Mỹ đình chỉ các chuyến bay toàn quốc: Hệ thống kiểm soát không lưu và AI mới bị đặt dấu hỏi

Vấn đề không đơn thuần nằm ở việc các kiểm soát viên không thể liên lạc với phi công, mà còn liên quan đến khả năng giám sát và điều phối hàng nghìn máy bay trên bầu trời Mỹ.

Lệnh đình chỉ hiếm gặp này làm gián đoạn hoạt động hàng không trên diện rộng, khiến khoảng 11.000 chuyến bay bị chậm hoặc hủy, theo hãng tin Reuters. Sự cố đồng thời làm nổi bật những điểm yếu trong hệ thống kiểm soát không lưu Mỹ, vốn vẫn phụ thuộc vào nhiều công nghệ và thiết bị đã cũ.

Sự cố liên lạc buộc FAA dừng các chuyến bay khởi hành

Chiều 13/11 (giờ địa phương), FAA ban hành lệnh dừng toàn bộ chuyến bay khởi hành tại các sân bay trên nước Mỹ, viện dẫn những tình huống bất thường và yêu cầu bảo đảm an toàn. Quyết định được đưa ra sau khi cơ quan này ghi nhận sự cố liên lạc ảnh hưởng đến nhiều trung tâm kiểm soát không lưu trên các tuyến bay đường dài.

Bộ trưởng Giao thông Mỹ Sean Duffy xác nhận sự cố liên quan đến hệ thống liên lạc tại các trung tâm kiểm soát không lưu trên toàn quốc. Ông cho biết các kỹ thuật viên FAA đang điều tra và tìm cách khôi phục hoạt động bình thường.

Theo FAA, lệnh dừng được áp dụng với các chuyến bay chuẩn bị cất cánh. Những máy bay đã cất cánh trước khi lệnh được ban hành vẫn được phép tiếp tục bay và được kiểm soát viên hướng dẫn hạ cánh an toàn, có thể tại sân bay dự kiến hoặc một sân bay khác tùy tình hình. Các chuyến bay quốc tế đến Mỹ được xử lý theo từng trường hợp.

Đây là lần thứ hai kể từ vụ khủng bố ngày 11/9/2001, FAA phải ban hành lệnh dừng chuyến bay trên phạm vi toàn quốc. Lần gần nhất trước đó là tháng 1/2023, khi sự cố hệ thống thông báo hàng không NOTAM khiến cơ quan này phải tạm dừng các chuyến bay khởi hành trên toàn nước Mỹ.

Điểm đáng lo ngại trong sự cố lần này là phạm vi ảnh hưởng. Theo thông tin được công bố, vấn đề liên quan đến các trung tâm kiểm soát không lưu khu vực, những cơ sở chịu trách nhiệm hướng dẫn máy bay trong phần lớn hành trình giữa các sân bay, chứ không chỉ một tháp kiểm soát tại một sân bay riêng lẻ.

Để hiểu mức độ nghiêm trọng của sự cố, cần phân biệt giữa tháp kiểm soát không lưu tại sân bay và các trung tâm kiểm soát không lưu khu vực (ARTCC). Tháp kiểm soát chịu trách nhiệm điều phối máy bay khi di chuyển trên đường băng, cất cánh, hạ cánh và hoạt động trong vùng trời gần sân bay. Trong khi đó, các trung tâm ARTCC quản lý máy bay khi chúng bay giữa các sân bay, thường ở độ cao lớn và trên những chặng đường dài.

ARTCC chủ yếu kiểm soát máy bay trên các chặng bay đường dài, thường ở độ cao trên 18.000 feet (khoảng 5.500 m).

Mỗi trung tâm ARTCC phụ trách một khu vực không phận nhất định, phối hợp với các trung tâm lân cận để theo dõi vị trí, độ cao, hướng bay và tốc độ của máy bay. Các kiểm soát viên sử dụng dữ liệu radar, hệ thống xử lý thông tin chuyến bay và mạng lưới liên lạc vô tuyến để hướng dẫn phi công, đồng thời duy trì khoảng cách an toàn giữa các máy bay.

Nói đơn giản, phi công cần liên lạc với kiểm soát viên để nhận hướng dẫn về đường bay, độ cao và những thay đổi cần thiết trong quá trình di chuyển. Kiểm soát viên cũng phải biết máy bay đang ở đâu để bảo đảm chúng không đi vào cùng một khu vực ở khoảng cách nguy hiểm.

Nếu hệ thống liên lạc bị gián đoạn, kiểm soát viên có thể không truyền đạt được chỉ dẫn kịp thời cho phi công. Nếu dữ liệu radar cũng bị ảnh hưởng, việc xác định chính xác vị trí và theo dõi máy bay càng trở nên khó khăn hơn.

Theo kênh CNBC, một thông điệp nội bộ của hãng hàng không Alaska Airlines cho biết sự cố có thể liên quan đến cả hệ thống liên lạc và radar. Thông tin này cũng phù hợp với báo cáo ban đầu của bộ phận điều phối không lưu thuộc Hiệp hội Hàng không Kinh doanh Quốc gia Mỹ (NBAA), cho rằng sự cố ảnh hưởng đến tần số liên lạc và radar tại một số trung tâm kiểm soát không lưu. Tuy nhiên, FAA chưa xác nhận cụ thể hệ thống radar bị ảnh hưởng hoặc công bố nguyên nhân kỹ thuật trực tiếp.

Trong điều kiện bình thường, các trung tâm kiểm soát không lưu có những phương án dự phòng để duy trì hoạt động khi một thiết bị gặp trục trặc. Tuy nhiên, khi sự cố ảnh hưởng đến nhiều cơ sở cùng lúc, khả năng chuyển sang hệ thống dự phòng và phối hợp giữa các trung tâm có thể bị hạn chế.

Đây là lý do FAA không chờ đến khi xảy ra tình huống nguy hiểm mới hành động. Khi không thể bảo đảm khả năng liên lạc và giám sát cần thiết, cơ quan này phải hạn chế số máy bay đi vào không phận đang gặp vấn đề.

Vì sao FAA chọn đình chỉ máy bay cất cánh thay vì đóng cửa toàn bộ không phận?

Lệnh đình chỉ chuyến bay khởi hành trên toàn quốc được gọi là ground stop, một biện pháp quản lý luồng giao thông hàng không nhằm ngăn máy bay mới đi vào những khu vực mà hệ thống kiểm soát không lưu không thể phục vụ đầy đủ.

Biện pháp này khác với việc đóng cửa hoàn toàn không phận. Các máy bay đã cất cánh trước khi lệnh được ban hành vẫn có thể tiếp tục hành trình và hạ cánh. Trong khi đó, những máy bay đang nằm trên đường băng hoặc chuẩn bị khởi hành phải chờ cho đến khi được phép cất cánh trở lại.

Giáo sư hàng không Skip Bailey cho biết các phi công được đào tạo cách xử lý tình huống mất liên lạc để có thể ứng phó khi hệ thống vô tuyến trên máy bay gặp trục trặc. Tuy nhiên, không ai nghĩ rằng các kiểm soát viên không lưu trên toàn nước Mỹ lại có thể đồng loạt mất khả năng liên lạc. Theo ông Skip Bailey, phi công phải tiếp tục duy trì hướng bay và thực hiện các chỉ dẫn về đường bay mà kiểm soát viên đã đưa ra trước khi xảy ra sự cố. Nếu tình trạng mất liên lạc kéo dài, họ sẽ chuyển sang bay theo kế hoạch hành trình đã đăng ký trước đó với cơ quan kiểm soát không lưu.

Ngay cả khi không thể liên lạc với kiểm soát viên, các phi công vẫn có thể sử dụng hệ thống vô tuyến để trao đổi thông tin với nhau. Máy bay chở khách cũng có hệ thống radar riêng.

"Không phải mọi thứ trên bầu trời đều rơi vào tình trạng hỗn loạn. Vẫn có nhiều cách để các bên cố gắng liên lạc với nhau", Skip Bailey, giảng viên tại Viện Hàng không thuộc Đại học Nebraska (Mỹ), nói.

Ông nhấn mạnh việc không cho phép thêm máy bay cất cánh là vô cùng quan trọng, bởi không ai muốn đưa thêm máy bay vào một hệ thống vốn đang gặp trục trặc.

Hãy hình dung một trung tâm kiểm soát không lưu bình thường có thể theo dõi hàng trăm máy bay cùng lúc nhờ hệ thống radar và liên lạc hoạt động đầy đủ. Khi một phần hạ tầng gặp sự cố, khả năng xử lý của trung tâm giảm xuống. Nếu vẫn cho phép máy bay mới liên tục cất cánh, số lượng máy bay cần được hướng dẫn có thể vượt quá khả năng kiểm soát an toàn.

Vì vậy, dừng các chuyến bay khởi hành là cách nhanh nhất để hạn chế lượng máy bay đi vào hệ thống, giảm áp lực cho các kiểm soát viên và tạo điều kiện khắc phục sự cố.

FAA cũng áp dụng phương án xử lý riêng với các chuyến bay quốc tế đến Mỹ, thay vì tự động cấm tất cả. Những chuyến bay này được xem xét theo từng trường hợp dựa trên tình trạng không phận, sân bay tiếp nhận và khả năng điều phối.

Hạ tầng kiểm soát không lưu cũ làm gia tăng rủi ro

Sự cố ngày 13/11 diễn ra trong bối cảnh hệ thống kiểm soát không lưu Mỹ đang đối mặt với sức ép hiện đại hóa sau nhiều năm phụ thuộc vào công nghệ cũ.

Báo cáo tháng 9/2024 của Văn phòng Trách nhiệm Chính phủ Mỹ (GAO) cho biết trong 138 hệ thống công nghệ được FAA sử dụng để quản lý không lưu, có 105 hệ thống gặp vấn đề về khả năng duy trì và vận hành lâu dài. Trong số này, 51 hệ thống được đánh giá không còn bền vững và 54 hệ thống có nguy cơ rơi vào tình trạng tương tự.

Những hạn chế không chỉ nằm ở tuổi đời thiết bị mà còn liên quan đến việc tìm linh kiện thay thế, duy trì khả năng sửa chữa và tương thích giữa các hệ thống cũ với công nghệ mới.

Trong báo cáo công bố ngày 14/9/2026, GAO cảnh báo FAA vẫn chưa xây dựng được dự toán chi phí vòng đời đầy đủ và lịch trình tổng thể cho chương trình hiện đại hóa. Cơ quan này lo ngại việc đẩy nhanh tiến độ mà thiếu kế hoạch quản lý chặt chẽ có thể làm tăng chi phí và gây gián đoạn hoạt động hàng không. Đến tháng 5/2026, FAA đã thay thế khoảng 2.560 trong tổng số 5.170 đường dây cáp đồng cũ bằng cáp quang tốc độ cao.

Đáng chú ý, một số đường dây cáp đồng được sử dụng trong hạ tầng viễn thông của FAA có từ thập niên 1960. Những công nghệ đã lỗi thời như vậy có thể gây khó khăn cho việc bảo trì, tìm linh kiện và bảo đảm độ tin cậy khi lưu lượng hàng không ngày càng tăng.

Năm 2025, Quốc hội Mỹ đã phê duyệt 12,5 tỉ USD để hiện đại hóa hệ thống hàng không. Tuy nhiên, khoản tiền này chưa đủ giải quyết toàn bộ những vấn đề tồn tại.

Chỉ vài giờ trước khi lệnh đình chỉ chuyến bay được ban hành ngày 13/11, Nhà Trắng và Bộ Giao thông Mỹ đề nghị Quốc hội phê duyệt thêm 30,1 tỉ USD để hiện đại hóa các sân bay và hệ thống kiểm soát không lưu. Trong đó, 10,1 tỉ USD dành cho nâng cấp hệ thống kiểm soát không lưu, 2 tỉ USD để thay thế hoặc cải thiện các tháp kiểm soát không lưu và 18 tỉ USD cho các dự án tại sân bay.

Sự trùng hợp về thời điểm khiến sự cố lần này càng thu hút sự chú ý, bởi cho thấy những rủi ro mà hệ thống cũ có thể gây ra khi xảy ra trục trặc trên diện rộng.

Có liên quan đến hệ thống AI mới của FAA?

Một vấn đề khác được quan tâm là liệu sự cố có liên quan đến SMART, hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI) mới được FAA triển khai để hỗ trợ quản lý giao thông hàng không hay không.

Ngày 21/9, FAA bắt đầu triển khai thử nghiệm SMART tại vùng trời khu vực thủ đô Washington D.C. Đến ngày 10.11, cơ quan này thông báo mở rộng hệ thống đến vùng trời thuộc cả 22 trung tâm kiểm soát không lưu đường dài trên toàn nước Mỹ. SMART được phát triển nhằm hỗ trợ lập kế hoạch và quản lý luồng giao thông hàng không, giúp các kiểm soát viên có thêm thông tin để điều phối máy bay hiệu quả hơn.

Do sự cố xảy ra chỉ ba ngày sau khi FAA mở rộng SMART đến toàn bộ 22 trung tâm kiểm soát không lưu đường dài, khả năng hệ thống AI này có liên quan lập tức thu hút sự chú ý. Bộ trưởng An ninh Nội địa Markwayne Mullin cho biết cơ quan chức năng đang xem xét mọi khả năng, gồm cả hệ thống AI mới.

Tuy nhiên, Air Space Intelligence, công ty phát triển SMART, khẳng định sự cố đình chỉ chuyến bay không xuất phát từ hệ thống này hay các sản phẩm của công ty. Nhà cung cấp cũng bác bỏ mối liên hệ giữa sự cố với quá trình tích hợp công nghệ của mình vào hệ thống kiểm soát không lưu FAA.

Bộ trưởng Markwayne Mullin cho biết sự cố Microsoft 365 xảy ra trước đó một ngày không có dấu hiệu liên quan đến vấn đề của FAA.

Như vậy, đến nay, chưa có bằng chứng xác nhận SMART hoặc một cuộc tấn công mạng là nguyên nhân gây ra sự cố. FAA vẫn đang điều tra vấn đề viễn thông và các hệ thống liên quan.

Hơn 11.000 chuyến bay bị ảnh hưởng, nguy cơ gián đoạn kéo dài

Quyết định của FAA lập tức gây ra tình trạng hỗn loạn tại nhiều sân bay lớn. Theo Reuters, dữ liệu từ FlightAware cho thấy khoảng 11.000 chuyến bay bị chậm hoặc hủy trong ngày 13/11.

Sự cố ảnh hưởng đến hoạt động tại nhiều sân bay lớn, trong đó có Chicago O'Hare, New York, San Francisco và Boston. Hành khách phải chờ đợi tại nhà ga, tìm cách đổi chuyến hoặc điều chỉnh kế hoạch đi lại.

Tác động của một lệnh dừng chuyến bay không kết thúc ngay khi FAA cho phép máy bay cất cánh trở lại. Khi nhiều chuyến bay bị đình chỉ, máy bay và phi hành đoàn có thể không còn ở đúng vị trí trong lịch trình khai thác ban đầu. Các hãng hàng không phải sắp xếp lại máy bay, phi công, tiếp viên và giờ khai thác tại từng sân bay.

Điều này có thể tạo ra hiệu ứng dây chuyền. Một chuyến bay bị hủy khiến máy bay không thể thực hiện chuyến tiếp theo, kéo theo những chuyến khác bị chậm hoặc hủy dù hệ thống kiểm soát không lưu đã hoạt động bình thường.

Đáng lo ngại hơn, sự cố xảy ra trước kỳ nghỉ Lễ Tạ ơn ngày 26/11, một trong những giai đoạn đi lại bận rộn nhất trong năm tại Mỹ. Nếu hệ thống không được khôi phục ổn định và các hãng hàng không không kịp điều chỉnh lịch khai thác, tình trạng gián đoạn có thể ảnh hưởng đến kế hoạch di chuyển của hàng triệu hành khách.

FAA xác nhận đây là sự cố viễn thông tạm thời và cho biết toàn bộ máy bay đã được kiểm đếm, theo dõi. Cơ quan này chưa công bố nguyên nhân kỹ thuật cuối cùng hoặc xác định chính xác thiết bị gây ra sự cố.

Vụ việc cho thấy hệ thống kiểm soát không lưu là một mắt xích đặc biệt quan trọng của ngành hàng không. Một sự cố liên lạc không nhất thiết khiến máy bay lập tức mất kiểm soát, nhưng có thể làm suy giảm khả năng phối hợp giữa phi công và kiểm soát viên, khiến việc tiếp tục cho máy bay cất cánh trở thành rủi ro không thể chấp nhận.

Vì thế, quyết định đình chỉ các chuyến bay khởi hành trên toàn nước Mỹ là biện pháp phòng ngừa nhằm bảo vệ an toàn, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hiện đại hóa hạ tầng kiểm soát không lưu của quốc gia có một trong những mạng lưới hàng không lớn nhất thế giới.