Mỹ quay đầu nhưng đã muộn, đồng minh chốt chọn 'mắt thần' châu Âu
Quyết định ngừng chương trình máy bay E-7 Wedgetail của Mỹ đã trao cho công nghiệp quốc phòng Thụy Điển chiến thắng về tài chính lớn nhất trong nhiều thập kỷ, đúng lúc Tổng thống Donald Trump đòi NATO mua thêm vũ khí Mỹ
Suốt 44 năm, liên minh Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) canh gác không phận bằng máy bay cảnh báo sớm trên không E-3 “Sentry”. Kể từ năm 1982 tới nay, loại máy bay có gốc là chiếc Boeing 707 này đóng vai trò là “mắt thần” lẫn “hệ thần kinh trung ương” của mọi chiến dịch không quân lớn mà NATO tổ chức.
Tuy nhiên, tại hội nghị thượng đỉnh NATO vừa qua ở Ankara (Thổ Nhĩ Kỳ), liên minh đã công bố phương án thay thế E-3. Đó là sản phẩm từ công ty Saab (Thụy Điển).
Quyết định bất ngờ của Mỹ làm đảo lộn kế hoạch
Tổng Thư ký NATO Mark Rutte tuyên bố rằng 11 nước đồng minh đã cùng quyết định mua sắm 10 máy bay chỉ huy và cảnh báo sớm (AEW&C) GlobalEye của Saab để thay thế phi đội E-3 đã có tuổi. Các quốc gia tham gia gồm Bỉ, Canada, Đan Mạch, Đức, Latvia, Lithuania, Luxembourg, Hà Lan, Na Uy, Romania và Thụy Điển.
Cần chú ý rằng, thông báo này chưa mang hàm ý hợp đồng đã được ký. Saab đã cẩn thận lưu ý rằng hãng "chưa ký hợp đồng hoặc nhận đơn đặt hàng liên quan đến thông báo này." Các cuộc đàm phán với Cơ quan Hỗ trợ và Mua sắm NATO (NSPA) sẽ bắt đầu, và con đường từ thông báo đến máy bay giao hàng vẫn còn khoảng cách hành chính đáng kể.
Nhưng những diễn biến trong hệ thống mua sắm quốc phòng của nước Mỹ lại cho thấy sản phẩm từ Mỹ không còn là lựa chọn khả thi nữa. Nguồn gốc của vụ việc bắt nguồn từ một quyết định tại Washington mà dường như không màng tới những tiếng nói ở châu Âu.
Khối NATO ban đầu lựa chọn chọn máy bay Boeing E-7A Wedgetail vào năm 2023 làm nền tảng AEW&C chung tiếp theo. Quyết định nằm trong thỏa thuận phát triển năng lực Giám sát và Chỉ huy Tương lai của Liên minh Giai đoạn đầu (iAFSC). Liên danh mua sắm gồm Bỉ, Đức, Luxembourg, Hà Lan, Na Uy, Romania và Mỹ.
Kế hoạch đó bất ngờ sụp đổ vào giữa năm 2025, khi chính quyền Tổng thống Donald Trump đề xuất hủy bỏ chương trình mua sắm E-7 của Không quân Mỹ trong yêu cầu ngân sách tài khóa 2026.
Lý do được đưa ra là đơn giá mỗi máy bay đã tăng từ 588 triệu USD lên hơn 700 triệu USD, lo ngại về khả năng sống sót của khí tài trong xung đột đối thủ ngang tầm, cùng sự chuyển dịch trọng tâm sang cảm biến trên vũ trụ.
Tính tới thời điểm hiện tại, chỉ có 14 chiếc E-7 phục vụ trong không quân Thổ Nhĩ Kỳ, Hàn Quốc và Australia. Liên danh mua sắm của các nước châu Âu và kể cả chính nước Mỹ không có chiếc nào.
Cú “quay xe” của Mỹ đã làm nhiều nước NATO phản ứng gay gắt. Tháng 11 năm 2025, Bộ Quốc phòng Hà Lan thay mặt các nước thuộc Ủy ban Đối tác Hỗ trợ iAFSC tuyên bố rằng việc mua sắm Wedgetail đã "mất cơ sở chiến lược và tài chính".
Khi trụ cột Mỹ rút đi, bài toán kinh tế không còn khả thi. Liên danh được thiết kế dựa trên chia sẻ chi phí với Mỹ. Không có sự tham gia của Mỹ, các quốc gia châu Âu phải gánh toàn bộ chi phí cho một máy bay mà nhà sản xuất ra nó vừa bỏ rơi.
"Mắt thần" GlobalEye bước ra vũ đài
Khi E-7 "rớt đài", GlobalEye của Saab là phương án thay thế khả thi duy nhất để đáp ứng nhu cầu cấp thiết của các nước NATO ở châu Âu. Nền tảng này kết hợp radar Erieye-ER của Saab với khung thân máy bay phản lực hạng sang Bombardier Global 6500 của Canada.
Tiền nhiệm E-3 được thiết kế như nền tảng giám sát không phận thuần túy, vốn được thiết kế cho kịch bản Chiến tranh Lạnh, đối mặt với không quân Liên Xô hùng hậu. Ngược lại, GlobalEye là hệ thống giám sát được cả trên không lẫn trên biển. Máy bay còn được tích hợp radar giám sát hàng hải, cảm biến quang-điện/hồng ngoại, các biện pháp hỗ trợ tác chiến điện tử, hệ thống nhận diện địch-ta IFF và bộ thu tín hiệu tàu thuyền AIS.
Thủ tướng Ulf Kristersson gọi đây là "khoảnh khắc tự hào lớn lao cho Thụy Điển" và nói rằng "đến năm 2027, chúng tôi sẽ thấy những chiếc GlobalEye hoạt động từ các căn cứ Thụy Điển".
Có lý do để Saab nói riêng và Thụy Điển nói chung vui mừng. Việc giành được một khoản thù lao lớn nếu NATO chi nhiều tỉ euro cho GlobalEye sẽ là chiến thắng đáng kể về mặt tài chính. Sự “rớt đài” của E-7 Wedgetail trao cho Saab thị trường đắt giá của phân khúc máy bay chiến lược.
Thực chiến ở Ukraine
Điều nâng tầm việc chọn GlobalEye từ một câu chuyện mua sắm máy bay thành một câu chuyện có tầm quan trọng chiến lược chính là cuộc xung đột tại Ukraine.
Tháng 5 năm 2024, Thụy Điển tuyên bố viện trợ hai máy bay AEW&C Saab 340 cho Ukraine trong gói viện trợ quân sự trị giá 13,3 tỉ SEK (khoảng 1,2 tỉ USD). Chiếc đầu tiên được chuyển giao vào tháng 3 năm 2026. Những máy bay này mang radar Erieye thế hệ trước, so với Erieye-ER trên GlobalEye.
Ngay lập tức, chỉ hai chiếc Saab 340 đã mang lại cho Ukraine thứ mà nước này chưa có trước đây: năng lực cảnh báo sớm trên không độc lập với các máy bay NATO, vốn phải bay ở không phận Ba Lan và Romania để chỉ đạo.
Radar Erieye trên Saab 340 có thể phát hiện tên lửa hành trình bay thấp ở khoảng cách tới 160 km, lấp các khoảng trống trong mạng lưới radar mặt đất vốn đã bị tàn phá của Ukraine.
Ngày 7 tháng 6, một trong những máy bay Saab 340 được cho là đã tham gia chỉ thị mục tiêu, đóng vai trò quan trọng trong vụ bắn hạ một tiêm kích Su-35S của Nga.
Từ thực tế sử dụng radar Erieye ở Ukraine, Thụy Điển có thể thực hiện cải tiến, nâng cấp radar trên GlobalEye. NATO do đó có một lựa chọn máy bay AEW&C đã được thử nghiệm trong cuộc xung đột với chính đối thủ mà NATO muốn đối phó.
Thụy Điển sau đó đặt mua ba máy bay GlobalEye để thay thế hai chiếc Saab 340 đã viện trợ cho Ukraine.
Sự trớ trêu cuối cùng
Vụ việc nằm trong bối cảnh chính quyền Tổng thống Donald Trump đang đòi hỏi các đồng minh chi tiêu nhiều hơn cho quốc phòng. Yêu cầu then chốt trong đó là hướng chi tiêu vào các nhà thầu quốc phòng Mỹ. "Mua hàng Mỹ" được cho là thông điệp được truyền tải trong các cuộc họp song phương, diễn đàn quốc phòng và tuyên bố công khai.
Tuy nhiên, sau hơn một năm gây áp lực lên các đồng minh châu Âu. NATO lại chọn Thụy Điển cho một thành tố đặc biệt quan trọng đối với năng lực của cả khối.
Trớ trêu hơn, trước thời điểm NATO công bố lựa chọn GlobalEye, Mỹ lại đảo ngược quyết định về E-7 Wedgetail. Quốc hội Mỹ chặn việc hủy bỏ trong Đạo luật Ủy quyền Quốc phòng tài khóa 2026 và bơm 1,1 tỉ USD vào chương trình.
Tháng 3 năm 2026, Boeing nhận được hợp đồng E-7 mới. Đến tháng 5, Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth tuyên bố E-7 "có tương lai" và "tư duy của Lầu Năm Góc đã thay đổi hoàn toàn". Không quân Mỹ mở rộng đơn hàng lên 7 máy bay, tổng trị giá 2,4 tỉ USD.
Nhưng các thành viên NATO ở châu Âu được cho là đã bước tiếp. E-7 cũng trở nên kém hấp dẫn vì GlobalEye có lợi thế ở tốc độ bàn giao và tính kinh tế khi vận hành. Đội bay E-3 bắt buộc phải nghỉ hưu vào năm 2035. Trong khi đó, Saab cam kết sẽ cung cấp GlobalEye cho NATO vào năm 2030, tốc độ sản xuất mà Boeing khó theo kịp.
Với việc bỏ lỡ mất cơ hội, lần đầu tiên trong gần nửa thế kỷ, NATO sẽ vận hành chung một “mắt thần” canh trời không đến từ Mỹ.
