Làn sóng phản đối công nghệ dâng cao khi nỗi lo AI hòa cùng sự bất mãn với mạng xã hội
Các lãnh đạo ở Thung lũng Silicon từ lâu vẫn nuôi tham vọng dùng công nghệ để giúp thế giới tốt đẹp hơn. Song ngày càng nhiều người Mỹ cảm thấy đang sống trong “cơn ác mộng do công nghệ tạo ra”.
Sự trỗi dậy nhanh chóng của các công ty AI như OpenAI và Anthropic đã làm gia tăng tâm lí bất mãn vốn âm ỉ từ lâu với ngành công nghệ. Điều này đặc biệt rõ ở những người lo ngại AI sẽ khiến họ mất việc, đồng thời chứng kiến các trung tâm dữ liệu khổng lồ mọc lên ngay gần nơi sinh sống.
Trong khi đó, thế hệ công nghệ trước đã tạo ra hàng loạt ứng dụng mạng xã hội có sức gây nghiện mạnh đến mức Meta vừa phải chấp nhận dàn xếp vụ kiện lịch sử với khoản bồi thường có thể lên tới 18 tỉ USD trong tuần qua.
Khoản tiền này được thanh toán trong 10 năm. Meta cho biết khoảng 12,7 tỉ USD, tương đương 70% tổng số tiền, sẽ được phân bổ cho các bang và vùng lãnh thổ tham gia thỏa thuận. Khoảng 5,3 tỉ USD còn lại chỉ được giải ngân nếu YouTube, TikTok và Snapchat áp dụng các biện pháp bảo vệ trẻ em tương tự và thực hiện các nghĩa vụ thanh toán theo thỏa thuận. Riêng bang Texas có một thỏa thuận với Meta trị giá hơn 1 tỉ USD, cũng được công bố ngày 26/8.
Khi lạm phát vẫn ở mức cao khiến niềm tin tiêu dùng giảm xuống mức thấp nhất trong bảy tháng, nhiều người Mỹ nhìn thấy các tập đoàn công nghệ trị giá hàng nghìn tỉ USD ngày càng lớn mạnh và quyền lực hơn, trong khi đứng sau họ là những người giàu nhất thế giới.
“Nếu công nghệ này phát triển đúng như cách mà CEO (giám đốc điều hành) của các công ty AI mô tả, chúng ta sẽ phải đối mặt với tác động rất lớn đến nền kinh tế, việc làm và cảm nhận của con người về khả năng kiểm soát cuộc sống của mình. Rất nhiều người không muốn viễn cảnh đó trở thành hiện thực”, bà Sarah Myers West, đồng CEO viện nghiên cứu AI Now Institute, nói với kênh CNBC.
Theo khảo sát gần đây của Trung tâm Nghiên cứu Pew, 52% người Mỹ cho biết lo ngại nhiều hơn là hào hứng trước việc AI ngày càng được sử dụng trong đời sống hằng ngày, tăng mạnh so với mức 37% năm 2021.
Một cuộc thăm dò khác của Viện Searchlight cho thấy phần lớn cử tri Mỹ tin rằng mạng xã hội đang gây tác động tiêu cực cho xã hội.
Mức độ thiếu niềm tin với các lãnh đạo AI còn nghiêm trọng hơn. Khảo sát của CNBC Generation Lab với nhóm người từ 18 đến 34 tuổi cho thấy hơn 75% không tin Dario Amodei (CEO Anthropic) sẽ hành xử có trách nhiệm, trong khi khoảng 70% có quan điểm tương tự với Sam Altman (CEO OpenAI) và Mark Zuckerberg (CEO Meta).
CNBC Generation Lab là sự hợp tác giữa kênh tin tức tài chính CNBC và The Generation Lab - công ty nghiên cứu chuyên thực hiện các cuộc khảo sát tập trung vào giới trẻ Mỹ (độ tuổi từ 18 đến 34, thuộc thế hệ Gen Z và Millennials).
Tâm lí ngày càng tiêu cực của công chúng với ngành công nghệ có thể trở thành thách thức lớn cho Anthropic và OpenAI, hai công ty AI hiện được định giá gần 1.000 tỉ USD và đang chuẩn bị cho các đợt IPO (chào bán cổ phiếu lần đầu ra công chúng) có thể mang tính lịch sử. Những đợt niêm yết này nhiều khả năng sẽ tạo ra thêm hàng loạt tỉ phú và triệu phú mới.
CNBC trước đó cho biết phản ứng tiêu cực của xã hội với AI dự kiến sẽ được Anthropic liệt kê như một yếu tố rủi ro quan trọng trong hồ sơ IPO.
Trong bài đăng trên X đầu tháng 8, Dario Amodei thừa nhận công chúng đang có cái nhìn tiêu cực về AI và cho rằng Anthropic cũng như các công ty khác cần chứng minh được rằng công nghệ này thực sự giúp cải thiện cuộc sống con người.
“Tôi cho rằng đây về cơ bản là một cuộc khủng hoảng niềm tin. Người dân bình thường không còn tin tưởng vào doanh nghiệp, chính phủ hay ngành công nghệ và luôn nghi ngờ rằng chúng tôi đang nghĩ ra những cách mới để gây bất lợi cho họ. Nguyên nhân của điều này đã tồn tại hàng chục năm và AI chỉ là biểu hiện mới nhất”, CEO Anthropic nhấn mạnh.
Các chuyên gia nói với CNBC rằng làn sóng phản ứng chống lại ngành công nghệ đang lên cao chưa từng thấy, khiến những cuộc thảo luận về lợi ích tiềm năng của công nghệ, đặc biệt là AI, bị lu mờ.
Theo bà Sarah Myers West, các công ty không thể chỉ coi đây là vấn đề truyền thông hay hình ảnh.
“Nếu chỉ xem đây là bài toán quan hệ công chúng hoặc tâm lí đám đông thì đó sẽ là sai lầm lớn. Muốn cải thiện cách nhìn của công chúng, các công ty cần thực sự lắng nghe những mối quan tâm và mong muốn của người dân, thay vì chỉ cố thuyết phục họ chấp nhận công nghệ”, bà nhận định.
Trung tâm dữ liệu AI trở thành tâm điểm tranh cãi
Các trung tâm dữ liệu AI - cơ sở hạ tầng khổng lồ chứa phần cứng dùng để huấn luyện và vận hành mô hình AI - đang trở thành biểu tượng hữu hình cho sự bất mãn của xã hội với AI.
Data Center Watch ghi nhận ít nhất 75 dự án trung tâm dữ liệu tại Mỹ, trị giá khoảng 130 tỉ USD, bị trì hoãn hoặc ngăn chặn trong quý I/2026 do phản đối tại địa phương. Trong cả năm 2025, tổng giá trị các dự án trung tâm dữ liệu ở Mỹ bị gián đoạn là 156 tỉ USD.
Data Center Watch là dự án nghiên cứu theo dõi các hoạt động phản đối và những rủi ro chính trị liên quan đến việc xây dựng trung tâm dữ liệu tại Mỹ.
Khi làn sóng phản đối ngày càng dâng cao, các tổ chức như Stop Data Centers Coalition đang kêu gọi áp dụng lệnh tạm dừng trên toàn quốc với các dự án trung tâm dữ liệu mới để chính phủ và người dân có thêm thời gian đánh giá tác động môi trường, xã hội và kinh tế.
Bà Emily Wurth, Giám đốc vận động của tổ chức Food and Water Watch, cho biết các mối lo liên quan đến trung tâm dữ liệu rất đa dạng: Tiêu thụ lượng nước lớn, hóa đơn điện tăng, phát thải nhiều hơn, ô nhiễm tiếng ồn và nguy cơ chiếm dụng đất nông nghiệp.
Emily Wurth đã chứng kiến hàng trăm người tham gia phản đối các dự án trung tâm dữ liệu tại các bang ở Mỹ như Arizona, Michigan và Pennsylvania.
“Tôi nghĩ điều đó đã khiến các công ty và cả các nhà làm luật bất ngờ”, bà nói.
Sự phản đối cũng lan vào nội bộ ngành công nghệ. Tháng 6, một số kỹ sư Amazon đã phát biểu tại một phiên họp của Hội đồng thành phố Seattle, kêu gọi tăng cường quản lí các trung tâm dữ liệu AI và chỉ trích việc công ty sử dụng “nguồn năng lượng bẩn” ở một số địa điểm.
Tuy vậy, không phải ai cũng phản đối. Bà Jennifer Huddleston, chuyên gia chính sách công nghệ tại Viện Cato, nói nhiều nghiệp đoàn lao động ủng hộ việc xây dựng trung tâm dữ liệu vì điều này tạo ra việc làm trong ngành xây dựng, điện lực và hệ thống điều hòa không khí.
Các công ty đang dẫn đầu làn sóng xây dựng trung tâm dữ liệu cho rằng họ chỉ đang đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của doanh nghiệp và người dùng với các dịch vụ của mình. Theo các công ty này, nhiều dịch vụ trong số đó đang góp phần thúc đẩy những tiến bộ quan trọng, chẳng hạn trong nghiên cứu y khoa và nông nghiệp chính xác.
Dù vậy, trung tâm dữ liệu đã trở thành một chủ đề nóng khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ở Mỹ sắp tới. Các ứng cử viên của cả đảng Dân chủ và Cộng hòa đều đã lên tiếng phản đối các cơ sở này trong quá trình vận động tranh cử.
Ủy ban Thượng nghị sĩ Cộng hòa quốc gia (NRSC) thậm chí cảnh báo rằng vấn đề trung tâm dữ liệu có thể trở thành “chủ đề tiềm ẩn nhưng gây ảnh hưởng lớn” trong toàn bộ mùa bầu cử.
Các công ty mạng xã hội tiếp tục bị chỉ trích
Jim Steyer, CEO tổ chức phi lợi nhuận Common Sense Media, cho rằng làn sóng phản ứng với công nghệ không chỉ dừng ở trung tâm dữ liệu.
“Người dân đã quá mệt mỏi với cách hành xử của nhiều hãng công nghệ lớn. Làn sóng phản ứng này không mang màu sắc đảng phái. Dù là người theo khuynh hướng tự do hay bảo thủ, bỏ phiếu cho đảng Dân chủ hay Cộng hòa, sống ở đâu trên nước Mỹ, bạn đều có thể thấy điều đó”, ông nói.
Vụ kiện mà Meta vừa dàn xếp do liên minh các tổng chưởng lý bang khởi xướng, với cáo buộc công ty gây hại cho trẻ em và thanh thiếu niên thông qua Facebook và Instagram. Theo thỏa thuận, Meta phải thực hiện nhiều thay đổi đáng kể, như thiết lập mặc định giới hạn 2 giờ sử dụng Facebook và Instagram mỗi ngày với thanh thiếu niên; hạn chế truy cập vào ban đêm; tắt thông báo trong giờ học; tăng cường các công cụ kiểm soát con cái của phụ huynh.
Ông Rob Bonta, Tổng chưởng lý bang California, nhấn mạnh rằng “đây mới chỉ là bước khởi đầu chứ chưa phải giới hạn cuối cùng”.
Jim Steyer gọi thỏa thuận này là một chiến thắng xứng đáng nhưng đến muộn, đồng thời phản ánh rõ tâm lí chung của xã hội.
“Làn sóng phản ứng với các hãng công nghệ hiện nay đã bước sang một giai đoạn khác hẳn trước đây. Nếu điều hành một hãng công nghệ lớn, tôi sẽ rất chú ý đến tín hiệu này”, ông nói.
Tranh cãi về giám sát bằng AI
Một vấn đề khác là công nghệ giám sát.
Công ty khởi nghiệp Flock Safety (Mỹ) phát triển hệ thống camera chụp lại mọi biển số xe đi qua và dùng AI để phân tích dữ liệu. Hệ thống này đã được triển khai tại hàng nghìn thành phố trên khắp nước Mỹ. Tuy nhiên, các nhà phê bình cho rằng công nghệ đó có thể bị lạm dụng, chẳng hạn để theo dõi phụ nữ hoặc buộc tội nhầm người vô tội.
Tính đến nay, hơn 90 thành phố đã hủy bỏ, từ chối hoặc chấm dứt hợp đồng với Flock Safety, theo tổ chức vận động DeFlock.
Jay Stanley, chuyên gia chính sách cấp cao của Liên đoàn Tự do Dân sự Mỹ, nhận định rằng những tranh cãi này phản ánh sự nghi ngờ ngày càng lớn của xã hội với AI, trung tâm dữ liệu và quyền lực ngày càng tập trung trong tay các tỉ phú công nghệ.
“Tôi cho rằng đang tồn tại sự hoài nghi mang tính lâu dài và vượt qua ranh giới đảng phái với các hình thức giám sát như vậy”, ông bình luận.