Ngập ở TP.HCM: Khi triều cường chặn đường thoát nước mưa

Lượng mưa cao kỷ lục, triều cường làm gia tăng áp lực thoát nước

Mùa mưa năm 2026 tại TP.HCM có diễn biến đáng chú ý. Lượng mưa những tháng đầu mùa thấp, nhưng tăng mạnh từ tháng 9 và kéo dài sang đầu tháng 10.

Theo Đài Khí tượng Thủy văn Nam Bộ, lượng mưa tại trạm Tân Sơn Hòa từ ngày 1/9 đến 6/10 đạt 680,5 mm. Đây là mức cao nhất cùng kỳ trong 46 năm, kể từ năm 1980. Riêng tháng 9/2026, lượng mưa tại trạm này cao hơn 48% so với trung bình nhiều năm, trong khi lượng mưa tháng 6-8 thấp hơn trung bình khoảng 40%.

Tại trạm Nhà Bè, lượng mưa trong 24 giờ ngày 21-22/9 đạt 187,5 mm. Những đợt mưa lớn trong thời gian ngắn khiến nước dồn xuống nhanh, tạo áp lực lên hệ thống cống thoát nước và các tuyến kênh tiếp nhận.

Thực tế cho thấy nguy cơ ngập không chỉ phụ thuộc tổng lượng mưa cả mùa mà còn liên quan đến cường độ, thời gian và phạm vi phân bố của từng đợt mưa. Khi mưa lớn xuất hiện đúng thời điểm triều dâng, khả năng tiêu thoát nước càng bị hạn chế.

Trao đổi với phóng viên Một Thế Giới, TS. Vũ Văn Ái, nguyên giảng viên Trường Đại học Bách khoa TP.HCM, cho biết ba khu vực ngập nặng đáng chú ý là tuyến đường Võ Văn Ngân, Quốc lộ 13 và khu Thảo Điền.

Theo ông, tình trạng ngập do mưa thời gian gần đây liên quan trực tiếp đến hai yếu tố: cao độ triều tại cửa xả rất cao, đặc biệt trong đợt đầu tháng 10; và địa hình các khu vực ngập rất thấp. TS. Vũ Văn Ái cho rằng chỉ cần mưa vài chục milimét trong thời điểm triều lớn cũng có thể gây ngập.

Không chỉ địa hình thấp, khả năng tiêu thoát nước còn chịu tác động của hệ thống kênh, cống và điều kiện thủy văn tại cửa xả. Khi triều dâng cao, nước trong hệ thống thoát nước đô thị khó thoát ra sông, kênh, rạch. Nếu lượng mưa tiếp tục tăng nhanh, nước sẽ tích tụ và rút chậm.

Các hình thế thời tiết, trong đó có hoạt động của dải hội tụ nhiệt đới, cũng góp phần gây ra những đợt mưa lớn tại TP.HCM, có nơi vượt 100 mm. Mưa kéo dài nhiều ngày kết hợp triều cường khiến tình trạng ngập nghiêm trọng hơn, nhất là tại những khu vực địa hình thấp, gần sông như khu vực Quận 7 cũ và Quận 2 cũ trước đây.

Theo các chuyên gia, không thể quy mọi đợt mưa lớn và ngập úng cho biến đổi khí hậu. Mỗi sự kiện còn phụ thuộc hình thế thời tiết cụ thể, hoạt động của gió mùa, áp thấp nhiệt đới và các điều kiện khí quyển khác. Tuy nhiên, trong bối cảnh khí hậu nóng lên, những thay đổi về đặc điểm mưa cực đoan cùng tốc độ đô thị hóa đang làm gia tăng áp lực đối với công tác phòng, chống ngập.

Cần tính toán chống ngập theo lưu vực, không chỉ xử lý từng điểm

Theo TS. Vũ Văn Ái, nhiệm vụ chống ngập tại TP.HCM cần phân biệt rõ hai cấp độ: giải quyết ngập do triều cường và giải quyết ngập khi triều cường kết hợp mưa lớn.

Phần lớn các lưu vực đang ngập tại TP.HCM chưa giải quyết đầy đủ cấp độ thứ hai. Nguyên nhân là nhiều khu vực có địa hình thấp, trong khi không gian dành cho điều tiết nước mưa ngày càng bị thu hẹp do quy hoạch.

Vì vậy, thành phố cần thiết kế và lắp đặt các trạm bơm đủ lớn tại các cống ngăn triều. Công suất trạm bơm phải được tính toán dựa trên dự báo lượng mưa, thay vì chỉ tập trung vào nhiệm vụ ngăn triều.

Riêng khu vực chợ Thủ Đức, TS. Vũ Văn Ái cho rằng khi hoàn thành trạm bơm tại cống ngăn triều và mở rộng Rạch Thủ Đức để tăng khả năng thoát nước, khu vực khoảng 675 ha có thể không còn ngập khi triều cường kết hợp mưa tới 100 mm trong 3 giờ.

Để nâng cao hiệu quả chống ngập, chuyên gia đề xuất ba ưu tiên.

Thứ nhất, dự báo chính xác cao độ triều trên sông Sài Gòn tại các trạm quan trọng. Thứ hai, đánh giá hiện trạng và dự báo sụt lún bề mặt đất trong tương lai bằng số liệu đủ độ tin cậy, có cơ sở khoa học. Thứ ba, dự báo mức độ biến đổi khí hậu, trong đó có lượng mưa và nắng nóng trong những năm tới.

Thành phố cần giao nhiệm vụ hoặc đặt hàng các đơn vị chuyên môn nghiên cứu, đánh giá và tính toán những thông số này. Dữ liệu dự báo phải có cơ sở khoa học, độ tin cậy cao để phục vụ thiết kế và vận hành hệ thống thoát nước.

Ở góc độ quản lý nhà nước, ông Nguyễn Hồng Nguyên, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM, cho rằng kịch bản biến đổi khí hậu cần được sử dụng làm căn cứ khoa học trong quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và đầu tư thích ứng.

Sau sắp xếp địa giới hành chính, TP.HCM có 168 phường, xã, đặc khu, với mạng lưới sông, kênh, rạch dày đặc. Thành phố chịu tác động đồng thời của mưa lớn, triều cường, sụt lún và nguy cơ xâm nhập mặn.

Lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường đề nghị nghiên cứu bản đồ nguy cơ ngập chi tiết theo địa giới hành chính mới, xem xét đồng thời các yếu tố mưa lớn, triều cường, sụt lún đất và hoạt động của công trình kiểm soát triều.

Việc chia sẻ dữ liệu, chuyển giao công cụ khai thác kịch bản khí hậu cũng cần được đẩy mạnh. Đây là cơ sở phục vụ quy hoạch, thiết kế công trình thoát nước và phòng, chống thiên tai.

Thực tế, dòng chảy không dừng lại theo ranh giới hành chính. Việc mở rộng địa giới quản lý vì vậy đặt ra yêu cầu phối hợp dữ liệu và vận hành hệ thống thoát nước trên phạm vi rộng hơn. Công tác cảnh báo sớm cũng cần gắn với thông tin cụ thể về khu vực, thời điểm mưa và diễn biến triều.

Về lâu dài, chống ngập TP.HCM không thể chỉ dựa vào việc xây thêm cống hoặc nâng đường tại từng điểm. Thành phố cần kết hợp dự báo khí tượng, thủy văn, quy hoạch thoát nước theo lưu vực, đầu tư trạm bơm phù hợp và duy trì hệ thống quan trắc.

Bài toán đặt ra không chỉ là làm thế nào để nước không tràn lên mặt đường, mà còn là bảo đảm hệ thống có đủ năng lực tiếp nhận và tiêu thoát nước trong điều kiện mưa lớn, triều cường và địa hình đô thị tiếp tục thay đổi.