Mỹ hủy hàng loạt dự án xanh: hậu quả nào đang chờ phía trước?

Danh sách các dự án bị ảnh hưởng chưa được công khai nhưng theo E&E News và Heatmap, vốn đã tiếp cận được danh sách này, phần lớn các khoản bị cắt rơi vào những bang từng bỏ phiếu cho Kamala Harris trong kỳ bầu cử tổng thống vừa qua, mặc dù một số dự án cũng nằm ở các bang “đỏ” từng ủng hộ ông Donald Trump.

Cú giáng mạnh vào nhiều dự án

Các dự án về thu giữ trực tiếp khí CO₂ từ không khí (Direct Air Capture - DAC) và các trung tâm hydro (hydrogen hubs) dường như là nhóm bị xóa sổ nhiều nhất. Thống đốc California, Gavin Newsom, cho biết một trong những dự án bị hủy là khoản tài trợ 1,2 tỉ USD cho trung tâm hydro của bang. Theo E&E News, các trung tâm hydro tại Texas và Louisiana cũng bị loại bỏ.

Ít nhất 10 dự án DAC với tổng trị giá 47,3 triệu USD đã bị cắt, mặc dù một số dự án ở Alaska, Kentucky, Louisiana và North Dakota vẫn được giữ lại. Đáng chú ý, ngành dầu khí vốn ủng hộ DAC vì CO₂ thu giữ có thể được bơm vào các giếng dầu kém hiệu quả để tăng sản lượng.

Ngoài California, các bang khác bị ảnh hưởng bởi việc hủy hàng tỉ USD hợp đồng còn có Colorado, Connecticut, Delaware, Florida, Hawaii, Illinois, Iowa, Maryland, Massachusetts, Minnesota, New Hampshire, New Jersey, New Mexico, New York, Oregon, Tennessee, Vermont và Washington.

Thông tin về việc các bang từng bỏ phiếu cho Harris có dự án bị hủy cũng được xác nhận trong một bài đăng trên Twitter của Russell Vought, Giám đốc Văn phòng Quản lý và Ngân sách (OMB). Trước đó, ông đã úp mở về quyết định này trong một động thái được cho là nhằm khoét sâu chia rẽ đảng phái trong bối cảnh chính phủ liên bang đứng trước nguy cơ đóng cửa, viết rằng: “Chương trình nghị sự về khí hậu của phe cánh tả đang bị hủy bỏ”.

Cả 16 bang mà Vought liệt kê đều từng bỏ phiếu cho Harris trong cuộc bầu cử tổng thống trước và nhiều bang trong số đó hiện do Đảng Dân chủ kiểm soát. Tuy nhiên, ông không đề cập đến những bang ủng hộ ông Trump cũng có dự án bị cắt, tạo ra nhiều nghi vấn.

Các khoản tài trợ bị hủy trước đó vốn do nhiều đơn vị thuộc DOE quản lý, bao gồm: Cơ quan Dự án năng lượng tiên tiến (ARPA-E); Năng lượng Tái tạo và Hiệu quả năng lượng; Trình diễn Năng lượng sạch; Năng lượng Hóa thạch; Triển khai Lưới điện; Sản xuất và Chuỗi cung ứng năng lượng.

DOE cho biết 26% số khoản tài trợ được phê duyệt trong giai đoạn từ ngày bầu cử đến ngày nhậm chức (tháng 1). Cần lưu ý rằng quyền hạn của tổng thống vẫn kéo dài cho đến ngày nhậm chức, chứ không kết thúc ngay sau ngày bầu cử. Các đơn vị nhận tài trợ có 30 ngày để kháng cáo quyết định.

Chính quyền ông Trump công khai thể hiện lập trường phản đối mọi nỗ lực chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch. Tuần trước, DOE thậm chí còn cấm nhân viên sử dụng một số từ ngữ như “biến đổi khí hậu” và “phát thải”.

Hồi tháng 5, cơ quan này cũng đã hủy 3,7 tỉ USD tài trợ cho các dự án năng lượng sạch, bao gồm nhiều lĩnh vực từ sản xuất kim loại, xi măng đến các nhà máy điện và nhà máy hóa chất do các tập đoàn nhiên liệu hóa thạch điều hành.

Các động thái quyết liệt từ phía chính quyền ông Trump đã khiến nhiều đơn vị nhận tài trợ đưa chính phủ ra tòa nhằm giữ lại nguồn vốn. Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) - nơi nhanh chóng hủy bỏ các hợp đồng trị giá 20 tỉ USD - đã trở thành mục tiêu kiện tụng từ rất sớm. Cho đến nay, các nguyên đơn chỉ đạt kết quả “nửa vời”: một tòa án liên bang cấp quận từng phán rằng hành động của EPA là “tùy tiện và thất thường”, nhưng một tòa phúc thẩm lại xử có lợi cho cơ quan này, cho rằng việc hủy bỏ hợp đồng là hợp pháp và thể hiện sự “giám sát và quản lý đúng đắn” của chính phủ.

Quá trình tố tụng sẽ đến đâu?

Đối với loạt hủy bỏ mới nhất của DOE, cơ quan này xác nhận đã có một số đơn vị nộp đơn kháng nghị ngay sau khi quyết định được đưa ra.

Theo quy trình, DOE sẽ trước hết xem xét các đơn kháng nghị nội bộ. Nhưng hầu hết giới quan sát đều cho rằng khả năng đảo ngược từ trong cơ quan là rất nhỏ, bởi đây là một quyết định chính trị được hoạch định từ cấp cao nhất. Khi đó, các nguyên đơn có thể đưa vụ việc ra tòa khiếu kiện liên bang - nơi chuyên xử hợp đồng giữa doanh nghiệp và chính phủ - hoặc các tòa án liên bang khu vực, nếu lập luận dựa trên hiến pháp, môi trường hoặc vi phạm thủ tục hành chính.

Căn cứ pháp lý trọng tâm sẽ là Đạo luật Thủ tục hành chính (Administrative Procedure Act - APA). Các nguyên đơn phải chứng minh DOE đã hành xử “tùy tiện và thất thường” (“arbitrary and capricious”), vi phạm quy trình khi hủy bỏ hợp đồng. Nếu lập luận này đủ thuyết phục, tòa có thể buộc DOE khôi phục một phần dự án hoặc bồi thường thiệt hại cho các đơn vị liên quan.

Lịch sử cho thấy cơ hội chiến thắng toàn diện trước chính phủ là rất mong manh. Năm 2024, Cơ quan Bảo vệ Môi trường (EPA) từng hủy 20 tỉ USD hợp đồng năng lượng tái tạo. Ban đầu, một tòa sơ thẩm liên bang cho rằng EPA đã hành xử tùy tiện. Nhưng đến cấp phúc thẩm, phán quyết lại nghiêng về phía chính phủ, khẳng định cơ quan này có quyền rộng trong quản lý hợp đồng. Trước đó, trong vụ đấu thầu điện toán đám mây quốc phòng (JEDI), tòa cũng đứng về phía Nhà Trắng khi quyết định thay đổi kết quả đấu thầu, viện dẫn yếu tố chiến lược quốc gia.

Những tiền lệ này tạo ra một bức tranh rõ ràng: tòa án Mỹ thường ưu tiên quyền hành pháp trong lĩnh vực chiến lược và ngân sách, thay vì can thiệp sâu. Điều đó có nghĩa, các bang và doanh nghiệp nguyên đơn khó có thể buộc DOE phải khôi phục toàn bộ 321 dự án.

Phía nguyên đơn - các bang và doanh nghiệp - có thể đưa ra bằng chứng về thiệt hại tài chính và xã hội. Một số bang như California hay New York dựa vào lập luận chính trị: phần lớn dự án bị cắt rơi vào những bang từng ủng hộ Kamala Harris trong bầu cử. Họ cũng có thể chỉ ra rằng DOE chưa công khai đầy đủ danh sách dự án bị hủy, cho thấy thiếu minh bạch.

Ngược lại, DOE và chính quyền liên bang nắm lợi thế rõ ràng. Với quyền quản lý ngân sách, họ có cơ sở lập luận rằng các dự án này không còn phù hợp với định hướng hoặc vượt quá khả năng tài chính. Tiền lệ pháp lý cũng đứng về phía chính phủ. Nói cách khác, nếu không có bằng chứng về động cơ chính trị hoặc vi phạm thủ tục rõ rệt, DOE có nhiều khả năng bảo vệ được quyết định của mình.

Ba kịch bản có thể xảy ra

Giới chuyên gia đưa ra ba kịch bản chính. Kịch bản nhiều khả năng nhất là DOE thắng kiện, giữ nguyên quyết định hủy bỏ, các nguyên đơn có thể chỉ nhận được một phần bồi thường. Khả năng thứ hai là một số dự án quan trọng được khôi phục - chẳng hạn trung tâm hydro ở California trị giá 1,2 tỉ USD - nếu tòa án cho rằng việc hủy bỏ gây tác động tiêu cực quá lớn. Kịch bản ít khả năng nhất là các nguyên đơn thắng toàn diện và buộc DOE phải tái khởi động toàn bộ 321 dự án.

Dù kết quả thế nào, vụ việc này không đơn thuần là tranh chấp hợp đồng. Nó phản ánh cuộc đấu chính trị sâu sắc về tương lai năng lượng của nước Mỹ. Chính quyền ông Trump đã nhiều lần nhấn mạnh ưu tiên bảo vệ nhiên liệu hóa thạch, trong khi các bang và doanh nghiệp năng lượng sạch coi đây là cơ hội chiến lược để cạnh tranh toàn cầu.

Quá trình tố tụng có thể kéo dài, nhưng chắc chắn vụ việc sẽ trở thành án lệ quan trọng cho các tranh chấp năng lượng - công nghệ trong thập kỷ tới