Metro kéo theo làn sóng chỉnh trang đô thị quanh các nhà ga TP.HCM

Metro số 1 làm thay đổi không gian quanh nhà ga

Metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên đang cho thấy những thay đổi rõ hơn quanh các nhà ga, từ cầu bộ hành, xe buýt kết nối đến hạ tầng hỗ trợ người đi bộ.

Theo Ban Quản lý Đường sắt đô thị TP.HCM, từ ngày 22/12/2024 đến 15/12/2025, Metro số 1 vận hành hơn 78.000 lượt tàu, phục vụ khoảng 18,95 triệu lượt hành khách, đạt hơn 114% kế hoạch. Dòng di chuyển mới này đang tác động trở lại không gian đô thị dọc tuyến.

Vỉa hè đường Phạm Ngũ Lão đoạn giáp ga Bến Thành đã được cải tạo. Đầu năm 2026, thành phố triển khai lắp thang máy tại 7 cầu vượt bộ hành dọc tuyến. Đến tháng 7/2026, Trung tâm Quản lý giao thông công cộng TP.HCM tiếp tục triển khai mái che kết nối điểm dừng xe buýt với Metro số 1, cải tạo vỉa hè, hoàn thiện lối đi bộ và bổ sung nhà chờ.

Những hạng mục này quyết định việc người dân có sẵn sàng bỏ xe cá nhân để đi bộ, đi xe buýt rồi lên metro hay không. Anh Tuấn Hưng, 43 tuổi, làm việc tại một công ty công nghệ trên đường Lê Lai, chia sẻ rằng anh chuyển từ đi xe máy toàn tuyến sang chạy xe đến ga Khu Công nghệ cao, gửi xe rồi đi Metro số 1 vào trung tâm.

Dòng người qua các ga cũng kéo theo hoạt động dịch vụ. Khu vực Thảo Điền - An Phú từng ghi nhận nhu cầu thuê mặt bằng tăng sau khi Metro số 1 vận hành. Ga Nhà hát Thành phố còn được sử dụng cho hoạt động triển lãm, cho thấy nhà ga đang dần trở thành một phần của không gian công cộng.

Tuy nhiên, thay đổi quanh ga chưa đồng đều. Ở một số vị trí dọc trục Võ Nguyên Giáp, người đi bộ vẫn đối mặt với khoảng cách tiếp cận xa, nắng nóng, dòng xe lớn và lối đi chưa liên tục. Nếu “chặng cuối” từ nhà đến ga bất tiện, sức hút của metro sẽ giảm.

TS-KTS Ngô Viết Nam Sơn nhiều lần lưu ý TOD không thể chỉ dừng ở việc xây metro rồi phát triển bất động sản xung quanh. Theo ông, khu vực quanh ga phải được quy hoạch tích hợp, có xe buýt, trường học, dịch vụ, không gian đi bộ và các tiện ích thiết yếu để người dân giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân.

Metro số 2 mở đường cho cuộc tái cấu trúc đô thị quy mô lớn

Nếu Metro số 1 cho thấy thay đổi từ thực tế vận hành, Metro số 2 Bến Thành - Tham Lương đang được đặt trong một cách tiếp cận khác: quy hoạch đô thị quanh ga được chuẩn bị song song với tuyến đường sắt.

Tháng 6/2026, UBND TP.HCM phê duyệt ranh giới lập quy hoạch 5 khu vực TOD dọc Metro số 2, tổng diện tích gần 940 ha. Các khu vực này gắn với ga Bến Thành - Tao Đàn, Bảy Hiền, Tân Bình, Phạm Văn Bạch và depot Tham Lương. Phạm vi nghiên cứu TOD của toàn tuyến được xác định quanh 12 nhà ga và depot, trong bán kính khoảng 1 km.

Quy mô gần 940 ha cho thấy câu chuyện không chỉ là chỉnh vài vỉa hè trước cửa ga. Thành phố sẽ phải tính lại sử dụng đất, mật độ xây dựng, đường đi bộ, bãi đỗ xe, thương mại - dịch vụ, nhà ở và kết nối xe buýt.

Khu vực trung tâm quanh ga Bến Thành - Tao Đàn có diện tích quy hoạch khoảng 188,6 ha. Đây là vùng mật độ cao, nên TOD phải gắn với không gian đi bộ, xe buýt và công trình công cộng hiện hữu, thay vì chỉ tăng tầng cao.

Ở phía Tây Bắc, Bảy Hiền, Tân Bình, Phạm Văn Bạch và depot Tham Lương có điều kiện khác, với mật độ dân cư lớn, nhiều khu phố lâu năm và hoạt động kinh doanh bám mặt tiền. Nếu tái phát triển, tác động sẽ đi thẳng vào đời sống người dân, hộ kinh doanh và giá đất. Bài toán vì thế còn là tái định cư ở đâu, quyền lợi người dân được bảo đảm thế nào và giá trị tăng thêm từ hạ tầng được phân chia ra sao.

TS-KTS Ngô Viết Nam Sơn cho rằng điểm nghẽn của TOD nằm ở pháp lý, quy hoạch tích hợp và cơ chế chia sẻ giá trị đất đai. Nếu thiếu cơ chế đền bù minh bạch và chia sẻ lợi ích từ phần giá trị tăng thêm quanh ga, việc tạo mặt bằng để tái phát triển đô thị sẽ khó.

PGS.TS Vũ Anh Tuấn, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Giao thông Vận tải Việt Đức, đề xuất TOD theo hướng tăng mật độ dân cư, sử dụng đất hỗn hợp và thiết kế môi trường đi bộ thuận tiện để người dân có thể tiếp cận ga trong khoảng 10 phút. Theo cách tiếp cận này, metro không chỉ chở người mà trở thành “xương sống” tổ chức lại đô thị.

Tuy nhiên, Metro có thể làm giá trị đất quanh ga tăng nhanh, nhưng nếu chỉnh trang chỉ tạo thêm cao ốc, trung tâm thương mại và giá nhà đắt hơn, người thu nhập trung bình, thấp có nguy cơ bị đẩy xa khỏi các khu vực có giao thông công cộng tốt. TOD vì vậy cần gắn với nhà ở phù hợp khả năng chi trả, không gian công cộng, lối đi bộ an toàn và cơ chế bảo vệ cộng đồng tại chỗ.

Với TP.HCM, làn sóng chỉnh trang quanh nhà ga metro mới ở giai đoạn đầu. Metro số 1 tạo thay đổi trong hành vi đi lại; Metro số 2 mở ra quy mô tái cấu trúc lớn hơn.

Hiệu quả của việc phát triển đô thị quanh các tuyến metro không chỉ nằm ở những công trình mới, mà còn thể hiện ở khả năng kết nối và chất lượng sống của người dân. Khi việc đi bộ đến nhà ga thuận tiện, các dịch vụ thiết yếu được bố trí hợp lý và không gian công cộng được cải thiện, metro sẽ tạo ra những thay đổi rõ nét hơn cho khu vực xung quanh. Đây cũng là cơ sở để TP.HCM từng bước chỉnh trang đô thị, tổ chức lại không gian sống và khai thác hiệu quả hơn lợi thế từ hệ thống đường sắt đô thị.