Mỹ trong 4 năm tới, bao gồm cả đậu nành. Bà gọi đó là một “bước ngoặt” nhưng thực tế lại gây hiểu lầm – vì cam kết này không hề tăng thêm so với mức mua hiện tại.
Theo dữ liệu của Mỹ, trong năm 2024, Đài Loan đã nhập khẩu 3,8 tỉ USD nông sản Mỹ; nếu duy trì tốc độ này trong bốn năm, tổng kim ngạch sẽ là 15 tỉ USD – cao hơn con số cam kết nêu trên. Bộ Nông nghiệp Mỹ chưa đưa ra bình luận để giải thích thêm về tuyên bố của bà Rollins.
Các hiệp hội ngành hàng cũng đang nỗ lực thúc đẩy xuất khẩu. Trong chuyến công tác thương mại hồi tháng 6, được Hội đồng Xuất khẩu Đậu nành đồng tài trợ, Bộ trưởng Nông nghiệp Việt Nam đã ký các biên bản ghi nhớ mua hơn 1,4 tỉ USD nông sản Mỹ, bao gồm cả đậu nành.
Hội đồng này cũng đã gặp gỡ các nhà nhập khẩu và chế biến đậu nành tại Nigeria trong tháng 6 để quảng bá thương mại, với hy vọng tăng cường lượng xuất khẩu vốn rất khiêm tốn – chỉ 64.000 tấn trong năm ngoái, theo Phái bộ Mỹ tại Nigeria. Đến tháng 8, Phái bộ Mỹ tiếp tục hợp tác với Hiệp hội Đậu nành Mỹ trong một sự kiện tốt nghiệp ngành nuôi trồng thủy sản – lĩnh vực có thể sử dụng đậu nành làm thức ăn cho cá.
Tuy nhiên, theo dữ liệu chính thức, đến tháng 7 năm nay, Mỹ vẫn chưa xuất khẩu được lô đậu nành nào sang Nigeria. Bang Illinois cũng đã đón các đoàn mua hàng từ Peru, Colombia, Nicaragua, El Salvador, Mexico và Cộng hòa Dominica trong chuyến tham quan hằng năm đến các trang trại và cơ sở xử lý nông sản vào tháng 8.
Song Mỹ không xuất khẩu đậu nành sang Peru tính đến tháng 7, còn Nicaragua và El Salvador chỉ mua lượng rất nhỏ. Xuất khẩu sang Mexico gần như đi ngang và giảm xuống với Dominica. Nông dân hy vọng những nỗ lực này sẽ mang lại kết quả về lâu dài, dù hiện tại họ vẫn đang chật vật.
Trung Quốc vẫn là bá chủ thị trường đậu nành toàn cầu
Với hơn 1,4 tỉ dân và đàn heo lớn nhất thế giới, Trung Quốc gần như không thể thay thế được trên thị trường đậu nành. Theo Hiệp hội Đậu nành Mỹ, trong 5 năm qua, Trung Quốc chiếm trung bình 61% lượng đậu nành giao dịch toàn cầu – nhiều hơn phần còn lại của thế giới cộng lại. Năm 2024, Mỹ xuất khẩu gần 27 triệu tấn đậu nành sang Trung Quốc và 5 triệu tấn sang Mexico – khách hàng lớn thứ hai.
Hôm thứ tư tuần trước, ông Trump viết trên mạng xã hội Truth Social:“Người nông dân trồng đậu nành của chúng ta đang chịu thiệt hại, bởi Trung Quốc chỉ vì ‘mục đích đàm phán’ mà không chịu mua”. Ông cho biết đậu nành sẽ là chủ đề chính trong cuộc gặp với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình dự kiến diễn ra sau bốn tuần nữa.
Thương vụ của Trung Quốc hiện đổ dồn về Nam Mỹ – y hệt như trong cuộc chiến thương mại trước đây dưới thời ông Trump. Tháng trước, đậu nành Mỹ rẻ hơn đậu nành Brazil khoảng 80–90 cent mỗi giạ cho các chuyến giao tháng 9 hoặc 10, nhưng theo giới thương nhân, thuế nhập khẩu 23% mà Trung Quốc áp lên hàng Mỹ đã khiến giá đội thêm 2 USD mỗi giạ.
Tại Argentina, chính phủ Tổng thống Javier Milei hồi tháng 9 đã tạm thời đình chỉ thuế xuất khẩu đậu nành, thu hút các nhà nhập khẩu Trung Quốc nhanh chóng đặt mua hàng loạt. Các thương vụ này khiến nông dân Mỹ – bị gạt khỏi thị trường Trung Quốc – càng thêm phẫn nộ, trong khi Bộ trưởng Bessent tiết lộ Washington đang đàm phán để hỗ trợ tài chính cho Milei, đồng minh của Trump, bằng gói hoán đổi trị giá 20 tỉ USD.
Chủ tịch Hiệp hội Đậu nành Mỹ, Caleb Ragland chua chát nói: “Nỗi thất vọng thật khôn tả”. Khoản thu từ nông sản sụt giảm đã lan sang các lĩnh vực khác ở vùng nông thôn.
Tập đoàn sản xuất máy nông nghiệp CNH – chuyên bán máy kéo và máy gặt – cho biết doanh số nông nghiệp ròng của họ trong 6 tháng tính đến ngày 30.6 đã giảm 20% so với cùng kỳ năm trước.
Trong một cuộc phỏng vấn hồi tháng 8 tại Hội chợ Nông nghiệp Farm Progress Show ở Decatur, Illinois, Giám đốc điều hành CNH Gerrit Marx thừa nhận: “Tin tốt chỉ đến khi Trung Quốc bắt đầu đặt hàng trở lại”.
Nhu cầu tiêu thụ đậu nành của Việt Nam hiện đứng thứ 13 trên thế giới, đồng thời là một trong những thị trường nhập khẩu lớn nhất của Mỹ tại khu vực Đông Nam Á.
Theo số liệu sơ bộ từ Tổng cục Hải quan, trong ba tháng đầu năm 2025, Mỹ đã xuất khẩu sang Việt Nam hơn 414.000 tấn đậu nành, đạt giá trị hơn 186 triệu USD, tăng 47% về sản lượng và 19% về giá trị so với cùng kỳ năm 2024.
Tính trong cả năm 2024, Việt Nam nhập khẩu hơn 2,2 triệu tấn đậu nành, với tổng giá trị gần 1,1 tỉ USD. Riêng trong niên vụ 2023–2024, Việt Nam cần nhập khoảng 2,2 triệu tấn đậu nành nguyên hạt và 5,9 triệu tấn khô đậu nành. Con số này được dự báo sẽ tiếp tục tăng lên khoảng 6 triệu tấn trong năm 2025.
Động lực chính thúc đẩy tăng trưởng nhập khẩu đậu nành đến từ nhu cầu nguyên liệu phục vụ ngành sản xuất thức ăn chăn nuôi và thủy sản trong nước. Là quốc gia sản xuất thịt heo lớn thứ 6 thế giới và thủy sản lớn thứ 4 toàn cầu, Việt Nam cần lượng lớn khô đậu nành – sản phẩm phụ từ quá trình tách chiết dầu đậu nành – để làm thức ăn cho gia súc, gia cầm và thủy sản.
Việt Nam hiện áp dụng mức thuế nhập khẩu 0% đối với cả đậu nành nguyên hạt và khô đậu nành nhập từ Mỹ. Dù là một quốc gia nông nghiệp, diện tích trồng đậu nành trong nước năm 2024 chỉ đạt khoảng 20.000 ha, con số rất khiêm tốn so với nhu cầu tiêu thụ. Do đó, nhập khẩu vẫn là nguồn cung chủ lực bảo đảm nguyên liệu đầu vào cho các ngành sản xuất.
Đầu tháng 6 năm 2025, Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường Đỗ Đức Duy cùng phái đoàn Việt Nam đã có chuyến thăm và làm việc tại Mỹ, qua đó ký kết các thỏa thuận nhập khẩu nông sản trị giá gần 3 tỷ USD, gồm ngô, đậu nành, thịt và nguyên liệu gỗ, đánh dấu bước hợp tác mới trong lĩnh vực thương mại nông sản giữa hai quốc gia.