Kiến trúc sư có bị thay thế khi trí tuệ nhân tạo bùng nổ?

Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo đang tạo nên cuộc chuyển đổi sâu rộng trong ngành kiến trúc. Nếu trước đây các công việc thiết kế đòi hỏi nhiều thời gian, nhân lực và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm, thì hiện nay AI đã có thể đảm nhận một phần đáng kể những nhiệm vụ mang tính kỹ thuật và lặp lại.

AI tăng tốc thiết kế, rút ngắn thời gian làm việc

Theo báo cáo State of Design & Make 2025 của Autodesk, được thực hiện với 5.594 lãnh đạo và chuyên gia trong các lĩnh vực kiến trúc, kỹ thuật, xây dựng và sản xuất trên toàn cầu, 68% lãnh đạo ngành AEC (kiến trúc, kỹ thuật và xây dựng) tin rằng AI sẽ giúp nâng cao hiệu quả ngành nghề của họ. Báo cáo cũng cho thấy AI đã trở thành một phần quan trọng trong quá trình chuyển đổi số của các doanh nghiệp thiết kế và xây dựng hiện nay.

Một trong những lĩnh vực AI thể hiện sức mạnh rõ rệt nhất là phân tích dữ liệu đầu vào cho dự án. Các nền tảng như Autodesk Forma có khả năng xử lý dữ liệu địa hình, hướng nắng, hướng gió, mật độ xây dựng và các điều kiện quy hoạch chỉ trong thời gian ngắn. Thay vì phải mất nhiều ngày thu thập và phân tích dữ liệu, kiến trúc sư có thể tiếp cận các kịch bản đánh giá gần như tức thời để đưa ra phương án phù hợp hơn.

Bên cạnh đó, công nghệ thiết kế tạo sinh (Generative Design) đang mở ra cách tiếp cận hoàn toàn mới. Chỉ cần nhập các thông số như diện tích khu đất, số tầng, ngân sách đầu tư hay mục tiêu sử dụng, hệ thống có thể tạo ra hàng trăm phương án tổ chức mặt bằng và hình khối công trình. Điều này giúp rút ngắn đáng kể giai đoạn nghiên cứu ý tưởng sơ bộ, vốn thường tiêu tốn nhiều thời gian của các nhóm thiết kế.

Khâu dựng phối cảnh và mô phỏng hình ảnh công trình cũng đang thay đổi mạnh mẽ nhờ AI. Những công cụ như Midjourney, Adobe Firefly hay Veras cho phép biến các bản phác thảo đơn giản thành hình ảnh trực quan chất lượng cao chỉ sau vài phút. Điều này giúp kiến trúc sư trao đổi với khách hàng hiệu quả hơn, đồng thời rút ngắn đáng kể thời gian hoàn thiện ý tưởng.

Lợi ích lớn nhất mà AI mang lại là năng suất. Theo báo cáo State of Design & Make 2025 của Autodesk (tập đoàn phần mềm sở hữu các nền tảng thiết kế nổi tiếng như AutoCAD và Revit), việc ứng dụng AI và tự động hóa đang giúp doanh nghiệp trong lĩnh vực kiến trúc, kỹ thuật và xây dựng giảm đáng kể khối lượng công việc lặp lại.

Nhiều công việc từng phải thực hiện thủ công trong nhiều ngày nay có thể được hoàn thành trong vài giờ hoặc vài phút.

Chính vì vậy, nhiều người bắt đầu lo ngại rằng AI có thể thay thế một bộ phận lao động trong ngành kiến trúc, đặc biệt là các vị trí chuyên thực hiện những công việc mang tính kỹ thuật đơn giản. Tuy nhiên, thực tế cho thấy công nghệ vẫn tồn tại những giới hạn quan trọng mà con người chưa thể bị thay thế.

AI chưa thể thay thế tư duy sáng tạo và trách nhiệm của kiến trúc sư

Mặc dù AI có thể tạo ra hàng trăm phương án thiết kế trong thời gian rất ngắn, nhưng điều đó không đồng nghĩa máy móc hiểu được bản chất của một công trình kiến trúc.

Trong cuộc trao đổi với Yale News năm 2025, Giáo sư Phillip Bernstein, Phó Hiệu trưởng Trường Kiến trúc Yale (Mỹ), nhận định rằng AI hiện vẫn còn rất xa mới có khả năng thiết kế hoàn chỉnh một tòa nhà an toàn, đẹp và vận hành hiệu quả. Theo ông, các công cụ AI hiện nay chủ yếu hỗ trợ hình thành ý tưởng và xử lý thông tin, nhưng chưa thể thay thế tư duy thiết kế tổng hợp của kiến trúc sư.

Trao đổi với Một Thế Giới, Kiến trúc sư Lương Ngọc Thành (Tập đoàn Daewoo Việt Nam) cho rằng công nghệ hiện nay mới chỉ hỗ trợ đắc lực cho quá trình thiết kế chứ chưa thể thay thế vai trò của con người.

Ông phân tích: “Rào cản lớn nhất khiến AI chưa thể thay thế kiến trúc sư nằm ở trách nhiệm pháp lý. Kiến trúc là ngành nghề ảnh hưởng trực tiếp tới an toàn của cộng đồng. Khi xảy ra sự cố liên quan đến chất lượng công trình, người chịu trách nhiệm trước pháp luật là kiến trúc sư có chứng chỉ hành nghề chứ không phải một thuật toán máy tính. Đây là yếu tố mà công nghệ khó có thể thay thế trong tương lai gần”.

Theo kiến trúc sư Lương Ngọc Thành, một thiết kế đẹp trên màn hình chưa chắc đã khả thi khi xây dựng ngoài thực tế. AI có thể đề xuất một ban công ấn tượng về mặt hình thức, nhưng không thể tự chịu trách nhiệm về khả năng chống thấm, độ bền kết cấu, chi phí thi công hay những rủi ro phát sinh trong quá trình vận hành. Những quyết định cuối cùng vẫn cần được đánh giá bởi đội ngũ chuyên môn giàu kinh nghiệm.

Ngoài trách nhiệm pháp lý, kiến trúc không đơn thuần là việc sắp xếp không gian. Mỗi công trình đều gắn với con người, văn hóa, lịch sử và những câu chuyện riêng. Một kiến trúc sư có thể trò chuyện với chủ đầu tư để hiểu mong muốn, lắng nghe nhu cầu của cộng đồng, cân bằng giữa thẩm mỹ và ngân sách, đồng thời tìm ra giải pháp phù hợp với bối cảnh địa phương. Đây là những yếu tố đòi hỏi cảm xúc, sự thấu hiểu và khả năng giao tiếp mà AI chưa thể sở hữu.

Thực tế cho thấy mỗi công trình là sự kết hợp của nhiều hệ thống phức tạp như kết cấu, cơ điện, vật liệu, kinh tế, môi trường và quy hoạch đô thị. Khi các yếu tố này phát sinh xung đột, việc lựa chọn phương án tối ưu đòi hỏi tư duy phản biện và khả năng đánh đổi của con người. AI có thể hỗ trợ phân tích dữ liệu, nhưng quyết định cuối cùng vẫn thuộc về kiến trúc sư.

Vai trò của kiến trúc sư đang dịch chuyển từ người trực tiếp thực hiện các công việc kỹ thuật sang người điều phối, kiểm soát và dẫn dắt toàn bộ quá trình thiết kế. Khi AI đảm nhận các tác vụ lặp lại, kiến trúc sư sẽ có thêm thời gian để tập trung vào sáng tạo, phát triển kiến trúc xanh, nâng cao chất lượng công trình và mang lại giá trị nhân văn cho không gian sống.

Lịch sử từng chứng minh rằng mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều làm thay đổi cách làm việc của ngành kiến trúc nhưng không xóa bỏ nghề nghiệp này. Từ cuộc cách mạng AutoCAD đến sự bùng nổ của BIM, công nghệ không thay thế kiến trúc sư mà giúp họ làm việc nhanh hơn, chính xác hơn và tập trung nhiều hơn vào sáng tạo.

Kiến trúc sư Lương Ngọc Thành nhận định, trong kỷ nguyên số, AI sẽ trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực giúp nâng cao hiệu quả thiết kế, nhưng yếu tố quyết định vẫn là con người. Theo ông, những kiến trúc sư biết tận dụng sức mạnh của AI sẽ có lợi thế lớn hơn trong cạnh tranh nghề nghiệp, đồng thời tạo ra các công trình thông minh, bền vững và giàu giá trị cho xã hội. Đây cũng là xu hướng phát triển tất yếu của ngành kiến trúc trong những năm tới.