Năng lượng Việt Nam có thể chớp thời cơ trong cuộc đua đón ‘đại bàng’ công nghệ?

Những trao đổi tại Hội thảo "An ninh năng lượng đến 2030: Khơi thông nguồn lực phát triển hạ tầng năng lượng" đã chỉ ra một nghịch lí đáng suy ngẫm: trong khi ngành điện khẳng định Việt Nam đủ khả năng cấp điện cho các Data Center trong giai đoạn đầu, các chuyên gia lại cảnh báo những điểm nghẽn về chất lượng nguồn điện và hiệu quả sử dụng năng lượng có thể khiến Việt Nam bỏ lỡ cơ hội đón làn sóng đầu tư AI toàn cầu.

Không thiếu điện, nhưng liệu đã đủ để giữ chân các "đại bàng"?

Một trong những thông điệp đáng chú ý nhất tại phiên tọa đàm "Đón sóng đầu tư AI Data Center: Cơ hội bứt phá hay thách thức hạ tầng năng lượng?" là nhận định của ông Bùi Trung Kiên, Phó Tổng giám đốc Tổng công ty Điện lực TP.HCM (EVNHCMC), rằng hệ thống điện của TP.HCM hiện có thể đáp ứng nhu cầu khoảng 200 MW cho các trung tâm dữ liệu trong giai đoạn đầu. Với công suất cực đại khoảng 10.000 MW, có thể nâng lên 12.000 MW, bài toán công suất trước mắt không phải là trở ngại lớn.

Tuy nhiên, chính ông Kiên cũng chỉ ra một thực tế khác: AI Data Center không chỉ cần điện mà cần điện chất lượng cao, ổn định tuyệt đối 24/7. Thách thức không nằm ở việc cấp thêm 200 MW mà ở việc xây dựng hệ thống dự phòng, đầu tư lưới điện, trạm biến áp và bảo đảm khả năng vận hành liên tục khi quy mô nhu cầu trong tương lai có thể lên tới 1.000 MW.

Điều này cho thấy sự khác biệt căn bản giữa điện phục vụ sinh hoạt hay sản xuất truyền thống với điện dành cho các trung tâm dữ liệu. Chỉ một vài giây mất điện hoặc dao động điện áp cũng có thể gây thiệt hại hàng triệu USD, làm gián đoạn các dịch vụ AI, điện toán đám mây hay giao dịch tài chính toàn cầu.

Nói cách khác, điều mà các "đại bàng" công nghệ tìm kiếm không đơn thuần là có điện, mà là nguồn điện có độ tin cậy gần như tuyệt đối. Muốn đạt được điều đó, không chỉ ngành điện mà cả chính quyền địa phương, doanh nghiệp đầu tư và các cơ quan quản lí đều phải phối hợp trong quy hoạch, giải phóng mặt bằng, đầu tư lưới truyền tải và phát triển các nguồn điện dự phòng.

Khi công nghệ làm mát quyết định sức cạnh tranh của Data Center

Nếu hạ tầng điện là điều kiện cần thì hiệu quả sử dụng năng lượng lại là điều kiện đủ để Việt Nam cạnh tranh với các trung tâm dữ liệu trong khu vực.

Ông Sang Trần, Giám đốc Trung tâm Phát triển dịch vụ Hạ tầng Cloud của FPT Smart Cloud, cho biết các Data Center tại Việt Nam hiện vẫn chủ yếu sử dụng hệ thống làm mát bằng không khí. Đây là công nghệ đã bộc lộ nhiều hạn chế khi AI ngày càng đòi hỏi các máy chủ có mật độ tính toán cao và tỏa nhiệt lớn.

Trong khi đó, các trung tâm dữ liệu hiện đại trên thế giới đang chuyển mạnh sang làm mát bằng chất lỏng (Liquid Cooling). Công nghệ này giúp làm mát trực tiếp các bộ xử lí, giảm đáng kể lượng điện tiêu thụ cho điều hòa không khí, nâng cao hiệu suất vận hành và cho phép triển khai các cụm máy chủ AI công suất lớn.

Khoảng cách công nghệ này tưởng chừng chỉ là vấn đề kĩ thuật nhưng thực tế lại ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực cạnh tranh quốc gia.

Một nhà đầu tư khi lựa chọn địa điểm xây dựng AI Data Center sẽ không chỉ tính toán giá điện mà còn xem xét tổng chi phí vận hành trong suốt vòng đời dự án. Nếu một trung tâm dữ liệu tại Việt Nam phải tiêu tốn nhiều điện hơn chỉ để làm mát hệ thống, lợi thế về chi phí sẽ nhanh chóng biến mất.

Đáng chú ý, ông Sang Trần cho rằng Việt Nam hoàn toàn có cơ hội bù đắp hạn chế này nếu sớm chuyển đổi công nghệ làm mát và kết hợp với các giải pháp lưu trữ năng lượng, điện mặt trời và điện gió. Đây chính là hướng đi để vừa giảm chi phí vận hành, vừa đáp ứng yêu cầu phát triển xanh mà các tập đoàn công nghệ toàn cầu đang theo đuổi.

"Đại bàng" AI sẽ chọn nơi có năng lượng ổn định và hiệu quả nhất

Bức tranh về cơ hội và thách thức càng rõ nét hơn khi GS.TSKH. Từ Trung Chấn, Phó Chủ tịch Hội đồng Khoa học Viện Nghiên cứu Công nghệ cao ASIAN, đưa ra cảnh báo về chỉ số PUE (Power Usage Effectiveness) của các Data Center tại Việt Nam hiện vẫn dao động khoảng 1,4–1,6.

PUE là thước đo phản ánh hiệu quả sử dụng năng lượng của trung tâm dữ liệu. Chỉ số càng thấp thì càng ít điện bị tiêu hao cho các hệ thống phụ trợ như làm mát, chiếu sáng hay thiết bị vận hành. Trong khi nhiều Data Center tiên tiến trên thế giới đang hướng tới PUE tiệm cận 1,1 hoặc thấp hơn, mức 1,4–1,6 cho thấy Việt Nam vẫn còn khoảng cách đáng kể.

Theo GS. Từ Trung Chấn, nếu nguồn điện không được bảo đảm liên tục và hiệu suất sử dụng năng lượng không được cải thiện, rủi ro không chỉ là chi phí vận hành cao mà còn là nguy cơ quá nhiệt, ảnh hưởng trực tiếp đến độ an toàn và tính ổn định của các hệ thống AI. Đây cũng là lời cảnh báo cho chiến lược thu hút đầu tư công nghệ cao của Việt Nam.

Làn sóng dịch chuyển Data Center đang diễn ra rất nhanh trong khu vực. Singapore, Malaysia, Indonesia hay Thái Lan đều đang đầu tư mạnh vào hạ tầng điện, năng lượng tái tạo, hệ thống làm mát tiên tiến và các cơ chế hỗ trợ phát triển trung tâm dữ liệu. Cuộc cạnh tranh không còn là "ai có đất" hay "ai có ưu đãi thuế" mà là "ai có hệ sinh thái hạ tầng tốt hơn".

Việt Nam được đánh giá có nhiều lợi thế về vị trí địa lí, thị trường, nguồn nhân lực và tốc độ phát triển kinh tế số. Nhưng lợi thế đó chỉ có thể chuyển hóa thành các dự án tỉ USD nếu đi cùng hạ tầng năng lượng đủ mạnh và đủ thông minh.

Thông điệp rút ra từ hội thảo không phải là Việt Nam thiếu cơ hội, mà là cơ hội sẽ không chờ đợi. Nếu ngành điện chủ động đầu tư hạ tầng, doanh nghiệp mạnh dạn đổi mới công nghệ, cơ quan quản lí hoàn thiện chính sách và các bên phối hợp chặt chẽ trong phát triển hệ sinh thái năng lượng - công nghệ, Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành điểm đến hấp dẫn của các "đại bàng" AI.

Ngược lại, nếu chỉ dừng ở việc bảo đảm đủ điện mà chưa quan tâm đúng mức đến chất lượng nguồn điện, hiệu suất năng lượng và công nghệ vận hành, Việt Nam rất có thể sẽ bị tụt lại trong cuộc đua thu hút các trung tâm dữ liệu thế hệ mới. Khi đó, cơ hội tham gia sâu vào chuỗi giá trị AI toàn cầu sẽ thuộc về những quốc gia chuẩn bị tốt hơn ngay từ hôm nay.