Mỹ - Trung tăng tốc chuẩn bị chiến tranh không gian: Vệ tinh săn đuổi và vũ khí quỹ đạo

Hồi tháng 6, tàu vũ trụ không người lái bí mật của Trung Quốc, vốn được các nhà phân tích quân sự Mỹ theo dõi sát sao, đã thả một vệ tinh nhỏ ở độ cao hàng trăm dặm trên Trái đất, tại khu vực quỹ đạo vốn tập trung dày đặc các vệ tinh thương mại và quân sự. Theo công ty theo dõi không gian LeoLabs (Mỹ), vật thể này sau đó bay vòng quanh một vệ tinh khác của Trung Quốc trước khi quay trở lại về phía tàu vũ trụ.

Có rất ít thông tin về vệ tinh hoặc nhiệm vụ đó. Tuy nhiên, quân đội Mỹ cũng đang vận hành một tàu vũ trụ bí mật tương tự, có hình dáng giống tàu con thoi cỡ nhỏ và không chở người. Cả hai chương trình đều phản ánh sự phát triển nhanh chóng của lĩnh vực tác chiến quân sự ngoài không gian, trong bối cảnh Trung Quốc và Mỹ chuẩn bị cho khả năng xung đột lan lên không gian, theo khảo sát của hãng tin Reuters dựa trên tài liệu, dữ liệu theo dõi không gian cùng các cuộc phỏng vấn với quan chức quân sự đương nhiệm và đã nghỉ hưu.

Theo Reuters, các nhà nghiên cứu Trung Quốc có liên hệ với quân đội đang phát triển nhiều công nghệ, từ vệ tinh được thiết kế để truy đuổi, thậm chí thu giữ các tàu vũ trụ khác, đến những hệ thống có thể bổ sung nhiên liệu trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.

Mỹ và Anh đã tiến hành hoạt động quân sự chung đầu tiên trong không gian, diễn ra gần đường bay của một vệ tinh do thám bị nghi thuộc Trung Quốc.

“Trung Quốc đang nhanh chóng phát triển các năng lực, bao gồm các vũ khí trên mặt đất và trong không gian được thiết kế để gây nhiễu hoặc phá hủy mục tiêu”, Tướng Chance Saltzman, người đứng đầu các hoạt động tác chiến của Lực lượng Không gian Mỹ, nói hồi tháng 7. Chance Saltzman, vị tướng sắp nghỉ hưu, cho rằng mối đe dọa từ Trung Quốc là đáng kể.

Vệ tinh trở thành nền tảng vũ khí

Các vệ tinh đã trở thành thành phần không thể thiếu trong chiến tranh hiện đại, chẳng hạn cuộc xung đột ở Ukraine và Trung Đông. Trong nhiều thập niên, vệ tinh cung cấp cho lực lượng vũ trang trên Trái đất các dịch vụ liên lạc, định vị và tình báo. Sau khi được đưa lên không gian, vệ tinh trước đây thường hoạt động theo những quỹ đạo cố định.

Tuy nhiên, ngày càng nhiều quân đội coi vệ tinh là những nền tảng vũ khí chủ động, có khả năng tiến hành các cuộc tấn công bằng cách làm gián đoạn hoạt động của vệ tinh khác thông qua gây nhiễu, chiếu laser làm lóa cảm biến, thậm chí thu giữ tàu vũ trụ đối phương.

“Việc làm gián đoạn năng lực hoạt động trong không gian của Mỹ có thể làm tê liệt lực lượng quân sự khổng lồ của chúng ta trên Trái đất, ảnh hưởng đến mọi thứ từ giám sát đến phòng thủ tên lửa”, Everett Dolman, giáo sư từng công tác tại Trường Chiến tranh Không quân Mỹ, nhận định.

Theo ông, các tàu vũ trụ có khả năng cơ động và triển khai vệ tinh hoặc vận chuyển hàng hóa có thể bị đối phương coi là “chiến đấu cơ không gian” tiềm năng.

Đồng minh tham gia nỗ lực của Mỹ

Cuộc cạnh tranh ngày càng gay gắt diễn ra trong bối cảnh quỹ đạo Trái đất đang trở nên chật chội hơn bao giờ hết. SpaceX đang vận hành khoảng 11.000 vệ tinh Starlink và có kế hoạch xây dựng một chòm vệ tinh lớn hơn, tích hợp năng lực AI để làm trung tâm dữ liệu trong không gian.

Trung Quốc cũng đang xây dựng các mạng lưới cạnh tranh, trong khi chương trình phòng thủ tên lửa Vòm Vàng của Tổng thống Mỹ Donald Trump dự kiến sử dụng các hệ thống đánh chặn đặt trong không gian.

Mỹ cũng đang hoàn thiện những năng lực có thể đóng vai trò quan trọng trong một cuộc xung đột tương lai.

Trong hoạt động phối hợp Mỹ - Anh hồi tháng 9/2025, các lực lượng không gian Mỹ hoạt động từ căn cứ ở bang Colorado đã điều khiển một vệ tinh quân sự Mỹ tiếp cận sát một vệ tinh của Anh, khi vệ tinh Shiyan 12-01 của Trung Quốc bay qua ở độ cao thấp hơn khoảng 83 km, theo hãng tình báo không gian Slingshot Aerospace. Ở độ cao đó, các chuyên gia cho rằng khoảng cách là tương đối gần.

Ba chuyên gia không gian có nền tảng quân sự nói với Reuters rằng động thái này dường như nhằm gửi thông điệp tới Trung Quốc. Andrew Turner, cựu sĩ quan cấp cao của Không quân Hoàng gia Anh hiện làm tư vấn về không gian, cho rằng “đó gần như chắc chắn là một tín hiệu chiến lược gửi tới Trung Quốc”, để thể hiện sự đoàn kết, năng lực của đồng minh và cảnh báo quốc gia châu Á này không can thiệp vào vệ tinh Anh.

Mỹ và Anh đã công khai công bố hoạt động này, được cho là hoạt động đầu tiên được biết đến giữa hai thành viên của liên minh tình báo Five Eyes. Tuy nhiên, hai nước không tiết lộ việc hoạt động này diễn ra gần một vệ tinh Trung Quốc.

Phần lớn các hoạt động trong không gian vẫn được xếp vào diện mật do liên quan đến tình báo.

Bộ Tư lệnh Không gian Mỹ nói với Reuters rằng nhiệm vụ này cho thấy khả năng phối hợp với các đồng minh trong không gian. Bộ Quốc phòng Anh cho biết không gian ngày càng quan trọng với các hoạt động quân sự, đồng thời nước này và các đối tác đang tiến hành các hoạt động quỹ đạo tiên tiến nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia và quân sự của mình.

Cả hai bên không bình luận về việc hoạt động trên diễn ra gần vệ tinh Trung Quốc.

Trung tướng Douglas Schiess, người sẽ trở thành lãnh đạo các hoạt động tác chiến của Lực lượng Không gian Mỹ, từng tham gia hoạt động này. Trong cuộc phỏng vấn ngay sau đó, ông cho biết việc đưa một vệ tinh đến gần tàu vũ trụ khác có thể giúp kiểm tra xem vệ tinh của đồng minh có đang hoạt động bình thường hay không, đồng thời xác định liệu đối phương có đang thực hiện điều gì đó không nên làm không.

Khi đó, ông từ chối cho biết vệ tinh của một quốc gia khác có ở gần hay không.

Anh gần đây tiết lộ nhiệm vụ này được tiến hành song song với một đợt triển khai lực lượng hải quân tới khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

“Việc sử dụng không gian không chỉ để hỗ trợ các hoạt động quân sự trên Trái đất, mà còn tác động đến kết quả của những hoạt động đó, là điều cực kì quan trọng”, Thiếu tướng Paul Tedman, khi ấy là Tư lệnh Không gian Anh, phát biểu tại một hội nghị hồi tháng 4. Ông sau đó đã nghỉ quân ngũ.

Bộ Ngoại giao Trung Quốc cho biết họ không nắm rõ các chi tiết cụ thể về hoạt động Mỹ - Anh nói trên. Về tổng thể, Trung Quốc phản đối việc vũ khí hóa không gian và ủng hộ sử dụng không gian vì mục đích hòa bình. Bộ Ngoại giao Trung Quốc đồng thời cáo buộc Mỹ kích động một cuộc chạy đua vũ trang thông qua những nỗ lực như hệ thống phòng thủ tên lửa Vòm Vàng và khả năng triển khai vũ khí trong không gian.

Khi được hỏi về vệ tinh Shiyan 12-01 và tàu vũ trụ của Trung Quốc, Bộ Ngoại giao nước này cho biết không có thông tin.

Hãng thông tấn Tân Hoa Xã mô tả Shiyan 12-01 là vệ tinh thực hiện các nhiệm vụ khảo sát môi trường không gian, còn tàu vũ trụ nói trên là phương tiện thử nghiệm phục vụ mục đích sử dụng không gian một cách hòa bình.

Lực lượng Không gian Mỹ cho biết tàu vũ trụ của mình cũng đang thực hiện nhiều cuộc kiểm tra và thí nghiệm.

Vũ khí không gian

Tướng Stephen Whiting, người đứng đầu Bộ Tư lệnh Không gian Mỹ, nhiều lần nhấn mạnh vai trò quan trọng của không gian với chiến tranh hiện đại. Ông cảnh báo các đối thủ đang phát triển năng lực nhằm ngăn Mỹ tiếp cận những hệ thống then chốt và làm suy giảm hiệu quả tác chiến.

Theo ông, các đối thủ nhiều khả năng sẽ tìm cách tấn công các tài sản không gian của Mỹ ngay từ giai đoạn đầu cuộc xung đột.

Để đối phó với những mối đe dọa này, Mỹ cần chuyển sang một tư thế tác chiến chủ động hơn trong không gian, ông Stephen Whiting lập luận. Điều đó không chỉ có nghĩa là bảo vệ các hệ thống của Mỹ mà còn phải sẵn sàng đe dọa hoặc tấn công các tài sản thù địch khi cần thiết.

Stephen Whiting kêu gọi phát triển các hệ thống đánh chặn trên quỹ đạo cùng những loại vũ khí khác.

“Chúng ta phải chuẩn bị thật tốt cho xung đột trong không gian. Nếu răn đe thất bại, chúng ta sẽ phải chiến đấu và giành chiến thắng”, ông nói tại một hội nghị hồi tháng 4.

Các quan chức phương Tây cảnh báo về nhiều dạng mối đe dọa, bao gồm laser đặt trên mặt đất, thiết bị gây nhiễu điện tử, tấn công mạng và tên lửa chống vệ tinh.

Trên quỹ đạo, Mỹ, Trung Quốc và Nga đều vận hành các vệ tinh cơ động có khả năng tiếp cận cũng như kiểm tra những tàu vũ trụ khác. Những hệ thống này có thể được điều chỉnh để mang vũ khí, trong đó có laser hoặc thiết bị phóng đạn.

Các quan chức phương Tây cho rằng Trung Quốc và Nga đã trình diễn những công nghệ có thể được sử dụng để đe dọa vệ tinh của Mỹ và đồng minh.

Mỹ cũng cáo buộc Nga phát triển năng lực chống vệ tinh, liên quan đến một vệ tinh được thiết kế để mang vũ khí hạt nhân. Nga phủ nhận việc phát triển vũ khí hạt nhân chống vệ tinh đặt trong không gian.

Trong cuộc phỏng vấn hồi mùa thu năm ngoái, Thiếu tướng Paul Tedman cho biết các lực lượng quân sự hiện coi vệ tinh là những “hệ thống vũ khí cần có khả năng cơ động và chiến đấu”. Ông nói phương Tây đang “nỗ lực hết sức để duy trì lợi thế chiến lược trong không gian”.

Một số chuyên gia lưu ý rằng việc làm gián đoạn vệ tinh từ mặt đất vẫn dễ thực hiện hơn so với việc tiến hành các cuộc tấn công giữa các tàu vũ trụ trên quỹ đạo.

Trong một lần hiếm hoi công khai về năng lực của chính mình, Lực lượng Không gian Mỹ hồi tháng 6 cho biết đã đưa vào sử dụng một loại vũ khí điện từ đặt trên mặt đất do công ty L3Harris Technologies phát triển, có khả năng vô hiệu hóa hoặc gây gián đoạn hoạt động của các vệ tinh đối phương.

Không chiến và vệ tinh săn đuổi

Dù Mỹ vẫn là cường quốc không gian hàng đầu thế giới, Trung Quốc đang nhanh chóng mở rộng cả số lượng vệ tinh vận hành lẫn mức độ phức tạp của các nhiệm vụ.

Các vệ tinh Trung Quốc đã thể hiện điều mà quan chức Mỹ mô tả là kiểu “không chiến” trên quỹ đạo, trong đó nhiều vệ tinh di chuyển đồng bộ ở khoảng cách rất gần nhau. Các tàu vũ trụ Trung Quốc cũng cho thấy khả năng thu giữ một vệ tinh đã ngừng hoạt động rồi đưa nó sang quỹ đạo khác.

Theo quan chức Lực lượng Không gian Mỹ, Trung Quốc năm ngoái đã tiến hành điều có khả năng là một nỗ lực tiếp nhiên liệu trên quỹ đạo.

Khả năng tiếp nhiên liệu sẽ là một bước đột phá lớn, bởi vệ tinh thông thường bị giới hạn bởi lượng nhiên liệu được nạp trước khi phóng. Khả năng bổ sung nhiên liệu có thể quyết định một tàu vũ trụ tiếp tục đóng vai trò “kẻ săn đuổi” hay trở thành “con mồi”.

Các tổ chức Trung Quốc tiếp tục nghiên cứu những năng lực mới.

Theo các tài liệu liên quan đến bằng sáng chế, nhà sản xuất một số máy bay quân sự tiên tiến nhất của Trung Quốc đã tiếp nhận công nghệ cho phép vệ tinh tự động tính toán các thao tác tiết kiệm nhiên liệu trong quá trình truy đuổi một tàu vũ trụ.

Trong khi đó, thông báo chuyển giao công nghệ do Đại học Công nghệ Quốc phòng Trung Quốc công bố mô tả một hệ thống đã tương đối hoàn thiện, có khả năng đồng thời quản lí hàng trăm vệ tinh cho cả mục đích phòng thủ và tác chiến.

Các nhà nghiên cứu tại một trường đại học lớn khác của Trung Quốc có quan hệ chặt chẽ với quân đội cũng đang phát triển vệ tinh truy đuổi. Theo các tài liệu liên quan đến bằng sáng chế, một số ý tưởng bao gồm sử dụng nhiều tàu vũ trụ phối hợp và triển khai lưới để thu giữ mục tiêu.

Những năng lực trên quỹ đạo như tiếp nhiên liệu hay thu giữ một vệ tinh khác cũng có thể được sử dụng cho các mục đích phi quân sự.

Tờ PLA Daily của quân đội Trung Quốc từng viết trong một bài xã luận năm 2022 rằng kiểm soát không gian là yếu tố thiết yếu để bảo đảm an ninh quốc gia, giành thế chủ động chiến lược và đạt chiến thắng trong chiến tranh.