Làm gì để AI không trở thành kẻ thù của lao động trẻ?

Nhìn từ xa, Hàn Quốc có vẻ là bên thắng lớn rõ ràng trong làn sóng AI (trí tuệ nhân tạo). Một số tập đoàn lớn nhất nước này đang hưởng lợi nhờ nhu cầu cực lớn với chip nhớ và trung tâm dữ liệu trên thế giới.

Samsung Electronics và SK Hynix, hai nhà sản xuất chip nhớ hàng đầu thế giới của Hàn Quốc, đều đã vượt mốc 1.000 tỉ USD vốn hóa thị trường. Vì hai công ty này có công đoàn mạnh, người lao động của họ cũng đang được hưởng một phần thành quả từ đợt tăng vọt lợi nhuận.

Tháng 5, Samsung Electronics đạt được thỏa thuận tiền lương với công đoàn, trong đó có các khoản thưởng theo hiệu quả công việc lên tới khoảng 416.000 USD dành cho một số nhân viên bộ phận chip.

Nhân viên Samsung Electronics được cho là đã đạt được thỏa thuận để nhận 10,5% lợi nhuận hoạt động của mảng bán dẫn dưới dạng thưởng đặc biệt, sau khi từng đe dọa đình công trong 18 ngày vào tháng 5.

Theo một nguồn tin công đoàn giấu tên được Reuters dẫn lại, một nhân viên sản xuất chip nhớ của Samsung Electronics có mức lương cơ bản 80 triệu won (khoảng 52.400 USD) dự kiến sẽ nhận tổng tiền thưởng khoảng 626 triệu won (tương đương 410.000 USD) trong năm 2026.

Vào tháng 9/2025, SK Hynix đã ký thỏa thuận tiền lương, trong đó dành 10% lợi nhuận hoạt động để thưởng cho người lao động.

Theo tính toán của Reuters, nhân viên SK Hynix thậm chí có thể nhận khoản thưởng vượt 700 triệu won (khoảng 454.851 USD) nếu công ty đạt lợi nhuận năm ở mức 250.000 tỉ won trong 2026. Theo cơ cấu trả lương mới, nhân viên mảng chip của SK Hynix đã nhận được khoản tiền thưởng gần 3.000% lương cơ bản ở năm tài chính vừa qua.

Vì thế, không có gì lạ khi Hàn Quốc là một trong số ít nền kinh tế lớn mà số người lạc quan về AI nhiều hơn số người bi quan, theo khảo sát của Trung tâm Nghiên cứu Pew.

AI làm sâu thêm khoảng cách giữa lao động tại các công ty lớn và doanh nghiệp nhỏ ở Hàn Quốc

Thế nhưng, câu chuyện không chỉ có vậy. Hàn Quốc từ lâu đã là một nền kinh tế tồn tại nhiều rạn nứt sâu sắc giữa nhóm “người trong cuộc” có việc làm ổn định tại các công ty lớn, năng suất cao, và nhóm “người ngoài cuộc” làm việc bấp bênh tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Cho đến nay, lợi ích mà AI mang lại dường như chủ yếu chảy về nhóm thứ nhất, thậm chí còn làm khoảng cách giữa hai nhóm này rộng thêm.

Chẳng hạn, thỏa thuận chia sẻ lợi nhuận của Samsung Electronics chỉ có lợi cho nhân viên chính thức của công ty, chứ không áp dụng cho lao động tại các nhà thầu phụ. Đây là nhóm thường có thu nhập thấp hơn và ít được bảo đảm việc làm hơn.

AI khiến người trẻ Hàn Quốc mất việc và khó gia nhập thị trường lao động hơn

Một nhóm “người ngoài cuộc” khác là những người trẻ còn chưa kịp bước chân vững chắc vào thị trường lao động.

Theo một nghiên cứu dựa trên dữ liệu hành chính của hai nhà kinh tế Jinsu Han và Samil Oh thuộc Ngân hàng Trung ương Hàn Quốc, 211.000 việc làm của thanh niên trong độ tuổi 15 đến 29 đã biến mất ba năm qua, còn số việc làm của lao động ở độ tuổi 50 lại tăng thêm 209.000 cùng kì.

Việc làm của thanh niên giảm đặc biệt mạnh ở các lĩnh vực chịu tác động lớn từ AI. Cụ thể là giảm 11,2% trong lĩnh vực lập trình máy tính, tích hợp và quản lý hệ thống; giảm 20,4% trong ngành xuất bản; giảm 8,8% trong lĩnh vực dịch vụ chuyên môn; giảm 23,8% trong ngành dịch vụ thông tin.

Theo hai nhà kinh tế này, thị trường lao động Hàn Quốc đang trải qua một sự thay đổi công nghệ “thiên về người có thâm niên”. Lý do là AI dễ thay thế những công việc thường do nhân viên trẻ đảm nhận, nhất là các nhiệm vụ dựa nhiều vào kiến thức sách vở, quy trình rõ ràng và có thể hệ thống hóa.

Ngược lại, AI thường hỗ trợ tốt hơn cho những công việc đòi hỏi kinh nghiệm tích lũy lâu năm, hiểu biết ngầm, kỹ năng xã hội và khả năng giao tiếp, vốn là những lợi thế phổ biến hơn ở lao động lớn tuổi hoặc có nhiều năm kinh nghiệm.

Đã có những dấu hiệu cho thấy mô hình “thiên về thâm niên” này cũng đang xuất hiện ở Mỹ, đặc biệt trong ngành phần mềm. Thế nhưng, các xu hướng tại Hàn Quốc trông rõ rệt hơn nhiều.

Liệu đây có phải là lời cảnh báo cho các nền kinh tế khác? Sarah O'Connor, nhà báo kì cựu tại trang FT, cho rằng là có. Tuy nhiên, cấu trúc thị trường lao động kiểu “người trong cuộc - người ngoài cuộc” của Hàn Quốc có lẽ cũng góp phần tạo ra tình trạng này.

Jiyeun Chang, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Lao động Hàn Quốc, nói lao động hiện hữu trong các tập đoàn lớn được bảo vệ việc làm rất tốt. Vì thế, khi phải điều chỉnh để thích ứng với công nghệ mới, doanh nghiệp thường không sa thải nhiều nhân viên cũ, mà giảm tuyển người mới.

Thực tế, người trẻ ở Hàn Quốc đã gặp khó khăn trên thị trường lao động ngay cả trước khi ChatGPT ra mắt cuối năm 2022.

Một báo cáo của OECD (Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế) trong năm 2022 cho thấy các tập đoàn lớn, vốn từng là động lực tạo việc làm quan trọng, đang thay đổi cách phát triển. Họ chuyển sang những ngành và sản phẩm cần nhiều vốn, nhiều công nghệ hơn, nhưng lại cần ít lao động hơn. Ngoài ra, các tập đoàn này cũng thuê ngoài nhiều công việc hơn thay vì trực tiếp tuyển thêm nhân viên.

Trong khi đó, nhiều sinh viên mới ra trường nếu không xin được việc tại các tập đoàn lớn hoặc ở khu vực công thường chọn tiếp tục chờ đợi những công việc như vậy, thay vì vào làm tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ đang thiếu lao động.

Các doanh nghiệp vừa và nhỏ vì thế rơi vào một “vòng luẩn quẩn”: Năng suất chưa đủ cao nên không thể trả lương tốt; vì không trả lương tốt nên khó thu hút lao động chất lượng cao; và vì thiếu lao động giỏi nên lại càng khó nâng năng suất.

Hàn Quốc đề xuất hỗ trợ người trẻ để AI không trở thành rào cản việc làm

Tin tốt cho Hàn Quốc là chính phủ nước này còn dư địa tài chính nhờ nguồn thu thuế tăng lên từ sự bùng nổ của ngành bán dẫn. Chính phủ đang lên kế hoạch thành lập một “Quỹ Ứng phó Tương lai” để đầu tư vào các siêu dự án, giải quyết bất bình đẳng, hỗ trợ việc làm cho những người ở độ tuổi 20 và 30.

Lựa chọn khá rõ ràng là dùng một phần nguồn tiền tăng thêm đó để hỗ trợ các công ty tuyển dụng và đào tạo người trẻ. Việc này vẫn cần thiết ngay cả khi lao động trẻ chưa thể tạo ra giá trị kinh tế rõ ràng ngay lập tức, bởi họ cần thời gian để tích lũy kinh nghiệm và chuyên môn.

Một chính sách táo bạo hơn có thể là mở rộng mạng lưới an sinh, cơ hội đào tạo và nguồn vốn cho nhóm “người ngoài cuộc”, chẳng hạn lao động tự do hoặc người tự kinh doanh.

Trong điều kiện phù hợp, những người trẻ Hàn Quốc am hiểu công nghệ hoàn toàn có thể tự lập công ty khởi nghiệp riêng, dùng AI để tạo ra sản phẩm và dịch vụ mới. Biết đâu một ngày nào đó, chính những công ty khởi nghiệp này có thể thách thức các tập đoàn khổng lồ từng không cho họ cơ hội bước chân vào làm việc.

Những thời đại mới cần khẩu hiệu mới. Với những người trẻ đang chật vật tìm việc theo con đường truyền thống, khẩu hiệu đó có thể là: Nếu không thể gia nhập họ, hãy đánh bại họ.