Mỹ đứng trước nguy cơ mất đế chế công nghệ trước Trung Quốc

Trung Quốc – nền kinh tế lớn thứ hai thế giới – đang thực hiện những bước nhảy vọt thần tốc, tạo ra một "cú sốc công nghệ" thực sự khiến Washington phải giật mình. Không còn là quốc gia chỉ biết gia công hay sao chép, Trung Quốc đang vươn lên mạnh mẽ, kết hợp giữa năng lực công nghệ hàng đầu với lợi thế chi phí thấp của một thị trường mới nổi, tạo nên một sức ép cạnh tranh nghẹt thở. Các chuyên gia phân tích hàng đầu đang cảnh báo rằng sự độc quyền về công nghệ của Mỹ đã bị phá vỡ, và thế giới đang đứng trước ngưỡng cửa của một kỷ nguyên mới, nơi cán cân quyền lực số có thể nghiêng về phía phương Đông.

Sự trỗi dậy của một "công xưởng" công nghệ cao

Rory Green, chuyên gia kinh tế trưởng về Trung Quốc và người đứng đầu bộ phận nghiên cứu châu Á tại TS Lombard, đã không ngần ngại sử dụng cụm từ "cú sốc công nghệ Trung Quốc" để mô tả những gì đang diễn ra. Trong cuộc trò chuyện với đài CNBC mới đây, ông nhận định rằng cái gọi là sự độc quyền của Mỹ đối với công nghệ và AI thực chất đã bị phá vỡ.

Điều đáng sợ đối với các đối thủ phương Tây là cú sốc này mới chỉ đang ở giai đoạn khởi động. Nó không chỉ gói gọn trong vài hiện tượng nhất thời như sự nổi lên của DeepSeek hay làn sóng xe điện giá rẻ đang tràn ngập thị trường toàn cầu. Sâu xa hơn, đó là câu chuyện về việc Trung Quốc đang leo lên nấc thang giá trị (value chain) với tốc độ chóng mặt, điều chưa từng có tiền lệ trong lịch sử kinh tế thế giới.

Theo ông Green, đây là lần đầu tiên trong lịch sử nhân loại, một nền kinh tế thị trường mới nổi lại đứng ở vị trí tiên phong trong các lĩnh vực khoa học và công nghệ cốt lõi. Thông thường, các quốc gia mới nổi chỉ đóng vai trò là nơi sản xuất giá rẻ hoặc tiêu thụ công nghệ cũ, nhưng Trung Quốc đã phá vỡ quy luật này. Họ đang sở hữu một công thức thành công đáng gờm: kết hợp trình độ công nghệ ngang ngửa với các thị trường phát triển nhất với chi phí sản xuất cực thấp của một thị trường mới nổi. Tất cả được hậu thuẫn bởi một chuỗi cung ứng khổng lồ, sâu rộng và hoàn chỉnh mà không quốc gia nào có thể sao chép trong một sớm một chiều.

Động lực cho sự bứt phá này không chỉ đến từ khối tư nhân mà còn có bàn tay kiến tạo mạnh mẽ của nhà nước. Ông Green ví von Chủ tịch Tập Cận Bình như một "tech bro" (thuật ngữ chỉ những người đam mê và đầu tư mạnh tay cho công nghệ) khi liên tục bơm những khoản tiền khổng lồ vào các lĩnh vực chiến lược. Minh chứng rõ nét nhất là việc Bắc Kinh đã âm thầm khởi động một quỹ AI quốc gia trị giá tới 60,06 tỉ nhân dân tệ (tương đương 8,69 tỉ USD) vào năm ngoái, cùng với sáng kiến mang tên "AI+". Mục tiêu của sáng kiến này không gì khác ngoài việc tích hợp sâu rộng công nghệ vào mọi ngóc ngách của nền kinh tế, từ công nghiệp sản xuất cho đến đời sống xã hội, tạo ra một hệ sinh thái công nghệ toàn diện và tự chủ.

Trong cuộc đua về AI, Trung Quốc đang bắt kịp Mỹ với tốc độ tên lửa. Họ không chỉ phát triển các mô hình ngôn ngữ lớn tiên tiến mà còn tự chủ về phần cứng nhờ các dòng chip "cây nhà lá vườn". Dù Nvidia của Mỹ vẫn được xem là tiêu chuẩn vàng cho các dòng chip huấn luyện AI, nhưng Huawei của Trung Quốc đang thu hẹp khoảng cách này một cách đầy nỗ lực. Chiến lược của họ là lấy "lượng bù chất": triển khai các cụm chip khổng lồ với số lượng lớn và tận dụng nguồn năng lượng giá rẻ dồi dào để mở rộng quy mô tính toán. Sự kết hợp giữa túi tiền không đáy của chính phủ và năng lực sản xuất nội địa đang tạo ra một hỗn hợp sức mạnh thực sự, đẩy nhanh câu chuyện công nghệ Trung Quốc lên một tầm cao mới.

Sự hình thành của "vòm công nghệ Trung Hoa"

Một hệ quả tất yếu và cũng là mối đe dọa lớn nhất đối với vị thế của Mỹ chính là khả năng hình thành một "vòm công nghệ Trung Quốc" (China tech sphere) bao trùm lên phần lớn thế giới đang phát triển. Rory Green phân tích rằng, đối với các nền kinh tế mới nổi và các thị trường sơ khai, sự hấp dẫn của công nghệ Trung Quốc là khó có thể chối từ. Trung Quốc hiện đã là đối tác thương mại hàng đầu của hầu hết các quốc gia này. Câu hỏi đặt ra là: Điều gì sẽ xảy ra nếu kịch bản thống trị thương mại này lặp lại trong lĩnh vực công nghệ?

Thực tế đang chứng minh rằng, đối với các quốc gia không có xung đột về an ninh quốc gia hay ý thức hệ với Bắc Kinh, sự lựa chọn giữa công nghệ Mỹ và Trung Quốc trở nên khá đơn giản và thực dụng. Một bên là các giải pháp công nghệ giá rẻ từ Trung Quốc, bao gồm hạ tầng mạng 5G của Huawei, pin xe điện, tấm pin năng lượng mặt trời, các giải pháp AI tiên tiến và đi kèm với đó là những gói tài chính vay vốn bằng đồng nhân dân tệ với lãi suất hấp dẫn. Bên kia là các giải pháp thay thế từ Mỹ và châu Âu với chi phí đắt đỏ hơn nhiều lần. Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu còn nhiều khó khăn, bài toán "cơm áo gạo tiền" sẽ quyết định hành vi của các quốc gia này.

Ông Green đưa ra một dự báo đầy táo bạo: Trong vòng 5 đến 10 năm tới, chúng ta có thể dễ dàng chứng kiến một thế giới nơi phần lớn dân số toàn cầu đang vận hành cuộc sống và nền kinh tế của họ trên nền tảng công nghệ của Trung Quốc. Từ mạng viễn thông, thiết bị cá nhân cho đến các ứng dụng AI quản lý xã hội, dấu ấn của Trung Quốc sẽ hiện diện khắp nơi tại các nước đang phát triển. Điều này đồng nghĩa với việc Mỹ có thể vẫn giữ được vị thế tại các nước phương Tây giàu có, nhưng lại đánh mất thị phần tại những thị trường đông dân và giàu tiềm năng tăng trưởng nhất thế giới.

Ngay cả những người trong cuộc tại thung lũng Silicon cũng bắt đầu thừa nhận thực tế này. Demis Hassabis, Giám đốc điều hành của Google DeepMind đã chia sẻ với CNBC vào tháng 1 rằng khoảng cách giữa các mô hình AI của Trung Quốc và các đối thủ phương Tây hiện chỉ còn được tính bằng "vài tháng" chứ không phải là "một hoặc hai năm" như nhiều người từng lầm tưởng trước đây. Sự thừa nhận này từ một "tướng lĩnh" hàng đầu của Google cho thấy sự tự tin về ưu thế tuyệt đối của phương Tây đang lung lay dữ dội trước sức ép từ bên kia bán cầu.

Nỗi lo "đốt tiền" của thung lũng Silicon và bài toán đầu tư

Trong khi Trung Quốc đang tiến bước với chiến lược giá rẻ và hiệu quả, thì ở bên kia chiến tuyến, các gã khổng lồ công nghệ Mỹ như Amazon, Microsoft, Meta và Alphabet lại đang khiến giới đầu tư đứng ngồi không yên vì cơn sốt chi tiêu khổng lồ. Mới đây, các tập đoàn này đã công bố kế hoạch chi tiêu vốn (capex) lên tới 700 tỉ USD cho AI chỉ trong năm nay. Con số khổng lồ này đã gióng lên những hồi chuông cảnh báo về khả năng sinh lời và khiến giá trị vốn hóa thị trường của các ông lớn công nghệ bị thổi bay 1.000 tỉ USD trong một thời gian ngắn do tâm lý hoang mang của nhà đầu tư. Dù một số cổ phiếu đã phục hồi phần nào, nhưng vết sẹo tâm lý và sự nghi ngờ vẫn còn đó.

Karim Moussalem, Giám đốc đầu tư của Selwood Asset Management, nhận định rằng đang có rất nhiều sự "lo lắng xoay quanh chủ nghĩa ngoại lệ của Mỹ" (US exceptionalism), đặc biệt là sau đợt bán tháo cổ phiếu phần mềm tại Mỹ đầu tháng này. Giới đầu tư đang nhìn vào cuộc đua chi tiêu của các hyperscalers với con mắt đầy hoài nghi. Tiền đang được rải ra như nước, và cuộc đua đang ngày càng nóng lên, nhưng ngày càng có nhiều dấu hỏi lớn được đặt ra: Liệu tất cả những khoản đầu tư khổng lồ đó, tất cả những chi phí vốn đó có mang lại lợi nhuận đầu tư (ROI) xứng đáng hay không?

Đây chính là điểm yếu chí tử của mô hình phát triển công nghệ kiểu Mỹ hiện nay. Trong khi Trung Quốc tận dụng lợi thế năng lượng rẻ, nhân công rẻ và quy mô sản xuất lớn để tối ưu hóa chi phí, thì Mỹ lại đang lao vào một cuộc chơi tốn kém với những siêu máy tính và trung tâm dữ liệu đắt đỏ. Sự chênh lệch về hiệu quả đầu tư này chính là yếu tố then chốt thúc đẩy câu hỏi lớn về cuộc đối đầu giữa Mỹ và Trung Quốc. Liệu Mỹ có thực sự là người chiến thắng cuối cùng khi cái giá phải trả cho mỗi bước tiến công nghệ là quá lớn?

Tình thế hiện tại cho thấy, mặc dù dòng vốn vẫn đang được đổ vào thung lũng Silicon với mức độ còn lớn hơn cả những dự đoán lạc quan nhất cách đây vài tháng, nhưng niềm tin của thị trường đang bị thử thách nghiêm trọng. Nếu các mô hình AI đắt đỏ của Mỹ không sớm chứng minh được khả năng tạo ra doanh thu thực tế tương xứng với số vốn bỏ ra, trong khi các mô hình giá rẻ của Trung Quốc lại phổ cập thành công ở các thị trường mới nổi, thì cán cân quyền lực công nghệ toàn cầu chắc chắn sẽ không còn nghiêng về phía Washington. Cuộc chơi mới chỉ bắt đầu, và cú sốc từ phương Đông dường như mới chỉ là màn dạo đầu cho một sự thay đổi trật tự thế giới sâu sắc hơn nhiều.