Làm sao giữ lại chút riêng tư khi ‘tai mắt’ công nghệ ở khắp nơi?
Công nghệ tiêu dùng ngày nay dường như quá thông minh, đến mức gây phiền toái cho nhiều người vì sự riêng tư bị "đe doạ".
Loạt thiết bị thông minh ra đời đang trực tiếp đe dọa quyền riêng tư của con người. Mới đây hãng LG tung ra một số mẫu TV biết bí mật ghi âm và yêu cầu người dùng thông báo cho khách đến nhà về tính năng này để tuân thủ quy định về chống nghe lén. Tiếp theo, mẫu tai nghe mới của Nothing tích hợp Audio Snapshot - nhấn vào phần thân thiết bị để bắt đầu ghi âm cuộc gọi. Cuối cùng làn sóng kêu gọi sản xuất kính thông minh không camera tiếp tục bùng lên sau khi Meta triển khai tính năng tự động ngắt ghi hình nếu người đeo can thiệp vào đèn báo hiệu phía trước thiết bị.
Cả ba đều phản ánh nguy cơ xâm phạm quyền riêng tư nghiêm trọng do các mô hình AI được tích hợp trong số thiết bị mà ta dùng hàng ngày. Ở một thế giới mà kính đeo biết “nhìn”, tai nghe biết “nghe”, loa biết “nói” và TV biết ghi âm, giữ lại chút riêng tư trở thành việc khó khăn.
“Tai mắt” công nghệ thành món đồ thời thượng
Theo giám đốc tổ chức phi lợi nhuận Mozilla Foundation Lauren Hendry Parsons, giới công nghệ cùng một số thế lực khác đang thúc đẩy tâm lí xem việc giám sát người tiêu dùng là bình thường.
“Xu hướng bắt đầu từ thiết bị gia đình thuộc hệ sinh thái internet vạn vật (IoT). Bạn có thể giao tiếp với loa thông minh hay tương tác với thiết bị đang thực hiện mệnh lệnh của mình, nhưng hoạt động thường chỉ giới hạn ở một không gian cố định. Còn giờ đây chúng ta chứng kiến sự bình thường hóa hành vi giám sát, chẳng hạn người có sức ảnh hưởng lĩnh vực thời trang chia sẻ ảnh chụp bộ trang phục trong ngày của mình do chuông cửa thông minh chụp. Điều này chuyển dịch hoạt động giám sát từ trạng thái cố định bên trong nhà sang trạng thái liên tục di chuyển qua mọi không gian và mọi cuộc trò chuyện”, bà Parsons chia sẻ.
Nhà hoạt động này nói thêm: “Công nghệ giám sát đang được tích hợp vào bộ tai nghe màu hồng, cặp kính râm sành điệu hay chiếc chuông cửa thú vị. Đối với tôi, việc biến công nghệ giám sát thành món đồ thời thường vô cùng đáng lo ngại”.
Rủi ro thuộc về ai?
Bà Parsons đồng tình rằng loạt sản phẩm nêu trên đem lại sự tiện lợi ở một số tình huống, chẳng hạn dịch thuật nhanh khi đang di chuyển hay chụp ảnh tức thời chẳng cần lấy điện thoại ra. Đối với người khuyết tật hoặc người có khả năng hạn chế, chúng là công cụ hữu ích.
Tuy nhiên nữ giám đốc chỉ ra: “Ngay cả khi công ty công nghệ sở hữu quy trình xử lí dữ liệu và uy tín bảo mật hoàn hảo, thì rủi ro vẫn bị đẩy sang phía người tiêu dùng thay vì do chính công ty công nghệ gánh chịu. Công ty công nghệ thường nói về việc trao quyền kiểm soát cho người dùng, nhưng ai mới thực sự được tính là người dùng?”.
Với kính thông minh, tai nghe hay TV có tính năng ghi âm, người mua không phải đối tượng duy nhất chịu ảnh hưởng. Giống như trẻ em cũng chịu tác động từ loa thông minh hay hành khách chẳng thể nào thoát khỏi camera hành trình lắp trên xe, người ngồi đối diện hay người ở đầu dây bên kia cuộc gọi cũng là chủ thể dữ liệu, mặc dù họ không có quyền điều khiển và cũng chẳng thực sự có cách nào để từ chối không ghi âm/ghi hình.
“Sự riêng tư ngay từ khâu thiết kế phải bảo vệ cả người vận hành thiết bị lẫn người vô tình vào môi trường thu thập dữ liệu của thiết bị đó. Khi một thiết bị tích hợp công nghệ giám sát được đặt cố định trong nhà hoặc công sở, ít nhất ta có thể lựa chọn không đến đó mà hẹn ở nơi khác. Nhưng nếu đó là thiết bị ai đó đang âm thầm đeo trong tai hoặc trên kính của họ, hoặc thứ mà thậm chí ta chẳng biết họ đang đeo, việc từ chối gần như là bất khả thi”, bà Parsons phân tích.
Làm sao để giữ lại chút riêng tư?
Bà Parsons nhấn mạnh giải pháp không nhất thiết là cấm công nghệ ghi hình và ghi âm. Thay vào đó cần chấm dứt tâm lí xem hoạt động ghi lại dữ liệu như sự tiện lợi thông thường không gây ra hậu quả gì. Người mua thiết bị phải hiểu rõ sự tiện lợi từ thiết bị được đánh đổi bởi những gì (dữ liệu cá nhân, quyền riêng tư) – từ đó đưa ra quyết định sáng suốt.
Nữ giám đốc đặc biệt ưa thích một cách tự bảo vệ do vài nhà sáng tạo nội dung nữ đề xuất: thay vì tránh né kính thông minh, hãy đeo chúng rồi ghi hình những kẻ có hành vi khiếm nhã hoặc quấy rối, sau đó đăng tải đoạn phim lên nhiều nền tảng. Họ tin rằng làm vậy có thể khiến sản phẩm này nhanh chóng bị siết chặt quản lí.
Bà cũng chú ý đến trào lưu thời trang chống giám sát: trang phục giúp người mặc trở nên “vô hình” trước thuật toán, qua đó vô hiệu hóa công nghệ giám sát.
Về phía công ty công nghệ, một số đơn vị xem AI chạy cục bộ trên thiết bị là giải pháp. Đồng sáng lập kiêm giám đốc điều hành AGI Div Garg - người từng từ chối một vị trí quan trọng tại OpenAI - cho biết: “Cuộc tranh luận về việc liệu thiết bị đeo tích hợp trí tuệ nhân tạo ghi lại cuộc sống thường nhật có xâm phạm quyền riêng tư hay không đã bỏ qua một thực tế là công nghệ này hoàn toàn không cần đến điện toán đám mây. Sử dụng đám mây tuy rẻ và dễ dàng hơn cho nhà sản xuất, nhưng không phải điều bắt buộc.
.jpg)