Kỹ sư tự học lập công ty vũ trụ thách thức Elon Musk và Jeff Bezos

Kỹ sư tự học là người không được đào tạo chính quy trong trường đại học về kỹ thuật hoặc các ngành liên quan, nhưng tự học và rèn luyện kỹ năng chuyên môn thông qua nghiên cứu, thực hành hoặc kinh nghiệm thực tế. Họ thường học qua sách vở, tài liệu kỹ thuật, hướng dẫn trực tuyến hoặc bằng cách trực tiếp chế tạo, thử nghiệm các thiết bị, công trình… Nhờ tự học và thực hành liên tục, những người như vậy đạt được trình độ kỹ năng và tư duy kỹ sư chuyên nghiệp, dù không có bằng cấp chính thức trong lĩnh vực đó.

Trong trường hợp của Peter Beck, ông được gọi là kỹ sư tự học vì chưa từng học đại học ngành kỹ thuật, nhưng tự nghiên cứu và phát triển công nghệ tên lửa, trở thành nhà sáng lập và Giám đốc điều hành công ty vũ trụ tư nhân Rocket Lab.

Bệ phóng mới xây của Rocket Lab trên bờ biển Đại Tây Dương ở bang Virginia (Mỹ) phải chịu được lực đẩy lên đến 680 tấn. Thế nhưng Peter Beck còn có một yêu cầu khác: Nó phải đẹp.

“Bệ phóng phía sau chúng ta gần như là công trình kiến trúc nghệ thuật. Các bãi phóng thường là những thứ vuông vức, xấu xí, nhưng tôi sẽ không để điều đó xảy ra”, Peter Beck (48 tuổi) nói vào tháng 8 trước đám đông gồm cả các quan chức chính phủ Mỹ và nhà đầu tư.

Việc chú trọng vào chi tiết và hình thức đã định hướng cho con đường khởi nghiệp của Peter Beck. Là kỹ sư tự học đến từ vùng xa xôi ở New Zealand, Peter Beck là động lực thúc đẩy Rocket Lab phát triển thành công ty chế tạo và phóng vệ tinh. Dự án tiếp theo của Rocket Lab sẽ sớm triển khai trên bệ phóng mới là tên lửa cao 43m có tên Neutron, được kỳ vọng sẽ giúp Rocket Lab cạnh tranh sòng phẳng với SpaceX của Elon Musk, Blue Origin của Jeff Bezos và các đối thủ hàng đầu khác trong ngành.

Tên lửa mạnh nhất của Rocket Lab

Neutron là tên lửa mạnh nhất mà Rocket Lab từng chế tạo, được thiết kế để có khả năng tái sử dụng. Đó là yếu tố then chốt giúp Falcon 9 của SpaceX trở thành tên lửa hoạt động bận rộn nhất thế giới. Với Neutron, Rocket Lab muốn mở rộng phạm vi phóng và thực hiện các nhiệm vụ đầy tham vọng hơn.

“Nếu muốn xây dựng một công ty lớn, bạn phải làm những điều lớn lao”, Peter Beck nói trong cuộc phỏng vấn.

Rocket Lab đang nỗ lực để Neutron được phóng lần đầu tiên trước cuối năm 2025, nhưng việc hạ cánh tầng đẩy của tên lửa (phần tạo ra lực đẩy lớn để đưa tên lửa rời mặt đất và bay lên cao) có thể sẽ khó khăn. SpaceX đã thành công hàng trăm lần, nhưng hoạt động này vẫn là thử thách hoàn toàn mới với công ty của Peter Beck.

“Peter Beck phải giải được bài toán tái sử dụng. Đó là thách thức khổng lồ. Chưa ai làm được như SpaceX cả”, Marv Vander Weg, cựu lãnh đạo trong mảng tên lửa tại SpaceX và United Launch Alliance, nhận xét.

“Tự làm lấy thôi”

Peter Beck lớn lên ở thành phố Invercargill, miền nam New Zealand, nơi bầu trời đêm thường rực sáng bởi hiện tượng cực quang phương nam, và nuôi dưỡng niềm say mê không gian từ nhỏ.

Ông cũng thấm nhuần tinh thần tự làm (DIY). Cha Peter Beck từng tự chế tạo một kính thiên văn sau đó được đưa vào đài quan sát khu vực, và xưởng nhỏ tại nhà giúp Peter Beck tiếp cận đủ loại công cụ. Niềm đam mê máy móc khiến ông bỏ qua đại học để làm thợ học việc trong ngành cơ khí chế tạo khuôn và dụng cụ, rồi làm kỹ sư cho một hãng đóng du thuyền.

Niềm đam mê vũ trụ không bao giờ tắt, khi Peter Beck từng tự thiết kế động cơ nhỏ trong thời gian rảnh. Khoảng 20 năm trước, Peter Beck cố gắng bước vào ngành không gian bằng cách sang Mỹ và gặp các quan chức NASA (Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Quốc gia Mỹ), nhưng nhanh chóng nhận ra rằng một người nước ngoài không bằng cấp thì khó có cơ hội được tuyển.

“Tôi quay về và nghĩ: Thôi thì mình tự làm lấy vậy”, ông kể.

Từ Ātea-1 đến Electron

Rocket Lab được Peter Beck thành lập năm 2006. Phương tiện đầu tiên của họ là Ātea-1, tên lửa phụ cao khoảng 6m dùng cho các chuyến bay cận quỹ đạo. Sau đó, Peter Beck huy động vốn cho dự án tiếp theo là Electron, tên lửa cao 18m.

Sven Strohband, đối tác tại công ty đầu tư mạo hiểm Khosla Ventures, nhớ lại khi ông nói chuyện với Peter Beck về hệ thống bơm động cơ mới lạ mà Rocket Lab đang phát triển lúc đó. Ông khuyên Peter Beck nên đến gặp các chuyên gia NASA tại thành phố Huntsville (bang Alabama, Mỹ) để họ đánh giá công nghệ này.

“Tôi nghĩ Peter Beck đã lên chuyến bay chỉ vài giờ sau đó”, Sven Strohband kể. Bạn bè của Sven Strohband ở NASA cho rằng hệ thống bơm này rất thông minh. Sven Strohband bị ấn tượng bởi tinh thần của Peter Beck và Khosla Ventures sau đó quyết định đầu tư vào Rocket Lab.

Electron sẵn sàng cho sứ mệnh đầu tiên vào năm 2017. Chuyến bay thất bại, nhưng Rocket Lab đã phục hồi nhanh chóng và sử dụng Electron để tạo chỗ đứng trong thị trường phóng vệ tinh cỡ nhỏ. Công ty cũng mở rộng sang sản xuất vệ tinh, bán thiết bị (từ cảm biến đến pin Mặt trời) và phần mềm điều khiển bay.

Nhờ hai mảng kinh doanh này, Rocket Lab đã tăng cường quan hệ với các cơ quan chính phủ Mỹ và khách hàng quốc tế.

Đối đầu SpaceX

Gần đây, Rocket Lab đã gây hứng thú lớn với giới đầu tư. Cổ phiếu Rocket Lab chốt hôm 2.10 gần mức cao kỷ lục, sau khi tăng vọt trong năm qua.

Đà tăng này khiến sự kỳ vọng với Rocket Lab càng cao và màn ra mắt Neutron sẽ là bài kiểm tra niềm tin của nhà đầu tư.

Các công ty hàng không vũ trụ niêm yết trên sàn chứng khoán từng gặp khó khăn. Chẳng hạn, cổ phiếu Firefly Aerospace giảm 21% hôm 30.9, một ngày sau khi một trong những tên lửa đẩy của công ty phát nổ trong quá trình thử nghiệm.

Rocket Lab phải cạnh tranh với những doanh nhân và công ty sở hữu nguồn vốn khổng lồ như SpaceX, Blue Origin hay United Launch Alliance - liên doanh giữa Boeing và Lockheed Martin.

Peter Beck biết Rocket Lab không thể chi tiêu mạnh bằng đối thủ, nên tìm hướng khác để vươn lên. Một cơ hội đến sau vụ phá sản của Virgin Orbit năm 2023, khi Rocket Lab mua lại trụ sở và nhà máy công ty do Richard Branson sáng lập tại thành phố Long Beach (bang California, Mỹ) với giá 16 triệu USD.

Doanh thu năm ngoái của Rocket Lab đạt 436 triệu USD, gần gấp đôi so với năm 2023. Tuy nhiên, lỗ ròng cũng tăng lên 190 triệu USD và Rocket Lab vẫn chưa có lãi kể từ khi niêm yết cách đây bốn năm. Để có vốn tiếp tục phát triển, Rocket Lab đã bán thêm cổ phiếu.

Dù Rocket Lab vượt qua nhiều đối thủ trong thị trường phóng vệ tinh cỡ nhỏ, SpaceX vẫn là thách thức lớn với công ty của Peter Beck. Elon Musk thường tổ chức các chuyến bay chia sẻ chi phí trên tên lửa Falcon 9, cho phép nhiều công ty cùng đưa vệ tinh lên quỹ đạo trong một lần phóng. Cách làm này rẻ hơn nhiều so với dịch vụ của Rocket Lab.

Tuy nhiên, các lãnh đạo Rocket Lab nói rằng Electron có ưu điểm riêng. Một người ví von rằng các chuyến phóng chung của SpaceX giống như đi xe buýt, còn với Electron là Uber - tuy đắt hơn nhưng linh hoạt hơn.

Tên lửa Neutron được Rocket Lab thiết kế nhằm cung cấp các chuyến bay với giá 50 triệu đến 55 triệu USD, thấp hơn mức giá hiện tại của Falcon 9 là khoảng 70 triệu USD.

Rocket Lab dự đoán SpaceX sẽ phản ứng, bởi lâu nay Falcon 9 hầu như không có đối thủ cạnh tranh trực tiếp. SpaceX từ chối bình luận về vấn đề này.

Peter Beck nói muốn Rocket Lab tập trung vào những thử thách sắp tới, đặc biệt là chuyến bay đầu tiên của Neutron.

“Thành công trong công nghệ tên lửa không phụ thuộc vào tiền. Chỉ cần sai một bước là tên lửa sẽ nổ tung, nên điều quan trọng là phải thực hiện chính xác”, ông nhấn mạnh.