Làm sao để ‘học thật, thi thật, nhân tài thật và giá trị thật’?
Đó là mong muốn của Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Hoàng Minh Sơn. Mong muốn này không phải bây giờ mới đặt ra, Bộ GD-ĐT đã làm rất tốt từ phong trào “Hai không” (2006). Nhưng sau đó không còn “học thật, thi thật nữa”, vì sao?
Những vấn đề nhức nhối của ngành giáo dục hiện nay
Tại hội nghị giám đốc các sở giáo dục - đào tạo (GĐ-ĐT) năm 2026 diễn ra trong hai ngày 23 và 24/7 tại Phú Thọ, Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Hoàng Minh Sơn đặt ra yêu cầu: "Cần trả lại chất lượng giáo dục thực chất cho học sinh (HS), xây dựng một hệ thống học thật, thi thật, nhân tài thật và giá trị thật”.
Đây là vấn đề không mới, thậm chí rất cũ. Ngày 16/5/2021, làm việc với Bộ GD-ĐT về những vấn đề tồn đọng, cấp bách cần giải quyết, các đề xuất, kiến nghị của ngành, Thủ tướng Phạm Minh Chính nhấn mạnh yêu cầu "học thật, thi thật, nhân tài thật", Thủ tướng đề nghị các đại biểu đánh giá tổng thể, toàn diện, thẳng thắn về tình hình thực hiện, kết quả thành tựu, mặt chưa được để rút kinh nghiệm, chỉ ra nguyên nhân, giải pháp.
Sau đó, ngày 19/5/2021, Bộ trưởng Bộ GD-ĐT lúc đó là ông Nguyễn Kim Sơn cũng phát biểu rằng, học thật, thi thật trước hết và luôn luôn là việc của ngành giáo dục, nhưng cũng là của toàn xã hội. Nếu tất cả mọi người cùng đồng lòng vì nền giáo dục thực chất, vì cuộc sống chất lượng và sự phát triển của đất nước, thì một trong những việc đầu tiên cả xã hội chung tay hành động là tất cả cùng vì thực học.
Thực tế yêu cầu "học thật, thi thật” có từ thời phong trào “Hai không” (2006). Nhưng để thực hiện yêu cầu tưởng như đương nhiên này, hơn 20 năm qua ngành giáo dục vẫn loay hoay và những tiêu cực trong thi cử vẫn cứ diễn ra ngày càng nghiêm trọng, làm ảnh hưởng đến uy tín của ngành giáo dục.
Cũng tại hội nghị các giám đốc Sở nêu trên, đánh giá về kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026, Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Hoàng Minh Sơn phát biểu: "Ở một số nơi đã xảy ra những hiện tượng sai phạm. Chúng ta có thể nói về nguyên nhân khách quan, nhưng cũng phải nói về nguyên nhân chủ quan. Những người làm giáo dục đã nhận diện được những động lực tạo ra tiêu cực này chưa? Chúng ta đã làm hết sức mình và đã thể hiện đầy đủ sự tự trọng của mình chưa?".
“Những hiện tượng sai phạm” - Bộ trưởng phát biểu nguyên văn như vậy, nhưng thực chất đó là những vi phạm nghiêm trọng Quy chế thi tốt nghiệp THPT, là những hành vi vi phạm pháp luật, như vụ gian lận thi cử ở Tuyên Quang mà cơ quan chức năng đã khởi tố vụ án, khởi tố 26 bị can.
Bộ trưởng Sơn đề nghị, xem xét trong từng công việc giảng dạy hằng ngày, trong từng công việc quản lý hằng ngày, "những gì chúng ta chưa làm đúng thực chất; những gì chúng ta còn xuề xòa, chưa nghiêm túc, chưa thực hiện nghiêm kỷ cương".
"Bằng tất cả sự tự trọng của những người làm giáo dục, các nhà giáo, chúng ta cần từng bước đẩy lùi vấn đề này từ những việc nhỏ nhất: trong công việc dạy học học sinh, kiểm tra bài tập, trong công tác báo cáo kết quả, phải thực chất, trung thực", ông Sơn nói.
Bộ trưởng Sơn nhấn mạnh: "Cần trả lại chất lượng giáo dục thực chất cho HS, xây dựng một hệ thống học thật, thi thật, nhân tài thật và giá trị thật. Chúng ta cần chấm dứt triệt để tình trạng nâng điểm, làm đẹp học bạ, chạy theo thành tích và kết quả thi đua".
Đó là những vấn đề nhức nhối của ngành giáo dục hiện nay, đặc biệt qua vụ án gian lận thi tốt nghiệp THPT vừa xảy ra ở Tuyên Quang và một vài nơi khác, mà cơ quan chức năng đang điều tra.
20 năm phấn đấu để học thật, thi thật đều thất bại
Năm 2006, thời ông Nguyễn Thiện Nhân làm Bộ trưởng Bộ GD-ĐT, đã mạnh dạn phát động phong trào “Hai không”: “Nói không với tiêu cực trong thi cử và nói không với bệnh thành tích trong giáo dục”. Phong trào này ra đời sau vụ tiêu cực gây chấn động dư luận lúc bấy giờ, đó là vụ gian lận thi tốt nghiệp THPT năm 2006 tại Trường THPT Phú Xuyên A (tỉnh Hà Tây cũ, nay thuộc Hà Nội). Người dũng cảm tố cáo là thầy giáo Đỗ Việt Khoa (khi đó là giáo viên Trường THPT Vân Tảo, Hà Tây).
Với tinh thần “Hai không”, ngay sau đó, kỳ thi tốt nghiệp THPT 2007 được tổ chức cực kỳ nghiêm túc. Kết quả tỷ lệ đỗ tốt nghiệp THPT giảm kỷ lục: Tỷ lệ đỗ đợt 1 năm 2007 tụt xuống còn khoảng 66,7% (so với mức trên 90% của các năm trước đó), nhất là ở khu vực miền núi hay một số vùng khó khăn, có những trường tỷ lệ đỗ tốt nghiệp chỉ đạt vài phần trăm.
Tỷ lệ cụ thể như sau: Tỷ lệ đỗ đợt 1 (tháng 6/2007): Toàn quốc (hệ THPT): Đạt 66,6% (giảm kỷ lục, giảm gần 25% so với mức ~92% của năm 2006). Hệ bổ túc THPT: Đạt 26,6%. Tổng số thí sinh (TS) rớt đợt 1: Hơn 414.000 TS. Trong đợt thi này, top địa phương đỗ cao nhất là TPHCM đứng đầu cả nước với 95,1%, tiếp đến là Thái Bình (93,4%), Nam Định (90,3%). Top thấp nhất: Tuyên Quang chỉ đạt 14,1%; Bắc Kạn (20,2%); Yên Bái và Cao Bằng (~27%).
Kỳ thi này (đợt 1) đã lập những lỷ lục chưa từng có: Lần đầu tiên trong lịch sử ghi nhận những trường THPT hay trung tâm giáo dục thường xuyên (TTGDTX) có 0% TS đỗ tốt nghiệp, như THPT Dân lập Đinh Tiên Hoàng - Quảng Ngãi, THPT Dân lập Vân Phú - Phú Thọ, TTGDTX Mù Căng Chải - Yên Bái. Có những trường hàng trăm TS dự thi chỉ đỗ duy nhất 1 em, như THPT Mai Châu B - Hòa Bình đỗ 1/169; THPT Dân lập Âu Cơ - Phú Thọ đỗ 1/175.
Các chuyên gia giáo dục nhận xét rằng đây là kỳ thi phản ánh đúng thực trạng "học thật, thi thật", khi kỷ luật phòng thi được siết rất chặt và các vi phạm bị xử lý rất nghiêm.
Nhưng nghịch lý thay, đó lại là một “cú sốc” lớn với xã hôi, gia đình và HS. Dưới áp lực xã hội, Bộ GD-ĐT buộc phải tổ chức thi lại đợt 2 cho 414.000 HS trượt tốt nghiệp đợt 1. Kỳ thi “kỳ lạ” này có kết quả đỗ tốt nghiệp như sau: Hệ THPT đạt 43,11%; hệ bổ túc, GDTX THPT đạt 29,57%.
Tổng hai đợt thi, kết quả đỗ đạt tỷ lệ với THPT toàn quốc năm 2007 là 80,38%, hệ bổ túc, GDTX THPT toàn quốc đạt 46,26%. Cuối cùng vẫn có có hơn 260.000 TS trượt kỳ thi này (tính cả hai đợt).
Thực tế, đợt 1 mới là kỳ thi “học thật, thi thật”. Kỳ 2 chỉ là kỳ thi “ân huệ” dưới áp lực của dư luận xã hôi mà thôi.
Và đến các kỳ thi tốt nghiệp THPT tiếp theo năm 2008, 2009 có kết quả như sau: 2008 đạt ~76,0% (cũng thi 2 đợt; đợt 1 đạt ~66,6%); năm 2009 đạt ~83,8 (tính cả 2 đợt thi). Và đến năm 2010 tỷ lệ này đạt ~92,6% (năm này chỉ tổ chức 1 đợt thi duy nhất). Và bắt đầu từ đây, tỷ lệ đỗ tốt nghiệp THPT hàng năm luôn tiệm cận 99 đến ~ 100%. Đến kỳ thi năm 2026 tỷ lệ này được Bộ GD-ĐT công bố cũng tiệm cận 100%.
Dẫn những số liệu trên, cho thấy phong trào “Hai không” thất bại ngay từ khi nó mới được phát động (2007).
Một giả thuyết đặt ra: Nếu như kỳ thi năm 2026, áp dụng tinh thần “Hai không”, tỷ lệ đỗ tốt nghiệp THPT là bao nhiêu?
Đó là câu hỏi đầy thách thức với Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Hoàng Minh Sơn khi ông đặt ra yêu cầu: "Cần trả lại chất lượng giáo dục thực chất cho HS, xây dựng một hệ thống học thật, thi thật, nhân tài thật và giá trị thật. Chúng ta cần chấm dứt triệt để tình trạng nâng điểm, làm đẹp học bạ, chạy theo thành tích và kết quả thi đua".
Sự trượt dài của các kỳ thi
Sự thật, sau khi “Hai không” bị triệt tiêu, gần 20 năm qua, tỷ lệ tốt nghiệp THPT tiệm cận 99-100%. Dẫn đến nhiều ý kiến băn khoăn có nên tổ chức một kỳ thi mà gần như 100% TS đều đỗ tốt nghiệp?
Không chỉ vậy, triệt tiêu “Hai không”, còn dẫn đến những tiêu cực rất đáng xấu hổ về kỳ thi này.
Sau vụ gian lận thi cử ở Hội đồng thi THPT Phú Xuyên A (2006) những tưởng những vụ gian lận như vậy sẽ chấm dứt nhưng không. Tháng 6/2012, khi 2 HS trường THPT Dân lập Đồi Ngô (Lục Nam, Bắc Giang) giấu bút camera vào phòng thi để quay lại cảnh giám thị ném phao bài cho cả lớp. Sở GD-ĐT Bắc Giang kỷ luật 42 người, cách chức Chủ tịch Hội đồng coi thi Nguyễn Đức Đôn, không công nhận chức vụ hiệu trưởng và phó hiệu trưởng của trường Đồi Ngô, sa thải 6 giáo viên, cảnh cáo 23 giám thị và khiển trách 7 người khác.
Đỉnh điểm là vụ nâng điểm bằng máy tính tại Hà Giang và Sơn La năm 2018 tiếp tục gây chấn động dư luận. Vũ Trọng Lương (phó phòng khảo thí) đã sử dụng máy tính quét (scan) bài thi, tải file dữ liệu đáp án gốc của Bộ GD-ĐT về máy. Sau đó, Lương dùng phần mềm để can thiệp, sửa bài làm của TS trên phiếu trả lời trắc nghiệm hoặc sửa trực tiếp kết quả điểm trên máy tính để đồng bộ với danh sách cần "nâng điểm" đã nhận từ trước. Chỉ trong khoảng hơn 2 tiếng, Vũ Trọng Lương đã nâng điểm cho 309 bài thi của 114 TS. Có những TS được nâng tới 26,8 điểm/3 môn.
Hậu quả nhiều TS từ chỗ trượt tốt nghiệp hoặc điểm trung bình đã trở thành "thủ khoa", "á khoa" các trường đại học top đầu. Sau khi chấm thẩm định, toàn bộ số điểm gian lận bị hủy bỏ, các TS này bị buộc thôi học.
Trong vụ này, hàng loạt cán bộ giáo dục và công an đã bị truy tố, xét xử hình sự, cùng hàng trăm đảng viên bị kỷ luật. Hà Giang có 5 cựu cán bộ bị kết án tù, nhiều cán bộ khác bị kỷ luật Đảng. Hơn 150 cán bộ, đảng viên có con được nâng điểm bị xử lý kỷ luật từ khiển trách đến cảnh cáo.
Tại Sơn La, kỷ luật 83 cán bộ, đảng viên có liên quan. Trong đó, 8 cựu cán bộ bị khởi tố và khai trừ khỏi Đảng. Cơ quan điều tra đã khởi tố và đưa ra xét xử 12 bị can, trong đó có cả lãnh đạo Sở GD-ĐT. Đây là vụ nâng điểm lớn nhất nước cho tới nay (chưa tính vụ Tuyên Quang, vì chưa có kết quả điều tra).
Không lâu sau đó, Hòa Bình cũng bị phát hiện xảy ra gian lận. Theo kết luận điều tra, 64 TS liên quan đến sai phạm, trong đó 56 TS có 140 bài thi trắc nghiệm bị sửa điểm. "Công thức" tương tự Hà Giang và Sơn La khi các đối tượng lợi dụng sơ hở trong quy trình bảo quản, chấm thi để can thiệp trực tiếp vào bài làm của TS. Vụ việc bị khởi tố, 15 cán bộ, giáo viên bị truy cứu trách nhiệm hình sự và lãnh án tù, cùng hàng chục cán bộ, lãnh đạo địa phương bị kỷ luật Đảng và chính quyền, trong đó có nhiều lãnh đạo sở GD-ĐT, lãnh đạo UBND tỉnh.
Các vụ án gian lận thi cử này đã được xử lý rất nghiêm minh nhưng vì sao những vụ tiêu cực như vậy vẫn cứ diễn ra, thậm chí ở mức độ rất nghiêm trọng như vụ Tuyên Quang?
Có phải do Quy chế thi tốt nghiệp THPT chưa chặt chẽ? Có phải công nghệ phát triển rất nhanh, như Bộ GD-ĐT nêu lý do? Giao toàn quyền "vừa đá bóng, vừa thổi còi" cho địa phương tổ chức thi, chấm thi? Sự tha hóa đạo đức công vụ và sự buông lỏng giám sát (cố tình vi phạm Quy chế thi)… Đó là những câu hỏi mà Bộ GD-ĐT đang đi tìm câu trả lời đúng để có thể cải tiến kỳ thi một cách khoa học, liêm chính và công bằng.
.jpg)
